بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعان كەزەڭىمەن سايكەس كەلدى. ۇسىنىلعان ۇتقىر ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالار مەملەكەتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. وسى كەزەڭدە وبلىس حالقى 300 مىڭنان استام ادامعا كوبەيىپ, ەكى ميلليونعا جاقىندادى, دەپ كوزايىم حاباردى ايتۋدان باستاعان ەسەپتى بايانداماسىن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ ودان ءارى سالا-سالا بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار دەرەگىنە دايەكتەمە كەلتىرۋمەن جالعادى.
تالدىقورعان قالاسى الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولىپ بەلگىلەنگەلى 15 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, حالىقتىڭ سۇرانىسىنا وراي تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسى مىسىقتابانداپ قانا جۇرگەن ەدى. شىنى كەرەك, العاشقى جىلدارى ساپاسىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنان كوپ قاباتتى ۇيلەر بوي كوتەرىپ, جەڭ ۇشىنان ۇلەستىرىلگەن دە بولاتىن. ال سوڭعى 3 جىلدا حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىندا سانمەن قاتار, ساپاعا باسا نازار اۋدارىلدى. ءدال تالدىقورعانداعىداي ءبىر جازدا ەكى شاعىن اۋدان رەسپۋبليكامىزدا بوي كوتەرگەن جوق. سوندىقتان دا, وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىنە كەلگەن حالىق اڭگىمەلەرىن اتقارىلعان جۇمىسقا جاقسى باعا بەرۋدەن باستاپ, ودان ءارى ءوز قاجەتتىلىكتەرى تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن كوتەردى. بىلتىرعى جىلى جەتىسۋ جەرىندە 8 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي, 700-گە جۋىق الەۋمەتتىك نىسان جاڭادان ىسكە قوسىلعانى سونىڭ جارقىن دالەلى بولسا كەرەك.
شەكارالىق وبلىس بولعاندىقتان شىعىستاعى كورشىمىزدەن قالىسپاي كۇن ساناپ وركەندەپ ءوسۋ ۋاقىت تالابى. ەسەپتى كەزەڭدە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي», «الماتى – تالدىقورعان» اۆتوماگيسترالدارى, «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جولى سالىندى. قىتايمەن شەكارادا قازاقستاننىڭ جالعىز قۇرعاق پورتى بار «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. بۇل مىقتى ەكونوميكالىق ءوسىم نۇكتەسى بولىپ سانالادى. كەلەشەكتە 100 مىڭ حالقى بار جاڭا قالا ەل شەكاراسىندا ورنالاسقان پانفيلوۆ اۋدانى اۋماعىنان بوي كوتەرمەك. وسىنداي ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, ەكونوميكادا تۇراقتى ءوسىمدى ساقتاۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى جانە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانىن اماندىق باتالوۆ باسا ايتتى.
بىلتىر ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي الماتى وبلىسىنا 529 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىن وركەندەتە تۇسۋگە سەپتىگى تيگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ارينە, بۇل رەتتە ەكى رەت حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزىلىپ ناتيجەسىندە قۇنى 983 ملرد تەڭگە بولاتىن 39 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەلىسىمشارت جاسالعانى ءمالىم. ايتالىق, «يمپەريا فۋد» اتتى يراندىق كومپانيا قۋاتتىلىعى جىل سايىن 8 مىڭ توننا ءىرى قارا ەتىن قايتا وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسىن اياقتاپ قالدى. ال «مارۆەن فۋد تيان-شان» كومپانياسى تاۋلىگىنە 90 توننا ماكارون ونىمدەرىن ءوڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كەن وڭدەپ, شويىن ونىمدەرىن شىعارۋ بويىنشا تەكەلى قالاسىندا «Bapy Mining» جشس 500 جۇمىس ورنىن اشۋدى كوزدەپ وتىر.
ءبىزدىڭ الدىمىزعا ەلباسى «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك» دەگەن مىندەت قويدى. رەسپۋبليكادا وبلىسىمىز ەڭ ءىرى اگرارلىق ءوڭىرلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىندەگى ۇلەسىمىز 16%-دان اسادى. 1 ملن توننادان استام ءداندى داقىل, 275 مىڭ توننا مايلى داقىل, 1 ملن 662 مىڭ توننا كارتوپ پەن كوكونىس جينالدى. ەكى جىلدا قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىگى 6,5 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلدى. 10 سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. بيىل الاكول, اقسۋ, سارقان اۋداندارى مەن قاپشاعاي قالاسىندا تاعى 4 ورتالىق قۇرىلادى. قىزىلشانى ساتىپ الۋ باعاسىن ءبىر تونناسىنا 13 مىڭنان 17 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەردىك. ناتيجەسىندە, قىزىلشا وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 470-كە دەيىن كوبەيدى. قانت قىزىلشاسىن جيناۋ ماۋسىمىندا 11 مىڭنان استام اۋىل تۇرعىندارى جۇمىس ىستەدى. ءسويتىپ, 241 مىڭ توننا ءونىم الىپ, 25 مىڭ توننا قانت وندىردىك, دەدى وبلىس اكىمى.
بيىلعى جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىك القابىن 9 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىپ, 300 مىڭ توننادان استام ءونىم جيناپ, 30 مىڭ توننا قانت ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وتكەن جىلعى قىزىلشا قابىلداۋداعى قيىندىقتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قانت قىزىلشاسىن قابىلداپ, جينايتىن ەكى الاڭ قوسىمشا سالىناتىن بولدى.
جۇگەرى ەگىستىگى ءۇش جىلدا 9 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, بيىلعى جىلى 78 مىڭنان استام الاڭعا سەبىلىپ 507 مىڭ توننا استىق جينالادى. كەزىندە ەكى استىق قىرمانى سالىنىپ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇگەرىنى كەپتىرۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشكەنىن, اعىمداعى جىلى تاعى ەكەۋى سالىناتىنىن دا وبلىس اكىمى ءمالىم ەتتى. ەكىنشى كراحمال-سىرنە زاۋىتىن جاڭعىرتۋ قاراساي اۋدانىندا «ازيااگروفۋد» ۇجىمىندا جۇرگىزىلىپ, جۇگەرىنى وڭدەۋ دەڭگەيىن 45-تەن 60%-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىلاتىن بولادى.
پانفيلوۆ اۋدانىندا «جاركەنت فرۋكت», ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا «Apple World» سياقتى ءىرى ينۆەستورلار جەتىسۋدىڭ ءتول ءونىمى الما باقتارىن ءوركەندەتۋگە تارتىلدى.
وبلىستاعى وزەكتى ماسەلە تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق جانە قازاقستاندىق يپوتەكالىق كومپانيا ارقىلى شەشىمىن تابۋدا. بىلتىر 1 ملن 253 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. الەۋمەتتىك تۇرعىدا كەزەكتە تۇرعان جاندارعا 442 پاتەر بەرىلسە, اعىمداعى جىلى 1256 پاتەردەن تۇراتىن 98 ءۇي تاعى دا ەل قاجەتىن وتەيتىن بولادى. الايدا, وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان ادامدار سانى 35 مىڭ ادامنان اسىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, جەر تەلىمىن الۋعا, ءتۋريزمدى دامىتۋعا, بالاباقشالاردى كوپتەپ سالىپ, ءۇش اۋىسىمداعى وقۋ جانە اپاتتى مەكتەپتەردى جويۋعا, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى دارىگەرلەردى وڭىرگە تارتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ويلار ايتىلدى.
اماندىق باتالوۆ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋمەن قاتار, ءوزى كورىپ جۇرگەن بىرقاتار پروبلەمالاردى دا ايتىپ, ونى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. ءبىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كووپەراتسيا بويىنشا جۇمىس تىم باياۋ جۇرۋدە. ەكىنشىدەن, الماتى جانە تالدىقورعان قالالارىنىڭ اينالاسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى ءتيىستى دەڭگەيدە قۇرىلماعان. جەكەلەگەن اۋدانداردا ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ سۋبەكتىلەرى كوڭىل تولتىرمايدى. جاڭا فورماتتاعى رىنوك جوق. وبلىس اۋماعىندا كۇن سايىن 800 مىڭ توننا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار شىعارىلادى. الايدا, كۇل-قوقىستى قايتا ءوڭدەيتىن زاۋىت سالىنباعان.
قورىتا كەلگەندە, الدا اتقارىلار جۇمىستار ءالى دە از ەمەس. سوندىقتان, قولدا بار مۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانۋ بارشانىڭ ءتول مىندەتى بولىپ سانالادى.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى