ۋاقىت بەزبەنى بارىنە ءامىرشى. رۋحاني ولشەمنىڭ ءوزىن شىر اينالدىرىپ جىبەرەدى ەكەن. بەللەتريستيكاعا جاستايعى اۋەستىك باسەڭسىگەن سىڭايلى ما؟ تاڭداۋ تارازىسىندا فيلوسوفيالىق, تاريحي-تانىمدىق شىعارمالاردىڭ مىسى باسىمداۋ تۇسەدى. بۇگىنگى ءومىر ءتۇزىلىمى دەڭىز, وركەنيەت تالابىنا سايىڭىز, جاپپاي جاھاندانۋدىڭ جايىنداي اۋزىنا جۇتىلىپ كەتپەۋدىڭ ساقتىعىنا بالاڭىز – ءبارىنىڭ قيسىنىنا سالساڭىز دا قازىرگى وقۋشىنىڭ تالعامى ءتاۋىر, بۇرىنعىدان وق بويى العا كەتكەن. سونداي ءبىر ادەبيەت سۇيگىش, تالانتتى وقىرمان قارىنداسىم ءماسكەۋدەن بازارلىققا ءبىر كىتاپ الا كەلىپتى. ءوزى ۇشاق سالونىندا تاۋىسقان ەكەن, اۋزىنىڭ سۋى قۇريدى. قولعا الىسىمەن-اق ەرىكسىز ىنتىقتىرادى.
بۇل «لەكارستۆو دليا دۋشي» دەگەن كىتاپتىڭ باستاپقى, سىرتقى مۇقاباسىنداعى جازۋلارعا كوز ءجۇگىرتكەندە, ونىڭ سالماعى قورعاسىنداي ارتادى ەكەن. «الەمدەگى №1 بەستسەللەر» ەكەنى ايعاقتالىپتى. اعىلشىنشاسىنان تاراتساق, بۇل ۇعىم – كاپيتاليستىك ەلدەردەگى كوپ تيراجبەن شىعارىلىپ, شاپشاڭ ساتىلىپ كەتەتىن كىتاپ ماڭىزىن اشىپ بەرەدى. سونىمەن, قولىمىزداعى كىتاپ – الەمدىك جاڭعىرىق تۋعىزعان. اقش-تىڭ اسا تابىستى باسپا جوباسى رەتىندە باعالانادى. 51 اتاۋمەن, 80 ميلليون دانامەن, 39 تىلدە شىعارىلعان. 1999 جىلى «گيننەسس رەكوردتار كىتابىنا» ەنگىزىلگەن.
ەندى اتاعىنان ات ۇركىپ تۇرعان بۇل باسىلىمنىڭ سەگىز ءبولىمىن ەكشەپ كورەلىك. ىقىلاستى ءۇستەيدى. «سۇيىسپەنشىلىك حاقىندا», «اتا-انالار تۋرالى», «ءولىم مەن ءوشۋدىڭ تىلسىمى», «جاعدايعا قاتىستىلىق ولشەمى», «شاكىرت پەن ۇستاز تۋرالى», «ءوز ماقساتىڭا جەتە ءبىل», «كەدەرگىلەردى جەڭۋ» جانە «دانىشپاندىق ويلار» اتاۋىنان-اق كىتاپ ءمانىسىنە بويلاۋعا بولادى.
جيناقتىڭ ارحيتەكتونيكالىق ءتۇزىلىمى يدەيالىق ەركىندىككە باعىندىرىلعان. جاۋاپتى شىعارۋشىلاردىڭ ەسكەرتكەنىندەي, بولاشاق تۋىندىنىڭ تاقىرىپ اياسىمەن الدىن-الا تانىستىرىلعان وقىرماندار ءوز باستارىنان كەشكەن ءجايتتەردى ەش قوسپاسىز بايانداپ, جازىپ جىبەرگەن. سودان سوڭعى ەكشەلىپ, ءسۇزگىدەن ءوتكەن ءمولتەك جان سىرى توپتاستىرىلىپتى. قايسى جازبانى الماڭىز, ءومىردىڭ ءوزىندەي قاراپايىمدىلىعىمەن, ساليقالى سالماعىمەن, جۇرەكتىڭ شىنشىل ءسوزىمەن كوڭىل ءتۇكپىرىنە جاتا قالادى. ءتىپتى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ: «مۇندا سەزىم تەربەمەيتىن سىڭار ءسويلەم تابا المايسىز» دەگەنىنە دە يمانداي سەنۋگە بولادى. اعىنان اقتارىلىپ ايتقان سوزدە استار بولمايدى. جان سىرى – جان شيپاسى! ءوزگەنىڭ وزەۋرەمەي بىلدىرگەن ەمەۋرىنى ءوزگەنىڭ كادەسىنە جاراپ كەتىپ جاتادى ەكەن-اۋ. ءتىپتى مۇنداي بۇكپەسىز اشىلۋ, ادامعا ىشەر تاماعىنان دا قاجەتتىرەك بولاتىنىن عىلىم مويىنداپ قويعان. تويىنۋ تورىعۋدى شاقىرادى ەكەن, ال رۋحاني تارىققانعا جىلى ءسوز, ءورىستى ونەگە مايداي جاعادى ەكەن. بۇل كىتاپ وسىنداي ءلاززاتتى جان ازىعىن قالتقىسىز ۇسىنۋىمەن قۇندى.
مىسالعا جۇگىنەلىك. «تسيرك» دەپ اتالاتىن قاز-قالپىندا جازىلعان ىشكى سىردا مىناداي ەپيزودتى جان تەبىرەنبەي وقۋ ءمۇمكىن ەمەس. سەگىز بالاسىن ەرتكەن اكە-شەشە تسيرككە كىرۋ ءۇشىن كاسسا كەزەگىندە تۇر. كاسسير جالپى بيلەتتىڭ سوماسىن ايتۋى مۇڭ ەكەن, ەكەۋىنىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ, ءبىر-بىرىنە شاراسىزدىقپەن قارادى. جەتپەيتىن دۇنيە جەتەسىزدىگىن تاعى كورسەتكەندەي. مۇنى سەزگەن كەزەكتەگى ەركەك جيىرما دوللار بانكنوتتى قالتاسىنان «ءتۇسىرىپ» العانى. تەز ەڭكەيىپ, انانىڭ اياق استىنان اقشانى كوتەرىپ جاتىپ «مىناۋ سىزدىكى عوي» دەپ ۇسىندى. بەيتانىس ەركەكتىڭ كوزىنە جاس ءۇيىرىلدى. قولىن قىسىپ, رازىلىعىن ءبىلدىردى. تسيرككە قىزىققان سەگىز بالاسىنا ءبىر, كومەك قولىن سىپايىلىقپەن ۇسىنعان زامانداسىنا ءبىر جاۋدىرەپ قارادى... ادامنىڭ ادامسىز كۇنى جوقتىڭ كەبى دە...
«ەكى اعايىن» اڭگىمەسىنىڭ ءتالىمى ءتانتى ەتەرلىكتەي. ءبىرى ۇلكەن وتباسىنىڭ يەسى دە, ەكىنشىسى بويداق. ورتاق شارۋاسى بار. ونىڭ ورتاق ءونىمى مەن تابىسىن تەڭ ءبولىسىپ ادەتتەنگەن. بويداق ويعا قالادى. قارا باسىما نە جەتپەيدى دەپ ءار ءتۇنى ءبىر قاپشىق استىقتى اعاسىنىڭ قامباسىنا قۇيىپ قويادى. ۇيلەنگەنى ويلانادى. بالا-شاعام بار, ەرتەڭ سولار باعىپ-قاعار. ىنىمە قيىن عوي, قارتتىعىنا سەپ بولار دەپ, ءار ءتۇنى ءبىر قاپ استىقتى سونىڭ قامباسىنا توگىپ جۇرەدى. ۋاقىت وتە كەلە قامبالارىنىڭ ورتايمايتىنىنا تاڭ قالىسادى. ءبىر ءتۇنى قاپشىق ارقالاپ كەلە جاتقان ەكەۋى قارسى ءتۇيىسىپ, ءىس ءمانىسىن ءتۇسىنىپ, قۇشاقتاسا كەتەدى... اعايىننىڭ ءبارى وسىنداي بولسا شە؟!
...بالالار اتا-انالارىن ءوزدەرىنە جاساعان ماتەريالدىق تۇرمىس-جايىمەن ەمەس, جان-جۇرەگىمەن كورسەتكەن قامقورلىقتارىن سەزىنۋ ارقىلى ەستەرىنە الا ءجۇرەدى ەكەن!
...اكەسى ءبىر كەزدە ءوزىنىڭ كىندىگى كەسىلگەن كەرەۋەتتە اقتىق دەمىن ءۇزىپتى!
...اقىماقتىڭ جۇرەگى ونىڭ تىلىندە ەكەن, ال اقىلدىنىكى جۇرەگىندە ەكەن!
... ادامداردىڭ كوبى وزدەرى ۇمتىلعان باقىتىنا جەتە الادى ەكەن!
وسىنشالىقتى ءتۇيىندى ءسوزدەردە قانشاما ومىرلىك ونەگە تۇنىپ تۇر دەسەڭىزشى.
ەڭ ۇلكەن قاتەلىك دەپ نەنى ايتۋعا بولادى؟ ول – العاشقى جەڭىلىستەن-اق تۇگىڭ جىعىلىپ, ءجۇنجىپ قالۋىڭ ەكەن. قايراتتانىپ, قاناتتانعىڭىز كەلسە, سونىڭ سىرىنا قانىعۋعا ۇمتىلساڭىز – وسى كىتاپتى قولىڭىزعا الىڭىز.
«نە ەكسەڭ...» دەپ اتالاتىن شاعىن بايانداۋدا جاقسى پيعىلدىڭ يگىلىككە, جاماندىقتىڭ سوراقىلىققا سوقتىراتىنى ءتۇيىندەلەدى. نە ەكسەڭ – سونى ورارسىڭنىڭ كەبى. ول ءوزىن ءسابي كەزىندە باعىپ-قاققان كۇتۋشىسى جاتقان پانسيوناتقا بارىپ تۇرىپتى. الا بارعان كەسەك ەتىن ىدىسقا سالىپ, ۇسىنادى. قاۋساعان كەمپىر تالعاي المايدى. مۇنىڭ ەسىنە باياعىدا ءتۇيىر ەتتى وزىنە ۇساق ەتىپ, ۇنتاقتاپ بەرەتىنى تۇسە كەتىپ, ۇگىتە قويادى. كەيۋانانىڭ كوزى مولتىلدەي جاساۋراپ, ىرىمشىكتەي ەتتى تامسانىپ جەيدى. جاقسىلىقتىڭ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وسىلايشا ورالارىنا كوزدەرى جەتكەندەي ەدى... بۇگىنگى دۇرىس-بۇرىس ىستەگەنىڭ ەرتەڭگى الدىڭنان توسار قىزىعىڭ مەن شىجىعىڭ ىسپەتتى ەكەن-اۋ!
... اۆتوبۋس ايالداماسىندا گازعا تۇنشىعىپ تۇر ەكەنسىڭ. وسى ءدارمەنسىزدىگىڭە لاعنەت ايتقىڭ كەلە مە؟ تەجەلىڭىز, تىيىلىڭىز, ءتۇڭىلمەڭىز. تاۋبە دەڭىز, وسى تىرشىلىككە. ءسىز ءومىر ءسۇرىپ تۇرسىز عوي. قۋان, شاتتان! كەلەسى جولى بۇلاي ەتە الماۋىڭىز دا مۇمكىن عوي. سوندىقتان قادىرلە ءتىرشىلىكتىڭ ءار ءساتىن! ءار كۇننىڭ ءار قاس-قاعىم ءساتىن قاستەرلە. سونىڭ ءبولشەگى بولعانىڭا شۇكىرلىك ەتە كور! مۇنداي باقىت بۇيىرماعاندار قانشاما؟ سونى ويلا!
...ادام كۇشى سارقىلمايدى ەكەن. ونى ەسەلەي بىلگەن ابزال. دجون ميلتون 44 جاسىندا سۋقاراڭعى بولىپ قالعان. ون التى جىل وتكەن سوڭ «جوعالعان جۇماق» اتتى كلاسسيكالىق شىعارماسىن جازدى. ۇلى كومپوزيتور ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەن كوپ جىل بويى باسەڭسىگەن ەستۋ قابىلەتىن 46 جاسىندا مۇلدە جوعالتقان سوڭ بەس سيمفونيالى ۇلى مۋزىكاسىن جازعانى بەلگىلى. ال باسى-اياعى 39 جاسىندا مارتين ليۋتەر كينگتىڭ تەڭدىك پەن ادىلدىكتىڭ, دوستىق پەن ىنتىماقتىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى ءۇشىن جوقتان باردى جاساعانى ءمالىم. «ادامنىڭ قانشا جاساعانى ماڭىزدى ەمەس, ماڭىزدىسى – وزىنە جىبەرىلگەن ۋاقىتتى قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانعانىندا بولسا كەرەك!»– دەپتى ول. ۋاقىت! قانداي قىمبات! باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟
قايسىبىرىن ايتايىق, تاعىلىمى مول كىتاپ بۇل. سوڭعى ريزاشىلىعىمىزدى ونداعى: «پروبلەماسى جوق ادام ويىننان شىعىپ قالادى», دەگەن جالعىز اۋىز سوزبەن ۇكىلەپ تۇرىپ ءبىلدىرىپ, ەلىمىز ءۇشىن جۇمىستان قولىمىز بوساماسىن, پروبلەمامىز تاۋسىلماسىن دەگىمىز كەلەدى.
قايسار ءالىم.