تاياۋدا عانا ەلىمىزدە ەرەسەن وقيعا بولىپ ءوتتى: قازاقستان حالقى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا مەملەكەت تىزگىنىن الداعى بەس جىلعا ۇستاتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتكە سايلاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ 95,55 پايىزى قولداۋ ءبىلدىردى. بۇل – ەرەكشە سەنىم, بولەكشە قۇرمەت. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدىڭ سالتاناتى, بارشامىز باعىندىرعان بيىكتىك.
بۇل بيىككە ءبىز قالاي قول جەتكىزدىك؟
تانىمال قايراتكەر, بەلگىلى قالامگەر قۋانىش سۇلتانوۆ ءوز ماقالاسىندا وسى جايىندا كەڭىنەن وي تولعايدى.
كەڭەس وداعى ىدىراپ, وداقتىق بيلىك قۇلاعاننان كەيىن بۇكىل كەڭىستىكتى داعدارىس جايلادى. ودان قازاقستان دا شەت قالا المادى. ءويتكەنى, بارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار وداقتىق بيلىكتىڭ قولىندا بولدى. قارجى, باسقا سالالىق مينيسترلىكتەر دە سولاي بولدى. قازاقستانداعى ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندار تۇگەلدەي وداق كولەمىندەگى باسقا رەسپۋبليكالارداعى زاۋىت, فابريكالارمەن بايلانىستى جۇيەدە بولدى. ولار ءبىرىنسىز ءبىرى ءونىمدى تولىق شىعارا المايتىن, ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى بولاتىن. ءوندىرىس توقتادى. نە تۇتىنىس تاۋارى جوق, نە قارجى جوق. اقشا قۇنسىزدانىپ, ينفلياتسيا شەگىنە جەتتى. ەلدى جاپپاي جۇمىسسىزدىق جايلادى.
مىنە, وسىنداي كۇيرەۋ جاعدايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاڭا داۋىردەگى جاڭا قازاقستان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, ىرگەتاسىن قالاپ, قابىرعاسىن تۇرعىزۋ ءىسىن قولىنا الىپ, ءوزىنە زور جاۋاپكەرشىلىك ارتتى. ەلىمىزدە ورنىققان كوپ ۇلتتىڭ, كوپ ءدىننىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, تاتۋلىق ورناتىپ, قوعامدىق كەلىسىمگە كەلتىرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت مۇددەسىنە جۇمىلدىرا ءبىلدى. پرەزيدەنت ءوزى باستاپ, مەملەكەتتىك اپپاراتتى, دۇنيە جۇزىندەگى ەجەلگى قۋاتتى مەملەكەتتەر ءتاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, ولاردان ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قۇرىلىسىنا قاجەت دەگەن تۇستارىن جيناقتاتتى. كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالارى ساراپتالدى. جەدەل تۇردە جاڭا ەكونوميكالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا قاجىماي, تالماي ەڭبەكتەندى. ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, گەرمانيا, فرانتسيا, انگليا, اقش, تۇركيا, ازيا-تىنىق مۇحيت ءوڭىرىندەگى سينگاپۋر, مالايزيا, كورەيا, جاپونيا, قىتاي ەلدەرىندە نارىقتىڭ ەركىن ەكونوميكانى حالىق تۇرمىسىنا ەنگىزۋ, تاعى باسقا ەلدەردە م ۇلىك مەنشىكتىك قاتىناستاردىڭ زاڭدىق نەگىزىن جاساۋ تاجىريبەلەرى, ەرەكشەلىكتەرى مۇقيات زەرتتەلدى, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, تۇرمىسىمىزعا ءسايكەس كەلەدى دەگەن ەرەجەلەرى تارازى باسىنا سالىنىپ, سىناققا ءتۇستى.
بۇرىن مەنشىك اتاۋلى 100 پايىز تەك قانا مەملەكەت مونوپولياسىندا بولعانى بەلگىلى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وسى نەگىزگى الەۋمەتتىك ماسەلەگە تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزىلدى. جەكە ادامداردىڭ مەنشىكتىك قۇقىقتىعى زاڭداستىرىلىپ, ومىرگە ەنگىزىلدى. بۇل سانانىڭ, دۇنيەتانىمنىڭ وزگەرۋىنە زور ىقپالىن تيگىزدى. قازاقستان بۇرىنعى تاريحىمىزدا بولماعان تۇڭعىش ۇلتتىق تەڭگەسىن اينالىمعا ەنگىزىپ, تۇراقتاندىردى. ەركىن ەكونوميكالىق جۇيە قالىپتاستى.
پرەزيدەنت العاشقى جىلدارى جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تۋىن كوتەرىپ, ونى الەمگە تانىتا ءجۇرىپ, ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ نازارىن ەلىمىزگە اۋدارىپ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋمەن تىكەلەي شۇعىلداندى. ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلدە ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىنە زاڭدىق بازا جاسالىپ, جاعداي تۋعىزىلدى. سونداي اشىق ساياساتتىڭ ارقاسىندا كەڭەس وداعى تۇسىنداعى ورتالىق بيلىككە, ءماسكەۋگە باعىنىشتى بولعان كاسىپورىندار قىسقا مەرزىمدە تۇگەلدەي جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالىپ, مودەرنيزاتسيا باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ, ءوندىرىس تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىنە ەكپىن بەرىلدى. ەلىمىزدىڭ جەر استى قازبا بايلىقتارىنا تۇڭعىش رەت ءوزىمىز قوجالىق ەتەتىن بولدىق. ماسەلەن, قازاقستاندا مۇناي وندىرىلە باستاعانىنا 100 جىلدان اسسا دا ونىڭ يگىلىگىن قازاق كورگەن جوق ەدى. وسىدان 20 جىل بۇرىنعى اتىراۋ, اقتاۋ, جاڭاوزەن, ورال, اقتوبە, قىزىلوردا قالالارىنىڭ جاعدايى مەن بۇگىنگى كەلبەتى جەر مەن كوكتەي. بۇرىن-سوڭدى بولماعان تۇرعىن ۇيلەر, اۋرۋحانالار, قوناق ۇيلەر, مادەنيەت, سپورت كەشەندەرى, وقۋ ورىندارى, تاعى باسقا الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەردى.
مۇناي سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ قۇرامىندا قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ ۇلەس سالماعى ەسەلەپ ءوسىپ, مىڭداعان ادامدار مۇناي ءونىمىنىڭ ىقپالىمەن الەۋمەتتىك تۇرمىسىن جاقسارتتى. مۇنايدان تۇسكەن تابىس ۇلتتىق قورعا جيناقتالىپ, بۇكىل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا قىزمەت ەتۋدە. 2007 جىلدىڭ سوڭىندا باستالعان جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ العاشقى داۋىلىندا قازاقستان وسى قوردىڭ ارقاسىندا قاتتى سوققىعا ۇشىراماي, ءوزىنىڭ بۇرىنعى جوسپارلاعان الەۋمەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋمەن العا جىلجىپ كەلەدى. وسى قوردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە داعدارىسقا قارسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءناتيجەسىندە ەلىمىزدە جاپپاي جۇمىسسىزدىققا جول بەرىلگەن جوق. زەينەتاقى, كوپ بالالى انالارعا, نارەستەلەردىڭ تۋىنا بايلانىستى, تاعى باسقا دا الەۋمەتتىك تولەمدەر جىل سايىن 25-30 پايىزعا كوتەرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاناتىن الەۋمەتتىك سالالار احۋالىن قۋاتتاندىرۋ دا جىل سايىن شامامەن 30 پايىزعا وسۋدە. مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا قۇرىلىستارىن سالۋ جوسپارى دا ورىندالۋدا. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا جاريا ەتكەندەي, حالىق تۇرمىسى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعدارلاماسى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا نەگىز دە جەتكىلىكتى, سەنىم دە تۇراقتى.
بۇرىن ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتى بولماعان قازاقستان ن.نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان الەم ەلدەرىمەن تاتۋ, ءوزارا سىيلاستىق قارىم-قاتىناسىنىڭ ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارى عاسىرلار بويى مۇمكىن بولماعان جاڭا رۋحاني, ساياسي, ەكونوميكالىق بيىككە كوتەرىلە الدى. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ دامىعان ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ دارەجەدە سويلەسە الاتىن بولدىق. وسىدان 20 جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىمەن ساناسىپ, سوزىنە قۇلاق اساتىن, قۇرمەتپەن سىيلايتىن بولدى. ونىڭ مىسالى دا, كورىنىسى دە, دالەلى دە جەتكىلىكتى. 2010 جىلعى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى مەن سول جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا وتكەن سامميتكە 68 مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, 7 حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار باسشىلارى قاتىناسىپ, استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت بابالاردان قالعان ۇلان-بايتاق جەرىمىزدىڭ بارلىق كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكاراسى ەكى جاقتى كەلىسىمدەرمەن بەكىتىلىپ, زاڭداستىرىلدى. ول قۇجاتتار بۇۇ-دا ماقۇلداندى. بۇل پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاريحي جەڭىسى بولدى. قازاق ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشەتىن ەركىندىك, جاسامپازدىق دارەجەگە جەتتى.
ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ سان-سالالى ومىرىندە كەشەندى رەفورمالار ءجۇرگىزدى. ءتيىمدى رەفورمالار ءناتيجەسىندە «قازاقستاندىق جول» قالىپتاستى. الەۋمەتتىك تۇرمىس جاقسارا باستادى. قازاقستان قىسقا مەرزىمدە ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعىپ, وركەنيەتتىڭ وركەندەۋ, ءوسۋ جولىنا ءتۇستى. ەلدە ادامداردىڭ ورتاشا تابىسى وسى جىلداردا ون-ون ەكى ەسەگە ارتتى. ادام باسىنا شاققاندا ءىجو 700 اقش دوللارىنان 9000 دوللارعا دەيىن ءوستى. قازىر ءاربىر وتباسىندا اۆتوكولىك بولۋى ايرىقشا بايلىق ەمەس, تۇرمىستىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىگىنە اينالدى. ەكى ميلليونعا جۋىق ادام ءوز تاڭداۋى بويىنشا ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ۇلەس قوسۋدا.
جاڭا استانا قۇرىلىسى قازاقستان ەكونوميكاسىنا جاڭا دەم, جاڭا قۋات بەردى. استانا ءساۋلەتى مەن تىرشىلىگى بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالارعا, اۋدان ورتالىقتارىنا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. ۇلتتىڭ جاڭا مادەنيەتى بوي كورسەتتى.
بۇرىن قازاقستاننان ساناۋلى عانا ادام شەت ەلدەرگە بارىپ وقيتىن شەكتەۋلى مۇمكىندىك بولاتىن جانە ول بۇكىل رەسپۋبليكا ءۇشىن كەرەمەت وقيعا سانالاتىن. بۇگىندەرى جىل سايىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىندە قازاق بالالارىنىڭ وقۋى ادەتتەگى جاعدايعا اينالدى. جىل سايىن 20 مىڭعا جۋىق جاستارىمىز شەت ەلدەردە ءبىلىم الادى. قازاقستان حالقىنىڭ ىنتىماعى ارتتى. ۇلتارالىق, دىنارالىق, قوعامدىق كەلىسىم ءومىر سالتىنا اينالىپ, ەل بىرلىگى بارلىق جەتىستىكتىڭ قاينار كوزى بولدى. داعدارىستان شىققاننان سوڭ, اسىرەسە, 2000 جىلدان بەرى ون جىل كولەمىندە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, تاعى باسقا الەۋمەتتىك سالالاردا كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلدى. 750 مەكتەپ, 480 اۋرۋحانا, جۇزدەگەن مادەنيەت نىساندارى, مىڭداعان شاقىرىم جولدار سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە.
مىنە, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋ جولىنداعى وسىنداي جارقىن تابىستارى مەن جەتىستىكتەرى ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, ومىرگە قۇشتارلىعىن كۇشەيتتى. بۇل – ءبارى بولدى, تولدى, كەمشىلىك جوق دەگەن ءسوز ەمەس. شەشىلمەگەن تۇيىندەر مەن قيىندىقتار, كەمشىلىكتەر مەن پروبلەمالار تولىپ جاتىر. ولاردى ەڭسەرۋ جولدارىنا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا ەكپىن بەرۋدە. بۇل – مەملەكەت ءومىرىنىڭ تابيعي تىنىسى.
جيىرما جىلدا قازاق جەرىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحى ورلەپ, ساناسى, دۇنيەتانىمى, كەسكىن-كەلبەتى دە, ساپاسى دا, قۋات كۇشى دە وركەندەپ, وزگەردى. قازاق ءوستى. قازاق جاسىقتىقتان بوي جيناپ, الەمگە اشىق كوز, ءبىلىم ساۋاتىمەن, الەمدىك قۇبىلىستاردى تۇسىنەتىن دارەجەدە قارايتىن بولدى. وسىنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ جەمىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن دۇرىس باعالاپ, سونى ۇلت مۇددەسىندە تۇراقتاندىرۋ, نىعايتا ءبىلۋدىڭ ناتيجەسى.
تاۋەلسىزدىك – ءبىز ءۇشىن ەشقانداي باعامەن ءولشەنبەيتىن قاسيەتتى ۇعىم. ول – ءبىزدىڭ سانامىز. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز, ونىڭ قاۋىپسىزدىگى سانامىزعا ۇلتتىق يدەيا بولىپ قالىپتاستى دەپ تۇجىرىمداۋعا تولىق نەگىزىمىز بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ بىزگە وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن ءبىز ەشقاشان ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ول ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قارساڭىنداعى جاعدايىمىزدى ەسكە ءتۇسىرۋدىڭ دە ارتىقشىلىعى بولا قويماس.
* * *
1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ, الىپ يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىندا بولعان ون بەس ەل ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ, جاس مەملەكەتتەر شاڭىراق كوتەردى. بالتىق جاعالاۋىنداعى ليتۆا, لاتۆيا, ەستونيا بۇدان ەرتەرەك كەڭەس وداعى قۇرامىنان شىعاتىندىعىن جاريا ەتىپ, وداق تىگىسىن سەتىنەتىپ ەدى. جەلتوقساننىڭ 8-ءى كۇنى رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا باسشىلارى 1922 جىلعى وداقتىق كەلىسىمنىڭ ءوز وكىلەتتىگىن جويعاندىعى تۋرالى بىرلەسكەن ءمالىمدەمە جاسادى.
سول جىلعى جەلتوقساننىڭ 16-سى كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. سول كۇن ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ دۇنيەگە كەلىپ, ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن كوتەرگەن قاسيەتتى كۇنى بولىپ تاريحقا جازىلدى. قازاق تاريحىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى...
* * *
...ارينە, ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋدى ارمان ەتپەيتىن ۇلت جوق. وعان ادامزات تاريحىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, تەك بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كەڭىستىگىندەگى ۇلتتار مەن ەلدىك قۇرىلىمدار قاتارىندا ءوز اتا-بابالارىمىزدىڭ تاعدىرى مەن تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك تە جەتكىلىكتى.
قازاق ەلىنىڭ رەسەي قۇرامىنا قوسىلۋى – ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن, اتاپ ايتقاندا, 1731 جىلى رەسەي پاتشاسىنىڭ قازاقتىڭ باتىس وڭىرىنە ارنايى ەلشى جىبەرۋىنەن باستالادى. اكادەميك سالىق زيمانوۆ ءوزىنىڭ «ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭى جانە ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاقستانداعى ساياسي قۇرىلىس» دەگەن ەڭبەگىندە پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ قازاق جەرىنە ەندەۋىن تومەندەگىدەي تۇجىرىمدايدى: «پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى بىردەن جانە اشىق تۇردە باسىپ الۋ جولىمەن ەمەس, نەگىزىنەن قازاق ەلىن ورىس مەملەكەتىنىڭ ىقپالىنا بەيىمدەۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ قولىندا كۇش تە, جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىن ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى دە بولدى. قازاق جەرى مەن رەسەي اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ ءوسۋى پاتشالىق رەسەيدىڭ ۇلى دالاعا تەرەڭدەپ ەنۋىنە زور ءمۇمكىندىك تۋعىزدى» (س.زيمانوۆ. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى. ءىى توم. 120 بەت).
قازاق حاندىقتارى سولتۇستىگىندە رەسەي, وڭتۇستىك-باتىسىندا حيۋا, قوقان, شىعىسىندا قىتاي امىرشىلەرىمەن ءارتۇرلى كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزىپ, ەلى مەن جەرىن ساقتاۋ قامىندا بولدى. الايدا, الىپ يمپەريالار كوپ جاعدايدا ءوزدەرىنىڭ اۋەل باستا كورسەتكىسى كەلگەن بەيبىت پيعىلدارىن ۇمىتىپ, كوپە-كورنەۋ زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرگە كوشىپ, قازاقتىڭ ەجەلگى قونىستارىن بيلەپ-توستەگىسى كەلىپ, ءوز امىرلىكتەرىن ءجۇرگىزە باستاۋى ەلدىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, ءار ءوڭىردە قازاق كوتەرىلىستەرىن ورىستەتتى. بوستاندىق ءۇشىن باسىن تىككەن تالاي بوزداقتار قىرعىنعا ۇشىراسا دا قازاق جۇرتشىلىعى ەشقاشان ەركىندىك ساناسىن جوعالتقان ەمەس.
قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ون جىلدان استام ورىس پاتشاسىنىڭ قازاق جەرىندەگى وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى كۇرەسىپ, حان كەنە 1847 جىلى قاستاندىقپەن ءارى جاۋىزدىقپەن ءولتىرىلگەننەن كەيىن, قازاق حاندىعى جويىلىپ, تورتكە ءبولىنگەن قازاق جەرى رەسەيدىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورلىقتارىنا تەلىنىپ, قازاق دالاسى تۇگەلدەي وتارشىلدىق شەڭبەرىنە ەنگىزىلىپ تىندى. ودان كەيىن قازاق دالاسىنىڭ ءار وڭىرىندە ءار جىلداردا ءار ءتۇرلى كولەمدە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر ءجيى-ءجيى بيلەپ توستەۋشى ۇستەمدىككە قارسى شىعىپ, ايبات شەگىپ تۇرعانىمەن, ولار تەز ارادا كۇشپەن تۇنشىقتىرىلىپ, ۇيىمداستىرۋشىلار قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراپ, ەشقانداي ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزە العان جوق. بۇل ماقالادا ولاردىڭ تاريحىن, جەڭىلۋ سەبەپتەرىن ساراپتاۋ مۇلدە كوزدەلمەيدى. ونىڭ ءوزى جەكە تاقىرىپ. ول كوتەرىلىستەر مەن قوزعالىستاردى ەسكە الۋداعى ماقساتىمىز قازاق حالقى قانداي اۋىر جاعدايدا جۇرسە دە ۇلتتىڭ بوستاندىق ساناسىنان اجىراماعاندىعىن, كەرىسىنشە, ۇلتتىق بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك, دەربەستىك ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان كوكسەگەن ارمانى بولعانىن ايتۋ. سوندىقتان دا ءاربىر قازاق ازاماتى ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىعى ەشقانداي ولشەممەن ءولشەنبەيتىن قاسيەتتى ۇعىم ەكەندىگى حاق. ياعني, تاۋەلىزدىك – ۇلتتىڭ ساناسىندا قالىپتاسقان ۇعىم. الايدا, ول ۇعىم كەزىندە, بەلگىلى ساياسي رەجىمنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا جۇرگەندە كەز كەلگەن جەردە ايتىلا بەرمەگەنى دە بەلگىلى. ءويتكەنى, ونداي وي-پىكىر ايتىلعان تۇستا سول كەزدەگى بيلىك تاراپىنان سوققىعا ۇشىراپ وتىراتىن. ال, وي, ارمان, تىلەك رەتىندە قازاقتىڭ جۇرەگىنەن, ساناسىنان ەشقاشان وشكەن ەمەس.
* * *
جاڭا ءداۋىرىمىزدىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – قازاق جەرىندە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ, ونى ورنىقتىرىپ, ىزگىلىكتى ىشكى, سىرتقى ساياساتى ارقىلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىسىن جاقسارتۋدى قالىپتاستىرىپ, الەمدىك وزىق باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت ءوسىرىپ, ءدۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىنعا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ.
مەملەكەت قۇرۋ – كەز كەلگەن ۇرپاقتىڭ, ءداۋىردىڭ, ءتىپتى بىرنەشە عاسىرلاردىڭ ۇلەسىنە تيە بەرمەيتىن تاريحي قۇبىلىس. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ءبىزدىڭ ۇلى دالانىڭ قويناۋى دا تولعان قازىنا مەن شەجىرە. تالاي جورىق, ارپالىس, جاسامپازدىققا تولى كەڭىستىكتىڭ, وركەنيەت ورىنە ۇمتىلىسى مەن تالپىنىسى وسىناۋ ەندىكتە مەملەكەت شاڭىراعىن كوتەرىپ, ادامزات قوعامىنىڭ رۋحاني ءمادەنيەتىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋىمەن ايشىقتالادى.
جاڭا داۋىردەگى جاڭا مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەس جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىندە بۇل تۋرالى: «وسىدان 1,5 مىڭ جىل بۇرىن تۇركىلەر ەۋرازيانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى, ونىڭ ىشىندە ءبىز تىكەلەي مۇراگەرى بولعان ۇلى مەملەكەت – تۇرىك قاعاناتىن قۇرعان», دەپ وي قورىتادى (ن.ا.نازارباەۆ. يزبراننىە رەچي. ت.ءىىى. 1995-1998. ستر. 256).
ەلباسى سونداي-اق, قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك ءداستۇرى مەن ۇلتىمىزدىڭ مەملەكەتتىك يدەيادان ەشقاشان ءۇمىت ۇزبەگەندىگىنە ءوزىنىڭ «عاسىرلار توعىسىندا», «تاريح تولقىنىندا», «ەۋرازيا ءجۇرەگىندە» اتتى ايتۋلى ەڭبەكتەرىندە دە تاريحي دەرەكنامالىق شولۋلارعا سۇيەنىپ, ناقتى تۇجىرىمدار جاسايدى.
جوعارىداعى تاريحي كەزەڭ ءبىزدىڭ ۇلى دالا توسىندەگى مەملەكەتتىك ءداستۇر تامىرىن تەرەڭنەن تارتاتىندىعىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاڭا داۋىرىمىزگە دەيىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قايشىلاسقان قىم-قۋىت قۇبىلىستاردىڭ نەگىزگى ماقساتى دا, مۇددەسى دە سايىپ كەلگەندە مەملەكەتتىلىككە تىرەلەتىندىگىن بايقاۋ كوپ قيىندىق تۋعىزا قويمايدى.
بۇعان دالەل – ۇلى دالا تاريحىنىڭ ءار زامانداعى زەرتتەۋشىلەرى, تاريحشىلار, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ جازىپ قالدىرعان دەرەكتى ەڭبەكتەرى. بۇل ورايدا م.ح.دۋلاتي, م.قاشعاري, ج.بالاساعۇن, ش.ءۋاليحانوۆ, ۆ.ۆ.بارتولد, گ.ە.گرۋم-گرجيمايلو, ا.پ.وكلادنيكوۆ, ءا.مارعۇلان, ل.ن.گۋميلەۆ سىندى ايگىلى جيھانگەزدەر مەن تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى ەرەكشە ماڭىزعا يە.
ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق جەرىنە رەسەيدىڭ پاتشالىق-يمپەريالىق ساياساتىنىڭ مەيلىنشە تەرەڭدەپ بويلاپ, سول كەزدەگى ساياسي-قوعامدىق قۇرىلىستىڭ دەربەستىك سيپاتتان ايرىلىپ, يمپەرياعا مويىنسۇنۋ كەزەڭىنىڭ ءبىر جارىم عاسىرعا سوزىلعانى, ارينە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ, اسىرەسە, ۇلتتىق سانانىڭ, تاۋەلسىزدىك ساناسىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپقانى دا تاريحي شىندىق, ايداي اقيقات. يمپەريانىڭ ەڭ زياندى زاردابى – ءبىر ۇلتتىڭ ۇستەمدىگىنە ۇمتىلۋشىلىق. يمپەريالىق سانامەن ابدەن ۋلانعان بيلەپ-توستەۋشىلەردىڭ وزدەرىنە دەگەن مەنمەندىك سەنىمى, وزدەرىنەن باسقا ەشكىمدى دە ءوز قاتارىنان كورگىسى كەلمەۋى, ەشكىمنىڭ قۇقىعىمەن ساناسپاۋى. ولار بۇرىن بوي كورسەتە قويماعانىمەن, ءدال كەڭەس وداعىنىڭ بىرلىگى ىدىراپ, رەسەيدەن ىرگەسىن اۋلاقتاتا باستاعان بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكا ۇلتتارى ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ جاتقان تۇستا بىردەن بەلەڭ الىپ, كورىنىپ جاتتى. سونىڭ ءبىر ايعاعى دۇنيە جۇزىنە بوستاندىق, ەركىندىك, تاۋەلسىزدىك, دەموكراتيا جالاۋشىسى بولىپ تانىلعان ا.سولجەنيتسىننىڭ 1990 جىلى جاريالانعان «كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ» اتتى ماقالاسى. وكىنىشكە قاراي, سول كەزدە ءوزىن ۇلى گۋمانيست رەتىندە تانىتقىسى كەلگەن جازۋشى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا ورىستاردىڭ ساندىق ۇلەسى باسىم, سوندىقتان ولاردى رەسەي جەرىنە قوسۋ كەرەك دەگەن ارانداتۋشىلىق ويىن ايتىپ, قازاق پەن ورىس اراسىنا وت سالعىسى كەلگەنى دە ەلدىڭ ەسىندە. رەسەيدىڭ كورنەكتى پوليتولوگ-جازۋشىسى لەونيد ملەچين بۇل وقيعاعا بايلانىستى ءوزىنىڭ «نازارباەۆ. گرۋپپوۆوي پورترەت س پرەزيدەنتوم» دەگەن كىتابىندا:
«سلوۆا سولجەنيتسىنا ۆىزۆالي رەزكيە پروتەستى ۆ الما-اتە.13 وكتيابريا 1990 گودا نازارباەۆ پودنيال ەتوت ۆوپروس نا سوۆەششاني ۋ گورباچەۆا:
– ترۋدنو گوۆوريت نارودۋ, بۋدتو ستاتيا سولجەنيتسىنا پوياۆيلاس بەز سانكتسي رۋكوۆودستۆا...» (س.259), – دەپ, تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا جەر, ۇلت, ۇلتارالىق, دەموگرافيا ماسەلەلەرىنىڭ وڭاي بولماعانىنان ماعلۇمات بەرەدى. سول كەزدە سولجەنيتسىننىڭ ءسوزى تۇرتكى بولىپ, ورىستىڭ تالاي «ينتەلليگەنت» (ياعني, گۋمانيست) دەگەن ازاماتتارى سىر بەرىپ قالدى. ونداي پىكىرلەردى كەيبىر رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتتارى دا دۋىلداتىپ, قوزدىرۋعا تىرىستى.
اسىرەسە, ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ءبىزدىڭ مەملەكەت قۇرا الاتىنىمىزعا ءشۇبا كەلتىرىپ, كۇنكورىسىمىزگە «جاناشىرلىق» بىلدىرۋشىلەر ءارتۇرلى داعدارىستاردىڭ ستسەناريلەرىن ايتىپ, جازىپ, مازالارى كەتتى. «قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ 93 پايىزى ماسكەۋدىڭ باعىنىشىندا, ءوز بەتتەرىمەن ەكونوميكاسىن جاساي المايدى», «قورعانىسى جوق, ەلىندەگى اسكەري كۇشتىڭ ءبارى رەسەيدىكى», «سىرتقى ساياساتى جوق, 15 ميلليون ەلدىڭ حالىقارالىق قاتىناسقا ىقپالىنىڭ قاجەتى شامالى», «تەمىر جولى, اۋە جولى ءوز بەتىمەن جۇرە المايدى» دەگەن سىڭايلى اقپارات تارالىپ, كورشى ەلدەردە قوعامدىق پىكىر ءورشىپ تۇردى.
قازاق ەلى مەملەكەت تۇرعىزىپ, ونى ءوركەندەتۋ ىسىندەگى جەتىستىكتەرىمىز مۇنداي ساۋەگەيلەرگە ساباق بولاتىنداي ناتيجە كورسەتتى. قازاقستان ولار كۇتپەگەن جەڭىستەرگە جەتىپ, تەك ولاردى ەمەس, دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتتى. الايدا, وندايلار وزدەرىنىڭ يمپەريالىق ساناسىنان باس تارتقان جوق. ونداي سانا ەندى جاڭا ۇنمەن, جاڭا مازمۇندا ايتىلا باستادى. ءتىپتى باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تەك قانا ورىس حالقى جەڭىسكە جەتتى» دەۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ تەرەڭىرەك ويلانعان ادامعا وسىنىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
بىرىنشىدەن, مۇنداي تۇجىرىمدار ءالى دە ەكپىنى باسىلماي تۇرعان ۇستەمدىك جۇرگىزۋگە قۇشتار, يمپەريالىق سانانىڭ ومىرشەڭدىگى. ءويتكەنى جوعارىداعىداي ۇسىنىس-پىكىرلەردى تەك بيلىك وكىلدەرى عانا ەمەس, ءارتۇرلى قوعام وكىلدەرى دە ايتۋعا قۇمار. وكىنىشتىسى, ونداي سانا جاڭا داۋىردە جويىلىپ جاتقان جوق, كەرىسىنشە, ءوسىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ ۇلكەن قالالارىندا ءوركەندەپ جاتقان جاڭا ۇلتشىلدىق (سكينحەدتەر نەمەسە جاڭا فاشيستىك) ۇيىمداردىڭ كوتەرىپ جۇرگەن ۇراندارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
ەكىنشىدەن, مۇنداي جاعداي كۇندەردىڭ كۇنىندە ولاردىڭ ءوز مەملەكەتىنە دە, كورشىلەس ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە نۇقسان كەلتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
حح عاسىردا ەڭ كۇشتى مەملەكەتتىك يدەيا, دەربەس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ ساناسى قازاق زيالىلارىنىڭ ورتاسىندا 1905-1935 جىلدار اراسىندا بولدى دەۋگە تولىق نەگىزىمىز بار. وعان دالەل ارينە, «الاش» پارتياسى مەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قايراتكەرلەرى, كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇستافا شوقاي, باقىتجان قاراتاەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ, مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, وراز جاندوسوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين سياقتى تاعى باسقا ونداعان, جۇزدەگەن ۇلتتىق يدەيا, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك جولىندا قۇربان بولعان ارداقتىلارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ولاردىڭ قازاق مەملەكەتى, قوعامى الدىنداعى قىرۋار ەڭبەگى.
بۇل ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ توعىسىندا قازاق دالاسىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى ناشارلاپ, ەل اراسىنداعى نارازىلىق كۇننەن-كۇنگە اسقىنىپ تۇرعان كەزەڭ ەدى. ونىڭ سەبەپتەرى دە كوپ.
ءبىر جاعىنان, پاتشانىڭ اتىنان قازاق جەرىنە ۇستەمدىك جۇرگىزگەن گەنەرال-گۋبەرناتورلار, وياز, ۋريادنيكتەر قازاقتارعا اياۋسىز تىزەسىن باتىرۋى, ادىلەتسىزدىگى شەكتەن شىعىپ ەدى. ولار قازاقتاردىڭ اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا ابدەن ماشىقتانىپ, «ءبولىپ ال دا بيلەي بەر» ءتاسىلىن مەيلىنشە ورىستەتتى. ەل ىشىندەگى بالۋان شولاق, ءيمانجۇسىپ, شاكارىم, ءمادي سياقتى بەدەلدى ونەر يەلەرىنىڭ باسقان-تۇرعان ءىزدەرىن اڭدىپ, كەيدە ولاردى قىزعانىشپەن كورە المايتىن قازاقتاردى, ءتىپتى جاقىن تۋىستارىن ولاردىڭ كەيدە ناداندىعىن, كەيدە وسال قورقاقتىعىن پايدالانىپ, وزدەرىنە قارسى قويعىزىپ, وتىرىك جالا جاپتىرىپ, ءىستى قىلىپ, اباقتىعا قاماتىپ, «ولار وكىمەتكە قاۋىپتى» دەگەن لاقاپ تاراتىپ, ارانداتۋدى, سول ارقىلى دالانىڭ باس كوتەرەر تۇلعالارىن جويىپ جىبەرۋدى مىقتاپ قولعا الىپ, ول ءۇشىن وتارلاۋشى ۇكىمەت تاراپىنىڭ ماقتاۋىنا كەنەلىپ, قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق بولىپ شالقىدى.
ەكىنشىدەن, ورىس پاتشاسىنىڭ وكىلدەرى مۇنداي ساتقىندىق ىسكە جەرگىلىكتى قازاقتار اراسىنان شىققان سۇلتان, بولىستاردى كەڭىنەن پايدالانىپ, ءبىرىنىڭ ۇستىنەن بىرىنە ارىز جازدىرىپ, ساتقىندىققا, ەكىجۇزدىلىككە, وتىرىككە, سىرعاناقتىققا, پاراقورلىققا ۇيرەتتى. ءبىلىمسىز, مانساپقور بولىسسىماقتاردى تۇككە تۇرمايتىن شەن-شەكپەنگە ساتىپ الىپ, ايتقانىن ىستەتىپ, ءوزدەرىنىڭ تابانىن جالاتىپ قىزمەت ىستەتتى. بۇقارا حالىقتىڭ نامىسىنا ءتيىپ, وزبىرلىق جاساپ, تىزەسىن باتىرىپ, جەرگىلىكتى باي-شونجارلار ەل اراسىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىرۋدا بەلسەندىلىك كورسەتتى.
ۇشىنشىدەن, رەسەيدەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەن شارۋالار قازاقتىڭ ەڭ شۇرايلى, سۋلى, نۋلى جەرلەرىنە قونىستانىپ, وزدەرى تەز ارادا ءالدەنىپ, قازاق شارۋاسىنىڭ جاعدايىن تومەندەتتى. ارينە, مۇنداي جاعدايلار قالىڭ ەلدىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, ۇلى دالانىڭ پاتشاعا قارسىلىعىن كۇشەيتىپ, ءساتى كەلەر كوتەرىلۋدى كۇتىپ ءجۇرەرى بەلگىلى. سوندىقتان دا پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, ومبى, ورىنبور قالالارىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, وزىق ويشىلدار توپتارىمەن ارالاستا بولعان قازاق زيالىلارى 1905, 1917 جىلداردىڭ ءتوڭكەرىستەرىنەن كوپ ءۇمىت كۇتىپ, ولاردىڭ ۇستانىمدارىنا قولداۋ كورسەتۋى دە زاڭدى قۇبىلىس ەدى.
الايدا, قازان ءتوڭكەرىسىنىڭ جەمىسى – بولشەۆيكتەر مەن كەڭەس وكىمەتى قازاق زيالىلارىنىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن اياققا تاپتادى. دەربەس مەملەكەتتىلىكتى اڭساعان الاش ۇكىمەتى دە, تۇركىستان وكىمەتى دە كەڭەس وداعىنا ەشقانداي قارسىلىق كورسەتپەي, كەرىسىنشە, ونىڭ ۇراندارى مەن شەشىمدەرىن تولىق قولداپ ەدى. اڭگىمە, تەك قازاق اۆتونومياسى عانا, قازاق شارۋاسى مەن قازاق حالقىنىڭ تەڭ قۇقىقتىعى جايلى عانا بولدى. قازاق دالاسىندا مەكتەپتەر اشىپ, ءبىلىم بەرۋ, جەردى پايدالانۋدا, مال جايىلىمدارىن پايدالانۋدا قازاقتاردىڭ ءوز اتا قونىستارىنا يە بولۋى جايلى ەدى. ارينە, ولاردىڭ باعدارلامالارىندا ەل بيلىگىن قازاقتىڭ ءوز بىلىمدىلەرى جۇرگىزۋى ءتيىس دەلىنگەن. سونداي-اق پاتشا ساياساتىنىڭ باسقا ۇلتتارعا, تىكەلەي قازاققا ادىلەتسىز بولعاندىعى ايتىلىپ, الداعى ۋاقىتتا ونداي تەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلمەۋى كوزدەلگەن-ءدى. قازاق زيالىلارىنىڭ رۋحاني بوستاندىققا باستاعان جولدارى ءادىل ءارى جاڭا ۇكىمەتكە ەشقانداي زيانى جوق, تەك قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىندەگى جول بولاتىن. ولاردىڭ ءوز ۇلتىنىڭ مۇقتاجى ءۇشىن قويعان تالاپ-تىلەكتەرى ورىندالعان كۇننىڭ وزىندە بولشەۆيكتەر بيلىگىنە, قوزعالىسىنا كەدەرگى ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلىن وسىرەتىن ەدى. بىراق, ول كەزدە بولشەۆيكتەر ءسوز جۇزىندە ورىستان باسقا ۇلتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتارىن ۇرانداعانىمەن, ءىس جۇزىندە, يمپەريالىق ۇستەمدىكتەن, «ۆەليكوروسستىق شوۆينيزم» ساناسىنان ارىلا المادى. اقىرى ۇلتى ءۇشىن, ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قازاق زيالىلارى تۇگەلدەي دەرلىك جازىقسىز قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراپ, الدى اتىلىپ, سوڭى ۇزاق جىلدارعا ايدالىپ, ولاردىڭ ۇلتتىق ساناعا, رۋحاني بوستاندىققا نەگىزدەلگەن ءىس-ارەكەتتەرى مەن تالپىنىستارى, ۇسىنىس, پىكىر, ويلارى سول كەزەڭدە جويىلىپ تىندى. بۇل ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتەر, بيلىك جۇيەسى اۋىسىپ, ءارتۇرلى اتاۋلارمەن اتالا بەرۋى مۇمكىن, بىراق كەڭىستىكتە بيلەپ-ءتوستەۋشى ءبىر عانا «جەتەكشى», «اعا» ۇلت بولادى, دەگەندەرى ەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى ماجبۇرلەپ جۇرگىزىلگەن كوللەكتيۆتەندىرۋ, تاركىلەۋ ناۋقانىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ 40 پايىزدان استامى, ياعني 2 ميلليونعا جۋىق ادام اشتان قىرىلدى. 1,5 ميلليوننان استام قازاق ءوز وتانىنان باسقا ەلدەرگە قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. ءبىزدىڭ قوعامدا بۇل تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بۇل الاپات قىرعىندى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەسكە الىپ وتىرعانىمىز وسىنداي جويقىن ارەكەتتەردىڭ ەڭ تۇپكى ماقساتى – ۇلتتىڭ نەگىزگى قۇرامىن جويۋ ارقىلى ونىڭ بارلىق ومىرلىك ءمۇمكىندىگىن تومەندەتۋ. ارينە, ۇلت بولماعان سوڭ مەملەكەتتىلىكتەن قانداي ءۇمىت بولۋى مۇمكىن؟
سول سياقتى, 1937-1938 جىلدارى جۇرگىزىلگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ناۋقانى قازاقتىڭ ەڭ ءبىلىمدى, قابىلەتتى, ءوز تۇسىنداعى ساياسي-قوعامدىق ۇدەرىستەردىڭ قىر-سىرىن تۇسىنەتىن, ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن بىلىكتىلىكپەن قورعاي الاتىن, ۇلتىنىڭ ءسوزىن سويلەي الاتىن قازاقتىڭ ماڭدايالدى ازاماتتارىنان باستاپ, اۋىلدى جەرلەردە ورتا, جوعارى ءبىلىمى بار ازاماتتاردى دا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن جويىپ جىبەردى.
وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك قازاقستانداعى «ۇلتشىلدار» ماسەلەسى وتىزىنشى جىلداردان كەيىن دە ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن توقتاتىلعان جوق. بۇل ماسكەۋ ءۇشىن, وزىمىزدەگى ماسكەۋگە جاعىنعىش جاندايشاپ ينتەرناتسيوناليستەر ءۇشىن قاي كەزدە دە قاتەلەسپەيتىن «اسپاپ» بولىپ تۇردى. وعان مىسال شاش-ەتەكتەن. 40-شى, 50-ءشى جىلدارداعى «قازاق سسر تاريحىنىڭ» شىعۋىنا بايلانىستى, سونداي-اق تاريحشى عالىم ە.بەكماحانوۆ, ادەبيەتشى ق.جۇماليەۆ, اكادەميك ق.ساتباەۆ, عۇلاما جازۋشى م.اۋەزوۆ, تاعى باسقا ۇلت كەلبەتى دارەجەسىندەگى تۇلعالاردىڭ تاعدىرى مەن تاريحىن, سولاردىڭ كورگەن قياناتىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى.
زەرتتەپ وتىرساق, قازاق جەرىنە ۇنەمى ورتالىق وداقتىق بيلىك شۇيلىگۋمەن بولعان ەكەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قازاقستانداعى تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ماقساتىندا وداقتىڭ ءتورت بۇرىشىنان 1 ميلليونعا تارتا ءارتۇرلى ۇلتتار وكىلدەرىن اكەلۋ, 1937-38 جىلدارى قيىر شىعىستان ءجۇز مىڭنان استام كورەيلەردى, سوعىس كەزىندە – 1941-1944 جىلدارى كاۆكاز حالىقتارىن, ۆولگا جاعالاۋىنداعى نەمىستەردى ەشەلوندارمەن تيەپ اكەلىپ, قازاق دالاسىنا توگۋدەگى ماقسات تا قازاقتىڭ ءوز جەرىندە ءوزىن ازايتۋ ەدى. سونداي كۇشتەپ, ادام اتى مەن قۇقىعىن اياقاستى ەتىپ, ەزىپ, قازاق جەرىن ەجەلگى يەسىنەن ايىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن زىميان ساياساتتىڭ سالدارىنان تاۋەلسىزدىك الار تۇستا قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتىڭ قۇرامىندا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەسى تومەندەپ كەتتى. ارينە, مۇندايدا ۇلتتىق مەملەكەتتىك, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك تۋرالى قانداي دا ارەكەتتەر كوپ قيىندىقتارعا ۇشىرارى انىق. قازاقستاندا باسقا ەتنوستاردى كوبەيتىپ قويۋمەن شەكتەلمەي, ەجەلگى قازاق جەرىن بولشەكتەپ, ءبىر بۇرىشىن تۇركىمەنگە, ءبىر ءبولشەگىن وزبەككە, ەڭ ۇلكەن ۇشتەن ءبىر بولىگى – سولتۇستىك استىقتى وبلىستاردى رەسەيگە قوسپاق جوسپار دا ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىكتىڭ سۇيىكتى «رەفورمالارى» بولعان ەدى. وسى ىسپەتتەس سولاقاي شەشىمدەردىڭ ارقايسىسىنىڭ تۇسىندا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر ءوزىنىڭ اقيقات پىكىرىن ايتامىن دەپ قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراپ, لاۋازىمدى قىزمەتتەردەن بوساتىلىپ, قۇربان بولىپ جاتاتىن. جوعارىداعى تاريحي ءارى قاسيەتتى كەزەڭدەردى ەسكە العانداعى ماقساتىمىز ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋىنىڭ قانشالىقتى قيىن بولعاندىعىمەن بىرگە, قاي-قايسىمىز بولساق تا وتكەن زامان وكىنىشتەرىنەن ساباق الىپ, سونداي تاعى باسقا قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الارلىق سانا, تۇسىنىك بولۋ قاجەتتىگىن كورسەتۋ ەدى.
وسىنداي تاعدىرى مەن تاريحى بار قازاققا «تاۋەلسىزدىك ەشقانداي شىعىنسىز, كۇرەسسىز كەلدى» دەپ ايتۋدىڭ ءوزى ءارى ادىلەتسىزدىك, ءارى بىلگىسى كەلمەگەندىك.
* * *
كوكپ مەن كەڭەس وداعى ورتالىق بيلىگىنىڭ قازاقستانعا كورسەتكەن ەڭ سوڭعى قياناتى, ءارى قاتىگەز وكتەمدىكپەن جۇرگىزىلگەن ساياساتى 1986-1989 جىلدارى بولدى. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى, ونىڭ باس حاتشىسى قازاق ۇلتىنا مەنسىنبەۋشىلىك تۇرعىسىنان قارادى دا, بۇرىنعى ادەتىنشە ونىڭ باسشىلىعىن اۋىستىراردا ۇلتتى, ۇلت ساناسىن, قوعامدى, جاس ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمىن ەسكەرمەستەن, ءوز وكتەمدىگىنە سالدى. الايدا, وسى جولى 70 جىلدان استام جازباي جاسالىپ كەلگەن ەسكى ءتاسىل جاس قازاقتاردىڭ تولقۋىنا شاشالىپ, ۇلتتىق سانانىڭ كۇتپەگەن دۇمپۋىنە كەزىكتى. سويتە تۇرا ۇلت تەڭدىگىن تالاپ ەتكەن جاستارمەن تىلدەسۋدى ءجون كورمەستەن, بەيبىت شەرۋگە شىققان جاستارعا قارسى كۇش قولدانىپ, تالاي جاستار مەرت بولىپ, جازىقسىز قان توگىلدى. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق ءۇشىن بۇل دا كەزەكتى سويقان بولدى. قازاق حالقى, اسىرەسە جاس ۇرپاق قايسارلىق تانىتتى. ورتالىق بيلىكتەگىلەر وزدەرىنىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن مۇلدەم بەيحابار ەكەندىگىن, ۇلتتىق سانانىڭ وسكەنىن تۇسىنە المايتىندىعىن كورسەتتى.
قازاقستاندى كولبين باسقارعان جىلدار قازاق زيالىلارى مەن لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرگە دە سىن بولدى. سول جىلدارى قازاق اتقامىنەرلەرىنىڭ ساپاسى كورىندى. ءسوز جوق, كوپشىلىك لاۋازىمدى ازاماتتار ورتالىق بيلىكتىڭ, كولبيننىڭ قوعامعا جاساعان وزبىرلىعىنىڭ تابيعاتىن ءبىلىپ, ىشتەي كۇيىنىپ, رەتى كەلگەن جەردە ءادىلىن ايتۋعا تىرىسىپ, مۇمكىندىگىنشە جوعارىدان ءتۇسكەن ءامىر, بۇيرىقتاردىڭ قوقان-لوقىسىن باسىپ, مازمۇنىن جۇمسارتىپ, ۇلت مۇددەسىن قياناتقا بەرمەستەن, ەڭبەك ەتۋگە تىرىستى. الايدا, سول كەزدەگى بيلىك باسىنداعى شەنەۋنىكتەر اراسىندا كولبينگە جالپاقتاپ, جاعىنۋشىلار دا از بولعان جوق. وندايلار ءوز باسىنىڭ مانسابى مەن پايداسى ءۇشىن كىمدى بولسا دا, نەنى بولسا دا ساتىپ جىبەرۋگە بەيىم, جان-تاندەرىمەن ىقىلاستى بولدى. كوكىرەگىندە, باسىندا ءوز پىكىرى جوق, «شاش ال دەسە, باس الاتىن» دالدۇڭدەر ءالى دە كوپ ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. وندايلار ءوز مانسابى ءۇشىن ادال ادامعا دا شىمىرىكپەستەن, كىرپىك قاقپاستان جالا جابا سالادى ەكەن. ءبىر قىزىعى, كولبين كەتكەننەن سوڭ سوندايلاردىڭ كەيبىرەۋى «كولبينگە قارسى كەلىپ, كۇرەسكەن» ادام بولىپ شىقتى. ولاردى ايتىپ وتىرعانىمىز, جالپى ازاماتتىق پەن اردىڭ ساپاسىن باعامداۋ. 37-ءشى جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قازاق بەلسەندىلەرىنىڭ قولدارىمەن جاسالعانى سياقتى, 1986 جىلى دا جەلتوقساننىڭ 18-ءى كۇنى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ن.ميششەنكو لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردى كەزەكپەن ءبىر-بىرلەپ شاقىرىپ: «رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ قىزمەتى مەن ومىرىندەگى كەمشىلىكتەرىن جازىپ بەر», دەپ تاپسىرما بەرگەن كەزدە سول تاپسىرمانى جانىن سالىپ, «ارتىعىمەن» جازىپ بەرگەندەردى دە, «جوق, وندايىم جوق» دەپ تىك تۇرىپ, سول ءۇشىن قىزمەتتەرىنەن كەتكەن ادامداردى دا بىلەمىز. الاڭعا شىققان جاستار تارقار-تارقاماستان, كولبينگە وڭاشا سۇرانىپ, رەسپۋبليكادا «ۇلتشىلدىق پەن تۋىسقاندىق جايلاپ كەتكەنى» تۋرالى «ەگجەي-تەگجەيلى» ماعلۇمات بەرۋگە اسىعىپ, «ءسىزدىڭ كەلگەنىڭىز قازاقتى قۇتقاراتىن بولدى», دەپ كولگىرسىگەن اتاقتى «اعالار» دا بولدى. بولارى بولدى. بىرەۋدى ءاشكەرەلەيىك دەگەننەن اۋلاقپىز. سونداي ءىس-ارەكەتتەر كەلەشەك ومىرگە ساباق بولسىن, ونداي ساپاسىزدىق, تۇلعا تۇرلاۋسىزدىعى ارقىلى ءجۇرەتىن ۇلت ساپاسىزدىعىنان ارىلساق دەپ ايتىپ وتىرمىن.
مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق سانانىڭ كورىنىستەرى. مەملەكەت مىقتى بولۋى ءۇشىن ادامداردىڭ بويىندا, اسىرەسە, قوعام الدىندا جۇرگەن ءار ادامنىڭ بويىندا ۇلتتىق سانا, ازاماتتىق وزەك قۋاتتى بولۋى كەرەك.
وتكەن سىندارلى كەزەڭدەرگە توقتالىپ, قىسقاشا شولۋ جاساۋداعى ماقساتىمىز, تاۋەلسىزدىكتىڭ جولى جەڭىل ەمەس ەكەندىگىن ەسكە سالا وتىرىپ, قانداي ادىلەتسىزدىك, قيانات كورگەنىمىزدى, سودان بۇكىل ۇلتىمىز, ەلىمىز قالاي ۇتىلعانىن ۇمىتپاۋ ارقىلى بۇگىنگى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋعا ءاربىر ازامات مۇددەلى, بورىشتى ەكەنىن ايتۋ. دەربەس مەملەكەتتىلىككە قول جەتكىزىلىپ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت مارتەبەسى تۇراقتالىپ وسكەن تۇستا, قوعامنىڭ ساناسىندا تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ, مەملەكەتىمىزدى كۇشەيتۋ, مەملەكەت مۇددەسىنە باسىمدىق بەرۋ ۇلتتىق يدەيا بولىپ قالىپتاساتىن مەزگىل جەتتى. ۇلتتىق يدەيا تۋرالى پىكىرتالاس كوپ. كەيبىرەۋلەر ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە ۇلتتىق يدەيا جوق دەگەندى ايتادى. ۇلتتىق يدەيا ورتاق مۇددەدەن تۋىنداپ, ورتاق مۇراتقا ۇمتىلىستان قالىپتاسۋى ءتيىس. ەندەشە, ۇلتتىق دەربەستىكتەن, رۋحاني بوستاندىقتان, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتەن جوعارى قازاق ءۇشىن, قانداي مۇددە, قانداي ماقسات, مۇرات بولۋى مۇمكىن؟ وسىنداي جاعداي تۇسىندا عانا بارلىق باسقا تىرشىلىكتەر تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا بولادى. ۇلتتىق سانا بولسا, ۇلتتىق يدەيا تۋرالى ايتۋىمىز ورىندى. بۇكىل ءبىزدىڭ تاريحىمىز – دەربەستىك, تاۋەلسىزدىك تۋرالى ۇلتتىق سانامىزدىڭ وشپەگەنىنىڭ كۋاسى. عاسىرلار بويى تاريحتىڭ تالاي قاتەرلى تولقىنىنان ءوتىپ, تالاي ايقاستاردا قۇربان بولىپ, تالايىنان امان جەتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولا العانىمىز, ارينە, قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى, التىن عاسىرى. سوندىقتان دا وسى ءداۋىرىمىزدى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى قادىرلەۋ, قاستەرلەۋ, قورعاۋ, ساقتاۋ, ونى ۇرپاقتان ۇرپاققا شاشاۋسىز جەتكىزۋ – ارقايسىمىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز, پارىزىمىز.
* * *
وسى ماقالانىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا ەتكەن زاڭ قابىلدانعانى ايتىلىپ ەدى. ول زاڭنىڭ قالاي, قانداي پىكىرتالاس تۋعىزىپ, زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاماشى بولعانىن, بۇرىنعى جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا الدەنەشە رەت ءسوز سويلەپ, نانىمدى وي, پىكىرىن ورتاعا سالىپ, دەپۋتاتتاردى ءبىر مۇددەگە جۇمىلدىرا العانى تۋرالى بۇدان بۇرىن جاريلانعان ماقالادا تولىق جازىلعان («ەگەمەن قازاقستان», № 122-123. 06.04.2010). وسىعان بايلانىستى تاعى ءبىر ايتىلاتىن اقيقات – سول كەزدە قازاقستانداعى حالىق قۇرامىندا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 36-اق پايىز بولعانىن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى قابىلداعىسى كەلمەگەن تالاي مىسىقتىلەۋ ادامدار ءارتۇرلى جەرلەردە, باسپاسوزدە دە ايتىپ, سونىڭ ءوزىن قازاقتاردىڭ كەمشىلىگى ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەنى. تەك تاۋەلسىز مەملەكەت بولا العانىمىزدىڭ ارقاسىندا ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعداي وڭالىپ, 2009 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقتاردىڭ ءوز ەلىندەگى ۇلەس سالماعى 65 پايىزعا جاقىندادى.
بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مەملەكەتىمىزدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىپ وتىرعان دەموگرافيالىق ساياساتىنىڭ باستى كورسەتكىشى. ول تۋرالى پرەزيدەنت 1996 جىلعى العاشقى جولداۋىنان باستاپ جىل سايىن ايتىپ, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما بەرۋمەن كەلەدى. اسىرەسە, «2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسى», تاعى باسقا ماڭىزدى باياندامالارى مەن سوزدەرىندە ەلدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىنا ايرىقشا توقتالادى. ۇستىمىزدەگى جىلدا دا ۇلتتىڭ وسىمىنە جاڭا ماڭىز بەرىلدى. ەلباسى بيىلعى ءوز جولداۋىندا مەملەكەتىمىزدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, قوعامدا سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋدى قالىپتاستىرۋ ارقىلى دۇنيەگە كەلەتىن نارەستەلەر سانىن كوبەيتىپ, ولاردىڭ شەتىنەۋىن قىسقارتىپ, انالار ءولىمىن كەمىتىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ەمدەۋ, سىرقاتتىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ ساپاسىن كۇشەيتۋ ارقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتا جاسىن 2015 جىلعا دەيىن 70 جاسقا, 2020 جىلعا دەيىن 72 جاسقا جەتكىزۋدى ەڭ باستى ستراتەگيالىق دامۋ دارەجەسىندە قويدى.
شەت ەلدەردەن ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا كەلگىسى كەلگەن قازاق باۋىرلارعا دا ەسىگىمىز اشىق, ولارعا وسى كەزگە دەيىنگىدەي قۇقىقتىق كومەك كورسەتىلەرى ءسوزسىز. بۇل – ءبىز تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ناقتى, ماقساتتى شارا. وسى جىلدار ىشىندە الىس-جاقىن ەلدەردەن 800 مىڭنان استام قازاق قازاقستانعا كەلىپ ورنالاسىپ, ازاماتتىقتارىن الدى. شەت ەلدەن كەلگەن قازاقتاردى وڭىرلەردە قابىلداپ, ورنالاستىرۋ ىسىندە الماتى, وڭتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, اقمولا, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىندا, استانا, الماتى قالالارىندا مول تاجىريبە جيناقتالدى. ايتكەنمەن دە, بۇل جۇمىس ءالى دە وڭتايلاندىرىپ, جاقسارتۋدى تالاپ ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, ناقتى اتقارۋشى ورىنداردا – وبلىس ورتالىقتارىندا, قالالاردا, اۋدانداردا, مەملەكەتتىك قىزمەت مەكەمەلەرىندە ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدا جاۋاپكەرشىلىك جەتكىلىكسىز. قىزمەتكەرلەر تاراپىنان مەنمەندىك, نەمقۇرايلىلىق, سالاقتىق مىنەزدەر كوپ كورىنەدى. شەتتەن كەلگەن, ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار ءبىزدىڭ كەيبىر مەنمەنسىگەن, قازاقشا سويلەگىسى كەلمەيتىن شەنەۋنىكتەردەن تاۋى شاعىلىپ, جالپى قازاقستان سونداي «مەڭىرەۋ جارتاس» ەكەن دەگەن پىكىر تۋعىزاتىن مىسالدار از ەمەس. ولار شاراسىزدىقتارىنان پرەزيدەنتكە, پارلامەنتكە, ۇكىمەتكە شاعىمدانىپ ارىز جازۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز مەملەكەتىن, تاۋەلسىزدىگىن سىيلاماۋشىلىعى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ياعني, بۇل دا مەشەۋ شەنەۋنىكتەر بويىندا ءالى ۇلتتىق سانانىڭ كەمىستىگىن كورسەتەدى. ەگەر ءار قىزمەتكەر ءوز ورنىندا ءوز مىندەتىن تازا ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارسا, ەشكىم دە ەشقايدا شاعىم جازباس ەدى. سوندىقتان دا اتقارۋشى بيلىك ءوز جۇمىسىنىڭ ساپاسىن مەملەكەت مۇددەسىندە وزگەرتىپ, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى ەلباسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس دۇرىس جولعا قويۋعا مىندەتتى.
سونداي-اق, قازاق ەلىنە كەلىپ, تۇراقتاناتى