كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق-اسكەري پاتريوتتىق ورتالىق جانىنداعى اسكەري-تاريحي مۋزەيدە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن «نۇر وتان» پارتياسى جانىنداعى «ميراس» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. ەلگە تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى, شىعارماشىلىق جانە عىلىمي زيالى قاۋىم وكىلدەرى, «ميراس» رەسپۋبليكالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اسكەري-پاتريوتتىق ۇيىمداردىڭ, «جاس وتان» جاستار قاناتىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان جيىندا ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇيلەستىرۋ جانە سوعان سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسى تالقىلاندى.
سونىمەن قاتار, وتىرىسقا قاتىسۋشىلار پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ ءتورتىنشى جانە بەسىنشى باسىمدىعى اياسىندا جاس بۋىندى ادامگەرشىلىك رۋحىندا تاربيەلەۋ, جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردى.
جيىندى اشقان ءماجىلىس دەپۋتاتى, «ميراس» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقساتى مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ وتسە, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, جازۋشى اكىم تارازي ەلباسىنىڭ جولداۋى مەن ۇسىنىپ وتىرعان وزگەرىستەر جوباسىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالدى.
ماۋلەن اشىمباەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, «ميراس» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى:
– كونستيتۋتسيا قابىلدانعان 1995 جىلدان بەرى 22 جىل ءوتىپتى. 22 جىلدا قوعام ءوزگەردى, ەكونوميكا وزگەردى, الەم وزگەردى, سايكەسىنشە, جاڭا ۇردىستەر پايدا بولدى. سوندىقتان, ەلباسى وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, جاڭا ۇردىستەرگە ساي, باسقارۋ جۇيەمىزدى جەتىلدىرىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل – حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن رەفورمالار. ياعني, مينيسترلەر دۇرىس جۇمىس ىستەسە, جاۋاپكەرشىلىكتەرى ارتسا, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتسا, ول مەملەكەتتىڭ ىلگەرىلەۋىنە, حالىقتىڭ جاعدايىنىڭ دۇرىستالۋىنا وڭ ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. دەمەك, بۇل رەفورما ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتۋعا سەپ بولارى انىق. سونىمەن قاتار, ول بيلىك تارماقتارى اراسىندا تەڭگەرىمدىلىكتى, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, باقىلاۋ تەتىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. جالپى, پرەزيدەنتتىك بيلىك السىرەمەيدى. پرەزيدەنتتىڭ ەندى, كەرىسىنشە, ستراتەگيالىق ماسەلەلەرگە كوبىرەك ءمان بەرۋىنە مۇمكىندىگى بولادى, ياعني قاۋىپسىزدىك سالاسىنا, سىرتقى ساياساتقا باسىمدىق بەرەدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– ەلباسى حالىققا جولداۋىن 1997 جىلدان باستادى. بۇل – 21-ءشى جولداۋ. وسى جولداۋلاردىڭ ءبارىنىڭ تاريحي ماڭىزى بولدى. ەلدى دامىتۋ جولىنداعى ءبىزدىڭ ۇلكەن, ايقىن جولدارىمىزدى سارالاپ, انىقتاپ بەردى. بيىلعى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋدا بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى سياقتى تاعدىرلى قۇجاتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى ادىستەر مەن جولدار كورسەتىلگەن. ماسەلەن, وندا ەلباسى بۇكىل الەمدى قامتىپ وتىرعان يندۋستريالىق توڭكەرىس, تسيفرلى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ زامانى تۋدى دەگەندى ايتىپ وتىر. بۇل ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا باستايتىن قادامدار. بۇل جاڭعىرۋ ارقىلى ءبىز الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز.
ال ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى وزگەرىستەرگە كەلەر بولساق, مەن مىنانى ايتار ەدىم. كونستيتۋتسيا 1995 جىلى قابىلداندى, سودان بەرى وعان 59 وزگەرىس ەنگىزىلدى. وسى جولى ەلباسى 40-قا جۋىق وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى قيىن كەزدە, دۇنيە جۇزىندە جەر كولەمى جاعىنان 9-ورىنداعى مەملەكەتكە ءبارى قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ تۇرعان كەزدە بيلىكتىڭ ءبىر قولدا بولعانى جاقسى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا وسىنداي داۋلەتكە جەتتىك. ىرگەلى مەملەكەت بولدىق. قازىر ءبىز دەموكراتيانىڭ جاڭا باسپالداعىنا قادام باسىپ جاتىرمىز. وسى كەزدە پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ويلانىپ-تولعانىپ, بيلىكتى بولىسەيىن دەپ وتىر. وسىعان سايكەس, ەلدە ۇلكەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرمەك. ەگەر, ول جۇزەگە اسسا, ۇكىمەت پەن پارلامەنت اۋقىمدى وكىلەتتىكتەرگە يە بولادى. ەندى ۇكىمەت بەلگىلى ءبىر جوسپار-باعدارلامانى ءوزى قابىلداپ, ءوزى ورىندايتىن بولادى. ياعني, ءاربىر مينيستر وزىنە جۇكتەلگەن جۇكتى موينىمەن كوتەرۋى كەرەك. ال بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارى كادرعا كەلىپ تىرەلەدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلەتىن ادام مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرۋى ءتيىس. ياعني, ول جەرگە وتانىن سۇيەتىن, ەلىن, ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرىن قادىرلەيتىن ادامدى الۋىمىز كەرەك.
اكىم تارازي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى:
– قازاقستانعا ءوز ەگەمەندىگىن الۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ەلباسىنىڭ ەشقانداي ابىرجىماي, ايقاي كوتەرمەي, ءوزىنىڭ مىنەزىنە ساي, جاي عانا ءتۇسىندىرىپ, بىزگە ەگەمەندىكتى الىپ بەرگەنى ۇلكەن جەڭىس بولدى. ونىڭ ۇستىنە, 1986 جىلعى وقيعا دا ەستەرىڭىزدە. سول كەزدە قازاق حالقىن جەڭۋ ءمۇمكىن ەمەس ەكەنىن, قازاق حالقىن قۇلدىقتا ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ءبىلدى عوي دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى جيىن دا وتە جاقسى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىر. ءبىز جاي عانا ءسوزبەن, باسىمىزدى شۇلعىپ قويىپ, وتىرا بەرسەك بولمايدى. اسىرەسە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەردە كەزدەسۋلەر وتكىزۋ كەرەك. وبلىستاردا دا كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, وسى ماڭىزدى ماسەلەنى حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ قاجەت.
جيىن بارىسىندا ءسوز العان «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى اق باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ماسەلە ەل اراسىندا كوپ تالقىلانىپ جاتقانىن, ونىڭ ىشىندە باس باسىلىم بەتىندە دە وقىرمانداردىڭ, ەل اعالارىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ وي-پايىمدارى مەن ۇسىنىس-پىكىرلەرى شىعىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جوباسىنا الىس-جاقىن شەتەلدىك ساراپشىلار دا زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە ءوز پايىمدارىن ورتاعا سالعانىنا توقتالدى. بۇل پىكىرلەردىڭ دەنى «قازاقستانداعى ۇدەرىس ورتالىق ازيانىڭ جەتەكشى مەملەكەتى رەتىندە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە جاڭا سەرپىن بەرەدى, تۇتاستاي ءوڭىردىڭ دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى» دەگەن ورتاق تۇجىرىمعا توعىساتىنىن ايتتى. سونداي-اق, ول گەرمانيا, يتاليا, فينليانديا, فرانتسيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرە كەلە, قازاقستاننىڭ بۇل قادامى جالپى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعالانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن وتىرىسقا قاتىسۋشىلار «قازىرگى جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىنداعى جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبى اياسىندا ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. اتاپ ايتقاندا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى باقىتبەك سماعۇل, بەكبولات تىلەۋحان, ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ۆيتسە-ءمينيسترى ابزال نۇكەنوۆ, جازۋشى الدان سمايىل, قوعام قايراتكەرى ورازكۇل اسانعازى, «سەرپىن» ۇلتتىق ءبىلىم قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى مۇرات ابەنوۆ, قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى دارحان مىڭباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس شتابى ءتاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى, پولكوۆنيك قايسار مۇعالوۆ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىلدەردى دامىتۋ قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋانىش اسىلوۆ جانە باسقا دا ازاماتتار كۇن ءتارتىبىندەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»