2011 جىلعى 15 اقپان, استانا, ۇكىمەت ءۇيى
جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسىن بەكىتۋ تۋرالى
«جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعى 24 ماۋسىمداعى زاڭىنىڭ 16-بابىنىڭ 45) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسى بەكىتىلسىن.
2. «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورعاۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زياندى ەسەپتەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2006 جىلعى 22 تامىزداعى № 796 قاۋلىسىنىڭ (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءپۇاج-ى, 2006 ج., № 31, 338-قۇجات) كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن.
3. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ.
______________
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 15 اقپانداعى № 139 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن
جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسى
1. جالپى ەرەجەلەر
1. وسى جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسى (بۇدان ءارى – قاعيدا) «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعى 24 ماۋسىمداعى زاڭىنا سايكەس ازىرلەنگەن جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ ءتارتىبىن انىقتايدى.
2. وسى قاعيدا مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, بارلىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا قولدانىلادى.
3. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ جەر قويناۋىن زەرتتەۋ مەن پايدالانۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جەر قويناۋىن زەرتتەۋگە جانە پايدالانۋعا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزۋى بارىسىندا زالالدى انىقتاۋ فاكتىسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن جەر قويناۋىن زەرتتەۋ مەن پايدالانۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان جەر قويناۋىن پايدالانۋشىمەن بىرلەسىپ ايقىندايدى.
4. زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋعا بايلانىستى تۋىندايتىن داۋلاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا ايقىندالاتىن تارتىپپەن سوت شەشەدى.
2. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ
5. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق ەسەپتەمەلەرگە نەگىزدەلگەن, ەكونوميكالىق نەگىزدى, بولماي قويمايتىن جانە قابىلدانعان ادىستەرمەن جانە العاشقى قورلاردى يگەرۋ جانە ولاردى باستاپقى وڭدەۋ جۇيەلەرىمەن تەحنولوگيالىق بايلانىستى شىعىنداردان دەڭگەيى اسىپ تۇسەتىن پايدالى قازبالار قورلارىن يگەرۋ جانە وڭدەۋ كەزىندەگى ناقتى ىسىراپتىڭ كولەمى نەگىزگە الىنىپ ايقىندالادى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ ەسەپتى كەزەڭدە ءونىمدى ساتۋدىڭ ورتاشا باعاسى بويىنشا قۇندىق ماندە ايقىندالادى.
6. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە ءونىمدى ساتپاعان جاعدايدا, ءونىمنىڭ قۇنى مۇنداي ساتۋ ورىن العان وتكەن كەزەڭدەگى ساتۋدىڭ ورتاشا باعاسى نەگىزگە الىنىپ ايقىندالادى. باعانىڭ رەسمي بەلگىلەنىمى بار پايدالى قازبالار بويىنشا وسى بەلگىلەنىمدەرگە سايكەس ەسەپتى كەزەڭدەگى ولاردىڭ ورتاشا قۇنى قولدانىلادى.
7. زالالدىڭ مولشەرى وسى قاعيداعا قوسىمشاعا ساي مىسالدارعا سايكەس ايقىندالادى.
8. دەڭگەيى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق ەسەپتەمەلەرگە نەگىزدەلگەن, ەكونوميكالىق نەگىزدى, بولماي قويمايتىن جانە قابىلدانعان ادىستەرمەن جانە قورلاردى يگەرۋ جانە باستاپقى وڭدەۋ جۇيەلەرىمەن تەحنولوگيالىق بايلانىستى ىسىراپتان پايدالى قازبالاردى يگەرۋ جانە باستاپقى وڭدەۋ كەزىندەگى ناقتى ىسىراپتىڭ اسىپ ءتۇسۋى (بۇدان ءارى – نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتار) مىناداي كولەمدەردەن بولادى:
پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىنىڭ پايدالى قازبانىڭ بالانستىق قورلارى دۇرىس ەسەپتەلگەن جانە ولاردى جەر قويناۋىنان ءوندىرۋ تولىقتىعىن باستاپقى ەسەپكە الۋ مۇمكىن بولاتىن ءبىر تەكتەس تاۋ-كەن-گەولوگيالىق جاعدايلارمەن ءبىر جۇيەدە يگەرىلەتىن جەر قويناۋىنىڭ ءاربىر بولىگى بويىنشا بەلگىلەنگەن نورماتيۆتىك ىسىراپتاردان تىس ىسىراپتار, سونداي-اق كەز كەلگەن نەگىزسىز ىسىراپتار;
بالانستىق, سونداي-اق جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋدى ەسكەرە وتىرىپ, پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىن ەكونوميكالىق رەنتابەلدى يگەرۋدى كوزدەيتىن جوبالاۋ قۇجاتتارىن بۇزۋدىڭ جانە وسى بۇزۋلاردان تۋىنداعان اۆاريالاردىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىن سەلەكتيۆتى الۋعا جانە قويماعا جيناۋعا كوزدەلگەن شىعىندار;
الاڭى مەن قۋاتى بويىنشا تولىق الماۋدىڭ, قاتتاردى, (كەن شوعىرلارىن) وڭدەۋ مەن جاقىنداستىرۋدىڭ, قورلاردى ەسەپتەن ۋاقتىلى شىعارماۋدىڭ, تاۋ-كەن ازىرلەمەلەرىن ۋاقىتىنان بۇرىن جابۋدىڭ سالدارىنان جەر قويناۋىندا قالدىرىلعان قورلار;
يگەرۋ ء(وندىرۋ) بويىنشا تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان تۋىنداعان جەر قويناۋىندا سۋلانۋدىڭ, جانۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىنىڭ نەمەسە وندىرىلگەن پايدالى قازبالاردىڭ ىسىراپتارى;
پايدالى كومپونەنتتەرى نەعۇرلىم باي كەن ورىندارىنىڭ وڭاي قول, جەتكىزىلەتىن ۋچاسكەلەرىندە ءوندىرۋدىڭ سالدارىنان رەنتابەلدى وڭدەۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىنىڭ ىسىراپتارى;
كاسىپشىلىكتە ءوندىرۋ, جيناۋ, تاسىمالداۋ جانە دايىنداۋ كەزىندە مۇنايدىڭ, تابيعي جانە ىلەسپە مۇناي گازىنىڭ, گاز كوندەنساتىنىڭ كەلىسىلگەن ىسىراپتار نورمالارىنان تىس ىسىراپتار;
يگەرۋ ء(وندىرۋ) جونىندەگى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان تۋىنداعان كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ جوبالاۋ قۇجاتتارىندا نەمەسە تەحنولوگيالىق سحەمالاردا كوزدەلگەن تەحنولوگيالىق رەجيمىن ساقتاماۋدىڭ, سونداي-اق مۇناي مەن گازدىڭ قۇبىر سىرتىنداعى جانە قۇبىر اراسىنداعى كەڭىستىك ارقىلى جوعارى جاتقان بەلدەۋلەرگە قاتارالىق اعىلۋىنىڭ سالدارىنان مۇنايدىڭ, تابيعي گازدىڭ, باسقا پايدالى قازبالار مەن كومپونەنتتەردىڭ بەكىتىلگەن الىناتىن قورلارىنىڭ ىسىراپتارى;
ىلەسپە مۇناي گازىن, گاز كوندەنساتىن الۋدىڭ جانە كادەگە جاراتۋدىڭ بەكىتىلگەن نورماتيۆتەرىن ساقتاماۋ سالدارىنان ولاردىڭ ىسىراپتارى;
كەن ورىندارىن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ رۇقساتىنسىز ونەركاسىپتىك يگەرۋ كەزىندە جاعىلاتىن تابيعي جانە ىلەسپە مۇناي گازى;
جاعۋعا رۇقسات ەتىلگەن كولەمىنەن تىس جاعىلعان تابيعي جانە ىلەسپە مۇناي گازى;
جوبالىق كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا قايتا وڭدەلەتىن شيكىزات ساپاسىنىڭ وزگەرىستەرى مەن اۋىتقۋلارىنا جانە قايتا وڭدەۋدىڭ تەحنولوگيالىق ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى مينەرالدىق شيكىزاتتى, ارالىق ونىمدەردى (جارتىلاي فابريكاتتاردى), بايىتۋ قالدىقتارىن, شوگىندىلەردى, قوجداردى بەكىتىلگەن نورماتيۆتەردەن تىس باستاپقى قايتا وڭدەۋ كەزىندە قاتتى پايدالى قازبالاردىڭ جانە ولاردىڭ قۇرامىنداعى پايدالى كومپونەنتتەردىڭ ىسىراپتارى.
9. مۇناي-گاز جانە گاز كوندەنساتى كەن ورىندارىن پايدالانۋ كەزىندە مۇنايدىڭ, كوندەنسات پەن گازدىڭ, ونىڭ ىشىندە ىلەسپە (ەرىگەن) گازدىڭ نورماتيۆتەن تىس قاتتىق ىسىراپتارى قورلاردى ەسەپتەگەن كەزدە قابىلدانعان الۋ كوەففيتسيەنتىنەن اۋىتقۋلارمەن انىقتالادى.
10. گازدى جاعۋ كەزىندەگى نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتار قورلاردى ەسەپتەگەن كەزدە قابىلدانعان كومپونەنتتەردىڭ قۇرامى نەگىزىندە پايدالى قازبالاردىڭ مەملەكەتتىك بالانسىندا تۇرعان گازدىڭ كومپونەنتتىك قۇرامى بويىنشا انىقتالادى.
11. ەسەپكە الۋدىڭ جەكە اسپاپتارى بولماعان كەزدە جوبالىق شىعىنداردى ەسەپتەۋ وندىرىلەتىن پايدالى قازبادا ەرىگەن گازدىڭ قۇرامى بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
12. پايدالى كومپونەنتتەردىڭ مينەرالدىق شيكىزاتتى باستاپقى قايتا وڭدەۋ ۇدەرىسىندە جول بەرىلگەن نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتارىنىڭ ساندىق ءمانى كەننىڭ ءتيىستى ءتيپى (سورتى) ءۇشىن بەلگىلەنگەن الۋ كولەمى مەن ونىڭ تاۋارلىق ونىمگە ناقتى قول جەتكىزىلگەن الىنۋى اراسىنداعى ايىرما بويىنشا انىقتالادى.
13. باستاپقى قايتا وڭدەۋ كەزىندە قاتتى پايدالى قازبالاردىڭ پايدالى كومپونەنتتەرىنىڭ جانە ولاردىڭ جارتىلاي ونىمدەرىنىڭ نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتارى وندىرىستىك وبەكتىنىڭ تەحنيكالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ جانە تەكسەرىلەتىن كەزەڭدە ونىڭ تاۋارلىق بالانسىن تالداۋدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا انىقتالادى.
جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسىنا قوسىمشا
پايدالى قازبالاردىڭ نورماتيۆتەن تىس ىسىرابى ءۇشىن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ مىسالدارى
1-مىسال.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشى قورعاسىن-مىرىش كەن ورنىن يگەرەدى. ەسەپتى كەزەڭدە 61224 توننا كونتسەنترات ساتتى:
نورماتيۆتىك ىسىراپ 1215 توننا بولعان كەزدە
مىرىشتىڭ ناقتى ىسىرابى 2024 توننانى قۇرادى
ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) مىرىش كونتسەنتراتىن ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا 228,03 اقش دوللارىن قۇرادى,
(2024 - 1215) ح 228,03 = 184476,3 اقش دوللارى.
184476,3 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى.
2-مىسال.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە 2658000 توننا مۇناي ءوندىردى.
وسى كەزەڭدە مۇنايدىڭ ناقتى ىسىرابى 4442 توننا مۇنايدى, ونىڭ ىشىندە بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك ىسىراپ 1081 توننا مۇنايدى قۇرادى.
ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) مۇنايدى ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا 50,49 اقش دوللارىن كۇرادى,
(4442 - 1081) ح 50,49 = 169696,89 اقش دوللارى.
169696,89 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى.
3-مىسال.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە 215000 توننا مىس ساتتى:
وسى كەزەڭدەگى مىستىڭ ناقتى ىسىرابى 13600 توننا
مىستىڭ نورماتيۆتىك ىسىرابى 8600 توننا
ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) مىستى ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا ءبىر توننا ءۇشىن 1495,6 اقش دوللارىن قۇرادى,
(13600 - 8600) ح 1495,6 = 7478000 اقش دوللارى.
7478000 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى.
4-مىسال.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە كەن ورنىن ونەركاسىپتىك يگەرۋدى جۇزەگە اسىرعان كەزدە 300 ملن. م كولەمدە ىلەسپە وندىرىلەتىن مۇناي گازىن جاقتى. بۇل رەتتە, گازدا پايدالى قازبالار قورلارىنىڭ مەملەكەتتىك بالانسىندا ەسەپتە تۇرعان كومپونەنتتەرىنىڭ ونەركاسىپتىك قۇرامى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسى بەكىتكەن دەرەكتەرگە سايكەس الەۋەتتى قۇرامداستاردىڭ ماندەرى نەگىزىندە كومپونەنتتەر مەن قۇرعاق گازدىڭ (مەتاننىڭ) كولەمىن انىقتايمىز. الەۋەتتى جيىنتىق قۇرامى 1000 م گازعا 500 كگ بولعان كەزدە كومپونەنتتەردىڭ (ەتان, پروپان, بۋتان) شىعىنى 150000 توننانى قۇرايدى. قۇرامى 50 % بولعان كەزدە كۇرعاق گازدىڭ (مەتاننىڭ) ىسىرابى 150 ملن. م3 قۇرايدى.
ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) قۇرعاق گازدى ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا 1000 م3 ءۇشىن 80 اقش دوللارىن, ال سۇيىتىلعان گازدىڭ (ەتان, پروپان, بۋتان) 1 تونناسى ءۇشىن 350 اقش دوللارىن قۇرادى.
زالال سوماسى:
قۇرعاق گاز ءۇشىن: 150000000 م3 ح 80: 1000 = 12000000 اقش دوللارى;
كومپونەنتتەر ءۇشىن: 150000 ت ح 350 = 52500000 اقش دوللارى;
بارلىعى: 64500000 اقش دوللارى.
64500000 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى.
ەسكەرتپە:
باسقا كومپونەنتتەر بويىنشا زالال مولشەرىن ەسەپتەۋ كەزىندە كورسەتىلگەن مىسالداردى پايدالانۋ كەرەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى 2011 جىلعى 15 اقپان №139 استانا, ۇكىمەت ءۇيى جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسىن بەكىتۋ تۋرالى «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعى 24 ماۋسىمداعى زاڭىنىڭ 16-بابىنىڭ 45) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسى بەكىتىلسىن. 2. «جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورعاۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زياندى ەسەپتەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2006 جىلعى 22 تامىزداعى № 796 قاۋلىسىنىڭ (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءپۇاج-ى, 2006 ج., № 31, 338-قۇجات) كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن. 3. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 15 اقپانداعى № 139 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسى 1. جالپى ەرەجەلەر 1. وسى جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسى (بۇدان ءارى – قاعيدا) «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلعى 24 ماۋسىمداعى زاڭىنا سايكەس ازىرلەنگەن جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ ءتارتىبىن انىقتايدى. 2. وسى قاعيدا مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, بارلىق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا قولدانىلادى. 3. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ جەر قويناۋىن زەرتتەۋ مەن پايدالانۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ جەر قويناۋىن زەرتتەۋگە جانە پايدالانۋعا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزۋى بارىسىندا زالالدى انىقتاۋ فاكتىسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن جەر قويناۋىن زەرتتەۋ مەن پايدالانۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان جەر قويناۋىن پايدالانۋشىمەن بىرلەسىپ ايقىندايدى. 4. زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋعا بايلانىستى تۋىندايتىن داۋلاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا ايقىندالاتىن تارتىپپەن سوت شەشەدى. 2. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ 5. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق ەسەپتەمەلەرگە نەگىزدەلگەن, ەكونوميكالىق نەگىزدى, بولماي قويمايتىن جانە قابىلدانعان ادىستەرمەن جانە العاشقى قورلاردى يگەرۋ جانە ولاردى باستاپقى وڭدەۋ جۇيەلەرىمەن تەحنولوگيالىق بايلانىستى شىعىنداردان دەڭگەيى اسىپ تۇسەتىن پايدالى قازبالار قورلارىن يگەرۋ جانە وڭدەۋ كەزىندەگى ناقتى ىسىراپتىڭ كولەمى نەگىزگە الىنىپ ايقىندالادى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ ەسەپتى كەزەڭدە ءونىمدى ساتۋدىڭ ورتاشا باعاسى بويىنشا قۇندىق ماندە ايقىندالادى. 6. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە ءونىمدى ساتپاعان جاعدايدا, ءونىمنىڭ قۇنى مۇنداي ساتۋ ورىن العان وتكەن كەزەڭدەگى ساتۋدىڭ ورتاشا باعاسى نەگىزگە الىنىپ ايقىندالادى. باعانىڭ رەسمي بەلگىلەنىمى بار پايدالى قازبالار بويىنشا وسى بەلگىلەنىمدەرگە سايكەس ەسەپتى كەزەڭدەگى ولاردىڭ ورتاشا قۇنى قولدانىلادى. 7. زالالدىڭ مولشەرى وسى قاعيداعا قوسىمشاعا ساي مىسالدارعا سايكەس ايقىندالادى. 8. دەڭگەيى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق ەسەپتەمەلەرگە نەگىزدەلگەن, ەكونوميكالىق نەگىزدى, بولماي قويمايتىن جانە قابىلدانعان ادىستەرمەن جانە قورلاردى يگەرۋ جانە باستاپقى وڭدەۋ جۇيەلەرىمەن تەحنولوگيالىق بايلانىستى ىسىراپتان پايدالى قازبالاردى يگەرۋ جانە باستاپقى وڭدەۋ كەزىندەگى ناقتى ىسىراپتىڭ اسىپ ءتۇسۋى (بۇدان ءارى – نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتار) مىناداي كولەمدەردەن بولادى: پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىنىڭ پايدالى قازبانىڭ بالانستىق قورلارى دۇرىس ەسەپتەلگەن جانە ولاردى جەر قويناۋىنان ءوندىرۋ تولىقتىعىن باستاپقى ەسەپكە الۋ مۇمكىن بولاتىن ءبىر تەكتەس تاۋ-كەن-گەولوگيالىق جاعدايلارمەن ءبىر جۇيەدە يگەرىلەتىن جەر قويناۋىنىڭ ءاربىر بولىگى بويىنشا بەلگىلەنگەن نورماتيۆتىك ىسىراپتاردان تىس ىسىراپتار, سونداي-اق كەز كەلگەن نەگىزسىز ىسىراپتار; بالانستىق, سونداي-اق جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋدى ەسكەرە وتىرىپ, پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىن ەكونوميكالىق رەنتابەلدى يگەرۋدى كوزدەيتىن جوبالاۋ قۇجاتتارىن بۇزۋدىڭ جانە وسى بۇزۋلاردان تۋىنداعان اۆاريالاردىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىن سەلەكتيۆتى الۋعا جانە قويماعا جيناۋعا كوزدەلگەن شىعىندار; الاڭى مەن قۋاتى بويىنشا تولىق الماۋدىڭ, قاتتاردى, (كەن شوعىرلارىن) وڭدەۋ مەن جاقىنداستىرۋدىڭ, قورلاردى ەسەپتەن ۋاقتىلى شىعارماۋدىڭ, تاۋ-كەن ازىرلەمەلەرىن ۋاقىتىنان بۇرىن جابۋدىڭ سالدارىنان جەر قويناۋىندا قالدىرىلعان قورلار; يگەرۋ ء(وندىرۋ) بويىنشا تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان تۋىنداعان جەر قويناۋىندا سۋلانۋدىڭ, جانۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىنىڭ نەمەسە وندىرىلگەن پايدالى قازبالاردىڭ ىسىراپتارى; پايدالى كومپونەنتتەرى نەعۇرلىم باي كەن ورىندارىنىڭ وڭاي قول, جەتكىزىلەتىن ۋچاسكەلەرىندە ءوندىرۋدىڭ سالدارىنان رەنتابەلدى وڭدەۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن پايدالى قازبالاردىڭ بالانستىق قورلارىنىڭ ىسىراپتارى; كاسىپشىلىكتە ءوندىرۋ, جيناۋ, تاسىمالداۋ جانە دايىنداۋ كەزىندە مۇنايدىڭ, تابيعي جانە ىلەسپە مۇناي گازىنىڭ, گاز كوندەنساتىنىڭ كەلىسىلگەن ىسىراپتار نورمالارىنان تىس ىسىراپتار; يگەرۋ ء(وندىرۋ) جونىندەگى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان تۋىنداعان كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ جوبالاۋ قۇجاتتارىندا نەمەسە تەحنولوگيالىق سحەمالاردا كوزدەلگەن تەحنولوگيالىق رەجيمىن ساقتاماۋدىڭ, سونداي-اق مۇناي مەن گازدىڭ قۇبىر سىرتىنداعى جانە قۇبىر اراسىنداعى كەڭىستىك ارقىلى جوعارى جاتقان بەلدەۋلەرگە قاتارالىق اعىلۋىنىڭ سالدارىنان مۇنايدىڭ, تابيعي گازدىڭ, باسقا پايدالى قازبالار مەن كومپونەنتتەردىڭ بەكىتىلگەن الىناتىن قورلارىنىڭ ىسىراپتارى; ىلەسپە مۇناي گازىن, گاز كوندەنساتىن الۋدىڭ جانە كادەگە جاراتۋدىڭ بەكىتىلگەن نورماتيۆتەرىن ساقتاماۋ سالدارىنان ولاردىڭ ىسىراپتارى; كەن ورىندارىن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ رۇقساتىنسىز ونەركاسىپتىك يگەرۋ كەزىندە جاعىلاتىن تابيعي جانە ىلەسپە مۇناي گازى; جاعۋعا رۇقسات ەتىلگەن كولەمىنەن تىس جاعىلعان تابيعي جانە ىلەسپە مۇناي گازى; جوبالىق كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا قايتا وڭدەلەتىن شيكىزات ساپاسىنىڭ وزگەرىستەرى مەن اۋىتقۋلارىنا جانە قايتا وڭدەۋدىڭ تەحنولوگيالىق ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى مينەرالدىق شيكىزاتتى, ارالىق ونىمدەردى (جارتىلاي فابريكاتتاردى), بايىتۋ قالدىقتارىن, شوگىندىلەردى, قوجداردى بەكىتىلگەن نورماتيۆتەردەن تىس باستاپقى قايتا وڭدەۋ كەزىندە قاتتى پايدالى قازبالاردىڭ جانە ولاردىڭ قۇرامىنداعى پايدالى كومپونەنتتەردىڭ ىسىراپتارى. 9. مۇناي-گاز جانە گاز كوندەنساتى كەن ورىندارىن پايدالانۋ كەزىندە مۇنايدىڭ, كوندەنسات پەن گازدىڭ, ونىڭ ىشىندە ىلەسپە (ەرىگەن) گازدىڭ نورماتيۆتەن تىس قاتتىق ىسىراپتارى قورلاردى ەسەپتەگەن كەزدە قابىلدانعان الۋ كوەففيتسيەنتىنەن اۋىتقۋلارمەن انىقتالادى. 10. گازدى جاعۋ كەزىندەگى نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتار قورلاردى ەسەپتەگەن كەزدە قابىلدانعان كومپونەنتتەردىڭ قۇرامى نەگىزىندە پايدالى قازبالاردىڭ مەملەكەتتىك بالانسىندا تۇرعان گازدىڭ كومپونەنتتىك قۇرامى بويىنشا انىقتالادى. 11. ەسەپكە الۋدىڭ جەكە اسپاپتارى بولماعان كەزدە جوبالىق شىعىنداردى ەسەپتەۋ وندىرىلەتىن پايدالى قازبادا ەرىگەن گازدىڭ قۇرامى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. 12. پايدالى كومپونەنتتەردىڭ مينەرالدىق شيكىزاتتى باستاپقى قايتا وڭدەۋ ۇدەرىسىندە جول بەرىلگەن نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتارىنىڭ ساندىق ءمانى كەننىڭ ءتيىستى ءتيپى (سورتى) ءۇشىن بەلگىلەنگەن الۋ كولەمى مەن ونىڭ تاۋارلىق ونىمگە ناقتى قول جەتكىزىلگەن الىنۋى اراسىنداعى ايىرما بويىنشا انىقتالادى. 13. باستاپقى قايتا وڭدەۋ كەزىندە قاتتى پايدالى قازبالاردىڭ پايدالى كومپونەنتتەرىنىڭ جانە ولاردىڭ جارتىلاي ونىمدەرىنىڭ نورماتيۆتەن تىس ىسىراپتارى وندىرىستىك وبەكتىنىڭ تەحنيكالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ جانە تەكسەرىلەتىن كەزەڭدە ونىڭ تاۋارلىق بالانسىن تالداۋدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا انىقتالادى. جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ قاعيداسىنا قوسىمشا پايدالى قازبالاردىڭ نورماتيۆتەن تىس ىسىرابى ءۇشىن زالالدىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ مىسالدارى 1-مىسال. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى قورعاسىن-مىرىش كەن ورنىن يگەرەدى. ەسەپتى كەزەڭدە 61224 توننا كونتسەنترات ساتتى: نورماتيۆتىك ىسىراپ 1215 توننا بولعان كەزدە مىرىشتىڭ ناقتى ىسىرابى 2024 توننانى قۇرادى ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) مىرىش كونتسەنتراتىن ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا 228,03 اقش دوللارىن قۇرادى, (2024 - 1215) ح 228,03 = 184476,3 اقش دوللارى. 184476,3 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى. 2-مىسال. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە 2658000 توننا مۇناي ءوندىردى. وسى كەزەڭدە مۇنايدىڭ ناقتى ىسىرابى 4442 توننا مۇنايدى, ونىڭ ىشىندە بەكىتىلگەن نورماتيۆتىك ىسىراپ 1081 توننا مۇنايدى قۇرادى. ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) مۇنايدى ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا 50,49 اقش دوللارىن كۇرادى, (4442 - 1081) ح 50,49 = 169696,89 اقش دوللارى. 169696,89 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى. 3-مىسال. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە 215000 توننا مىس ساتتى: وسى كەزەڭدەگى مىستىڭ ناقتى ىسىرابى 13600 توننا مىستىڭ نورماتيۆتىك ىسىرابى 8600 توننا ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) مىستى ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا ءبىر توننا ءۇشىن 1495,6 اقش دوللارىن قۇرادى, (13600 - 8600) ح 1495,6 = 7478000 اقش دوللارى. 7478000 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى. 4-مىسال. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى ەسەپتى كەزەڭدە كەن ورنىن ونەركاسىپتىك يگەرۋدى جۇزەگە اسىرعان كەزدە 300 ملن. م كولەمدە ىلەسپە وندىرىلەتىن مۇناي گازىن جاقتى. بۇل رەتتە, گازدا پايدالى قازبالار قورلارىنىڭ مەملەكەتتىك بالانسىندا ەسەپتە تۇرعان كومپونەنتتەرىنىڭ ونەركاسىپتىك قۇرامى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسى بەكىتكەن دەرەكتەرگە سايكەس الەۋەتتى قۇرامداستاردىڭ ماندەرى نەگىزىندە كومپونەنتتەر مەن قۇرعاق گازدىڭ (مەتاننىڭ) كولەمىن انىقتايمىز. الەۋەتتى جيىنتىق قۇرامى 1000 م گازعا 500 كگ بولعان كەزدە كومپونەنتتەردىڭ (ەتان, پروپان, بۋتان) شىعىنى 150000 توننانى قۇرايدى. قۇرامى 50 % بولعان كەزدە كۇرعاق گازدىڭ (مەتاننىڭ) ىسىرابى 150 ملن. م3 قۇرايدى. ەسەپتى كەزەڭدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ (لوندون مەتالدار جانە مۇناي بيرجاسىنىڭ) قۇرعاق گازدى ساتۋى كەزىندەگى ورتاشا باعا 1000 م3 ءۇشىن 80 اقش دوللارىن, ال سۇيىتىلعان گازدىڭ (ەتان, پروپان, بۋتان) 1 تونناسى ءۇشىن 350 اقش دوللارىن قۇرادى. زالال سوماسى: قۇرعاق گاز ءۇشىن: 150000000 م3 ح 80: 1000 = 12000000 اقش دوللارى; كومپونەنتتەر ءۇشىن: 150000 ت ح 350 = 52500000 اقش دوللارى; بارلىعى: 64500000 اقش دوللارى. 64500000 ح زالال انىقتالعان ساتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتىق بانكى بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا شاققانداعى رەسمي باعامى = زالال سوماسى. ەسكەرتپە: باسقا كومپونەنتتەر بويىنشا زالال مولشەرىن ەسەپتەۋ كەزىندە كورسەتىلگەن مىسالداردى پايدالانۋ كەرەك.