قازاق قانداي حالىق؟

وسى سۇراقتىڭ ارا-تۇرا, ارا-تۇرا دەيمىز-اۋ, كەيدە, ءتىپتى, جيىلەتىپ تە قويىلاتىن كەزدەرى بار. كوبىنەسە, وڭ تۇرعىدان جاۋابى دا بەرىلىپ جاتادى. اكادەميك ءابدۋالي قايدار انا ءبىر جىلى دۇركىرەتىپ كەتپەكتەي كىتاپ شىعارىپ, ناق وسى سۇراقتى كىتاپتىڭ اتاۋىندا قويعان بولاتىن. ءيا, سونىمەن, شىنىندا دا, وسى قازاق قانداي حالىق؟ ءاۋ دەگەننەن ايتارىمىز سول, قا­زاق ءوزىنىڭ قانداي حالىق ەكەندىگىن بە­رى سالعاندا ءۇش مىڭجىلدىق تاريحى­مەن دالەلدەپ كەلەدى, ەشكىمنەن ۇيال­ماي­تىن سول ۇلى دا اسقاق تاريحتى ءوزى­نىڭ قانىمەن, جانىمەن, ماڭدايدان سورعالاعان تەرىمەن جازىپ كەلەدى. وسى تاريحقا قاراساق, زەردەلەپ ءجىتى ۇڭىل­سەك, قازاقتىڭ ەڭ اۋەلى رۋحى كۇش­تى, ەر حالىق, ءبىر تاڭىردەن باسقاعا تا­بىن­با­عان ءور حالىق ەكەنىن كورەمىز. وسى ءور­شىل رۋحتى سوناۋ كەڭەستىك كەر زاماندا دا قازاقتىڭ تالاي بۋىن ۇرپاعى اتاقتى قاسىم اقىننىڭ: «ەي, تاكاپپار دۇنيە, ما­عان دا ءبىر قاراشى. تانيسىڭ با سەن مەنى؟ مەن قازاقتىڭ بالاسى!» دەپ كە­لە­تىن ساۋلەلى جىرلارىنان بويلارىنا ءسى­ڭىرىپ وسكەنى دە انىق. بوداندىقتى دا, بوپسانى دا, اشار­شىلىقتى دا, ازاپتى دا, تالاي تاۋقىمەت پەن توزاقتى دا كورگەن قا­زاق قالاي بول­عان­دا دا رۋحىن جاسىت­پادى, ءار سىننان كەيىن ەڭسەسىن قايتارا تىكتەدى. الاش ارىستارى ويانۋعا شاقىرعاندا, ويانا ءبىلدى. ودان كەيىن ويلاندى. ەرلىگى كا­مىل قازاق ءوزىنىڭ ساناسىن ءبىلىم نۇ­رىمەن وياتۋعا دا, اقىل-پاراساتپەن زەيىن قويىپ ويلانۋعا دا, زامانا باع­دا­رىن ءار كەز سالماقتاپ سارالاۋعا دا قا­بى­لەتتى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىردى. ءسوي­ت­ىپ, تاريح تولقىنىنىڭ توڭكەرىلىپ تۇس­­كەن ءبىر تايتالاس بۇرماسىندا ەر قا­زاق ءوزىنىڭ ەجەلدەن اڭساعان ەركىن­دى­گى­نە قول جەتكىزدى. ماڭگىلىك ءتاۋ ەتەر تاۋ­ەل­سىز­دىگىمەن تابىستى. ەندەشە, «قا­زاق قان­داي حالىق؟» دەگەندە ءبىز ونى ەڭ ال­دىمەن وسى قىمباتتان دا قىمبات تاۋ­­ەل­سىزدىگىنە لايىقتى حالىق دەر ەدىك. ءبىر كەزدەردە ەلىم بار دەپ ايتا ال­ماعان, «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇر­تىم... جاقسى مەنەن جاماندى ايىر­مادىڭ... بىرلىك جوق, بەرەكە جوق, شىن پەيىل جوق» دەپ كۇڭىرەنىپ قا­مىققان اباي حاكىم, دانىشپان اتامىز بۇگىنگى بوستان, ايدىندى قازاق ەلىن كور­سە بۇرىنعى كۇيىنىشتىڭ ورنى تولىپ سۇيىنەر ەدى-اۋ, شىركىن! ءيا, بۇگىنگى قا­زاق جاقسى مەن جاماندى ايىرعان, تا­عىنى جەتىپ قايىرعان, بەرەكە-بىر­لىگى قوش, ءبىر-بىرىمەن تاتۋ-ءتاتتى دوس. سوند­ىق­­ت­ان, قولعا العان ءىسى دە بولمايدى بوس. كورە الماۋشىنىڭ دا قۇلاعىنا التىن سىرعا, قازاق وسىنداي حالىق. ءيا, قازاق ەجەلدەن دارقان, قاي­ى­رىم­دى, قوناقجاي حالىق. سول مار­تتى­­گىنىڭ ار­قاسىندا ەلىمىز ون سان ۇلت­تار دوس­تى­عىنىڭ ۇيىعان ورداسىنا اي­نال­دى. الەۋمەتتىك جەلىدە گەر­مان­يا­لىق ءبىر نە­مىس ازاماتى جا­قىندا عا­نا جۇ­­رەك­جار­دى لەبىزىمەن قا­زاقتىڭ كەڭ پەي­ىلىن رياسىز اس­قاق­تاتىپ پاش ەت­ك­ەنىنە سۇيسىندىك. قا­زاقتى جاماندايتىن­دار اۋەلى وزدەرى قازاق­تاي بولىپ السىن دەپ ساڭ­قىل­دا­دى-اۋ سابازىڭ. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق گريگوري پوتانين «ماعان بۇكىل قا­زاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كو­رىنەدى» دەپ ەدى. ءيا, قازاق ءانشى, كۇيشى, اقىن حالىق, ونەرگە جاقىن حالىق. كۇنى كەشە ديماش بالامىز قىتايدا شىرقاعان انىمەن الەمدى باۋرادى, جان جۇرەكتەرىن, ىقىلاستارىن جاۋلادى. تاۋەلسىزدىك تالاي دارىندارىمىزدىڭ تۇما بۇلاقتارىن اشىپ جاتىر. شى­نىق­قان شىمىر دا قازاق ەكەندىگىن سو­ناۋ امەريكادا قانات يسلام باۋىرى­مىز دالەلدەپ قۋانتۋدا. ءيا, بوكستا دا ءباسىمىز جوعارى. سونىڭ الدىندا عا­نا الماتىدا وتكەن ۋنيۆەرسيادا, وسى كۇندەردەگى ساپپوراداعى ازيادا قازاقتىڭ سپورتتان دا قاراجاياۋ ەمەس­تىگىن تانىتقان ۇستىنە تانىتىپ جاتىر. اقىن قادىر مىرزا ءالى قازاقتى شەت­­ەلدىك قوناققا تانىستىرعان بەل­گىلى جىرىندا حالقىمىزدىڭ قان­شا­ما قابىرعالى, كادەلى قا­سيەت­تە­رىن سا­­نامالاپ وتەدى. ءيا, اي­تا بەر­­سەك, قا­­زاق­تا عيبرات كوپ, ونەگە جە­تەر­لىك. ور­كەنيەتتىڭ, جا­ھاندىق جاڭ­عى­رۋ­لار­دىڭ جاڭا بەلە­سى­نە كوتەرىلىپ تە جا­تىر قازاق. قۇداي قالاسا, ەكسپو-نى دا وتكىزۋگە سا­قاداي سايلانىپ بولىپ قالدىق. قازاق قان­داي دەگەندە, حال­قىمىزدىڭ الەم جۇرتى الدىنداعى ابى­روي-بەدەلىن, تا­سى­عان مەرەيىن تا­را­­تىپ تا ايتا الامىز. وسىنداي ەڭبەكشىل, ويشىل حال­قى­مىز تويشىل توبىرعا اينالماسا ەكەن دەيمىز. ءبىر شىمكەنتتە 1000 توي­حانا بار دەپ مازالانادى ءبىر دەپۋتات­ى­مىز. ال سونداعى تويلاردىڭ كوبى نە­سيەگە العان قاراجاتقا جاسالادى. وسىن­دايدا تىم داراقىلانا بەرمەي, كور­پەگە قاراي كوسىلسەك قايتەدى دەپ تە وي­­لايمىز-اۋ. ەلباسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­­سىنىڭ سالتاناتتى جينالىسىندا ءححى عا­سىر – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ عا­سىرى ەكەن­­دىگىن قاداپ ايتتى. قازاق قان­داي حا­­ل­ىق دەگەندە ەندىگى جەردە ۇل­تى­مىز ۇم­تىلار تەمىرقازىق نىسانا دا وسى بول­ماق. قازاق ءانشى, دارقان, اقىن, ونەر­پاز حالىق قانا ەمەس, قازاق عا­لىم حا­لىق, ءبىلىمپاز حالىق, ادامي كاپيتالدى العا وزدىرعان ينتتەللەكتۋالدى ۇلت دەپ ماقتاناتىن بولايىق.

قورعانبەك امانجول,

«ەگەمەن قازاقستان»