بۇگىندە قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ قورىتىندىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تانىمالدىلىق فەنومەنى ءادىلەتتى نازار اۋدارتاتىن شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان بەلسەندى تالقىلانىپ جاتىر. بۇل اسپەكت الداعى جىلى ءوزدەرىندە مەملەكەت باسشىسىن سايلايتىن ءبىزدىڭ جاقىن كورشىمىز – رەسەيلىكتەردى دە قىزىقتىراتىنى تۇسىنىكتى.
بارلىق وسى كوكەيكەستى سۇراقتارعا «روسسيسكايا گازەتاعا» بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ جان-جاقتى جاۋاپ قايتارادى.
قانات ساۋداباەۆ: حالىقارالىق قوعامداستىقتا بۇگىندە قازاقستاندى زاڭدى تۇردە قۇرمەتتى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى وڭىرلىك دەرجاۆا رەتىندە قابىلدايدى.
«روسسيسكايا گازەتا»: قازاقستان مەملەكەتى باسشىسىنىڭ كەلەسى سايلاۋى 2012 جىلى وتۋگە ءتيىس بولاتىن, قازاقستاندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋگە نە سەبەپ بولدى؟
قانات ساۋداباەۆ: 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءبىر توپ قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرۋىنە جانە ونىڭ بەس ميلليوننان استام قازاقستاندىقتار مەن پارلامەنتتىڭ قولداۋىنا يە بولۋىنا بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كۇردەلى تاڭداۋ جاساۋعا تۋرا كەلدى.
ءبىر جاعىنان, حالىقتىڭ شىنايى قالاۋىمەن ەسەپتەسپەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى, ەكىنشى جاعىنان, دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا ادالدىقتى ساقتاپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلانبالىلىق ۇدەرىسىن بۇزباۋ كەرەك بولدى.
وسىنداي جاعدايدا نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى ءىس جۇزىندە 2 جىلعا قىسقارتاتىنىنا قاراماستان, كەزەكتەن تىس سايلاۋعا بارۋ جونىندە بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلدادى.
بۇل سياقتى دانا دا باتىل شەشىمنىڭ قازاقستاندا دا, سول سياقتى حالىقارالىق قوعامداستىقتا دا مەيلىنشە وڭ قابىلدانعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
1000-نان استام بايقاۋشىلار جىبەرگەن كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان سايلاۋعا بەلسەندى ءمۇددەلىلىك تانىتىلۋى سونىڭ ءبىر دالەلى بولا الادى.
«روسسيسكايا گازەتا»: قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتار سايلاۋعا نەمەن كەلدى؟ قانداي يدەيالار قازاقستاندىق ەلەكتوراتتىڭ نازارىنا كوبىرەك ءىلىندى؟
قانات ساۋداباەۆ: ەڭ الدىمەن بيىلعى ەلەكتورالدىق ناۋقاننىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ساياسي دامۋىنداعى ەلەۋلى تابىستارى مەن قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلى مەن ءرولىنىڭ ارتۋى اياسىندا وتكەنىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى.
وسىلايشا, سوڭعى ون جىلدا ەكونوميكا كولەمى 12 ەسە ءوستى, ءىجو دەڭگەيى جان باسىنا شاققاندا 9 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن جەتتى, تابىستارى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 4 ەسە تومەندەدى, مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى 5 ەسە, دارىگەرلەردىكى 7 ەسە, زەينەتاقىلار 6 ەسە ءوستى, بالا تۋ 25 پايىزعا ارتتى, بۇكىل ەل بويىنشا 45 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي, 450 اۋرۋحانا مەن ەمحانا, 750 جاڭا مەكتەپ سالىندى.
پرەزيدەنتتىڭ 2005 جىلعى سايلاۋالدى باعدارلاماسى تولىق كولەمدە ورىندالدى. ولاردىڭ اراسىنداعى شەشۋشى قۇرامداسى – اۋىلدى كوتەرۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بولاتىن, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ۇن ەكسپورتىندا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, بيداي ەكسپورتىنان 7-ورىن الادى, ينفراقۇرىلىمدى جەدەلدەتە دامىتۋ, ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قازىردىڭ وزىندە 30 پايىزدى قۇراپ وتىر. 122 ميلليارد دوللار شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان 63 ميلليارد دوللار التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى جيناقتالدى.
ونىڭ سىرتىندا دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. پارلامەنت وكىلەتتىگى ۇلعايتىلىپ, ۇكىمەتتىڭ دەپۋتاتتار الدىنداعى ەسەپتىلىگى كۇشەيتىلدى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا رەفورما تابىستى جۇرگىزىلدى.
ەلدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇراقتى دا بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزىلۋدە.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداندى, سايلاۋ تۋرالى, پارتيالار تۋرالى, باق تۋرالى زاڭدار بەيتاراپتاندىرىلدى.
سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقى, پارتيالار قۇرۋ, ءدىني سەنىم ەركىندىگى, ءسوز بوستاندىعى قۇقى سياقتى جانە باسقا دا كوپتەگەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
حالىقارالىق قوعامداستىقتا بۇگىندە قازاقستاندى زاڭدى تۇردە قۇرمەتتى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى وڭىرلىك دەرجاۆا رەتىندە قابىلدايدى.
2010 جىلى قازاقستان پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر ىشىندە ءبىرىنشى رەت ەقىۇ-عا توراعا بولدى, 11 جىلدان كەيىن تۇڭعىش رەت استانادا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىم ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋى ونىڭ تاماشا قورىتىندىسىنا اينالدى. وندا قابىلدانعان تاريحي استانا دەكلاراتسياسى ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىن ءبىلدىردى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كۇن تارتىبىمىزدە شىۇ, يكۇ مينيسترلىك كونفەرەنتسياسى سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق قۇرىلىمدارعا توراعالىق ەتۋ مىندەتى تۇر, ونىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ الەمدىك ارەناداعى ءوسىپ كەلە جاتقان ءرولىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ اراسىندا پاتريوتتار, كوممۋنيستەر ءجانە جاسىلدار پارتيالارى وكىلدەرىنىڭ بولۋى قازاقستاندىق قوعامداعى شىنايى پىكىرلەر الۋاندىعىن جانە باسەكەلەس يدەيالار اۋقىمىنىڭ كەڭدىگىن ءىس جۇزىندە بەينەلەپ بەردى. سونىمەن بىرگە, كانديداتتار باعدارلامالارىنداعى الەۋمەتتىك باعدار, قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋعا ادالدىق ولاردى ءبىر-بىرىمەن بىرىكتىردى.
قوعامىمىزدا ەكسترەميستىك, ۋلتراۇلتشىلدىق جانە رەاكتسياشىلدىق ۇرانداردىڭ ورىن الماۋى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دەموكراتيالىق تاڭداۋدى قارقىندى جۇزەگە اسىرۋىنىڭ ءارى كورسەتكىشى, ءارى كەپىلى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستان سايلاۋشىلارىنا وسى سايلاۋعا ەكونوميكالىق قۋاتتى, بۇگىندە جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە لايىقتى ۇلەس قوسىپ وتىرعان دەموكراتيالىق تۇرعىدان دامىعان مەملەكەت – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى سياقتى ۇلى جەتىستىكپەن كەلگەن قازىرگى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باعدارلاماسى بارىنەن دە بەلگىلى جانە تۇسىنىكتى.
قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جاقسى ءمالىم كوپتەگەن سەرپىندى باستامالارىن بۇكىل قازاقستان حالقى زاڭدى تۇردە ماقتانىش ەتەدى. ول – الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق يادرولىق الەۋەتتەن باس تارتىپ, سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم, اوسشك-ءنىڭ ماقساتى مەن مازمۇنى بولىپ تابىلاتىن ازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ سەنىمدى جۇيەسىن قۇرۋ, ەقىۇ-عا ىقپالدى ءتوراعالىق جانە استانا ءسامميتىن وتكىزۋ.
ال ءىس جۇزىندە اشىق دالادا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىن سالۋ – شىنىمەن دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادامي جانە ساياسي ەرلىگى.
استانا ۇزاق جىلدارعا ەلدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كاتاليزاتورىنا اينالدى. بۇگىندە قازاقستاندىقتار مەن استانانىڭ كوپتەگەن قوناقتارى بولاشاققا ۇمتىلعان ءبىزدىڭ ەلوردامىزعا شىن جۇرەكتەن تاڭىرقاي قارايدى.
بۇل سياقتى سەرپىندى جوبالار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇزاق دەۋگە كەلمەيتىن تاريحىندا از ەمەس. ولاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ يگىلىگى, مەملەكەتىمىزدى نىعايتىپ, دامىتۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قازاقستاندىق سايلاۋشىلار ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالقىمىزدىڭ مۇددەلەرى مەن تالاپ-تىلەكتەرىنە سايكەس كەلەتىن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن ەلدى 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن ۇسىنۋىنىڭ ءوزى ايرىقشا ماڭىزدى.
باي ساياسي جانە ومىرلىك تاجىريبە, تۇلعالىق جارقىن بەينە, جاسامپاز كوشباسشىنىڭ ستراتەگيالىق كورەگەندىگى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ىشكى قۋاتى مەن پرينتسيپشىلدىگى ميلليونداعان قازاقستاندىقتاردىڭ وعان دەگەن شىنايى قۇرمەتى مەن ورنىقتى سەنىمىنە نەگىز بولدى.
سايلاۋشىلاردىڭ 89,99 پايىزى كەلىپ, ولاردىڭ 95,55 پايىزى وزدەرىنىڭ سىناقتان ءوتىپ مويىندالعان كوشباسشىسىنا داۋىس بەرگەن وتكەن سايلاۋدىڭ تاماشا قورىتىندىلارى قازاقستان حالقىنىڭ ءوزىنىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى ءال-اۋقاتىن ەلباسىنىڭ ايرىقشا جاسامپاز قىزمەتىمەن بايلانىستىراتىنىن سەنىمدى تۇردە كورسەتىپ بەردى.
بۇل ەلدى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا, قوعامىمىزدى قارقىندى دەموكراتيالىق دامىتۋعا, ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي تۇرعىدا ودان ءارى جاڭعىرتۋ جونىندەگى پرەزيدەنت ستراتەگياسىنا ناعىز بۇكىلحالىقتىق قولداۋ كورسەتۋدىڭ ايقىن ينديكاتورى بولىپ تابىلادى.
«روسسيسكايا گازەتا»: سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىندە بولىپ جاتقان حالىقتىق تولقۋلار مەن توڭكەرىستەردىڭ قازاقستانداعى ەلەكتوراتتىق ناۋقانعا قانداي دا ءبىر اسەرى بولدى ما؟
قانات ساۋداباەۆ: وكىنىشكە قاراي, قازاقستانداعى ساياسي ۇدەرىستەر كورشى مەملەكەتتەردەگى دە, سول سياقتى وزگە وڭىرلەردەگى دە تۇراقسىزدىقتىڭ ۇزدىكسىز لىقسىپ تۇرۋى اياسىندا دامۋدا.
سولتۇستىك افريكا ەلدەرىندە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەر, سوڭعى 5 جىلدا قىرعىزستاندا ورىن العان ەكى ساياسي داعدارىس حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتپاي, قاۋىپسىزدىكتى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتپەي, ونداي كاتاكليزمدەردەن قاشىپ قۇتىلۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى تاريحي اقيقاتتى تاعى ءبىر رەت سەنىمدى تۇردە دالەلدەپ بەردى. وسىلاردىڭ ءبارى قازاقستاندىقتار ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىرۋعا دەگەن باعىتىنا قولداۋ كورسەتۋى ءۇشىن تاعى ءبىر مىقتى دايەك بولدى.
ءبىزدىڭ بارىمىزگە ءالى دە اراب الەمىنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندەگى تۇراقسىزدىق احۋالدارىنىڭ تەرەڭدە جاتقان سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساۋعا, ءسويتىپ, ءتيىستى قورىتىندىلار شىعارۋعا تۋرا كەلەدى. دەگەنمەن, ول وقيعالاردىڭ بارلىق مەملەكەتتەردەگى باسقارۋشى ەليتاعا وزىنە تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان ءوز حالىقتارىنىڭ كوكەيكەستى مۇددەلەرىن باسشىلىققا الۋ كەرەكتىگىن تاعى ءبىر ەسكە تۇسىرگەنى قازىردىڭ وزىندە ايدان انىق بولىپ وتىر.
باقىتىمىزعا قاراي قازاقستان ءۇشىن پرەزيدەنت نازارباەۆ ءار كەزدە دە حالىقپەن بىرگە بولدى جانە حالىق ءۇشىن ءبارىن دە جاسادى. ول – سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق كورەگەندىك پەن الدىن الا ارەكەت ەتە ءبىلۋ قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ناعىز جاسامپاز كوشباسشى.
قازاقستان مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋدان ايتارلىقتاي ديۆيدەنتتەر الا باستاعان كەزدە نازارباەۆ, بەينەلەپ ايتقاندا, «قارا كۇنگە» ارنالعان قارجى قالىپتاستىراتىن ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى ۇستانىمدا بولىپ, وسى يدەياسىندا تۇرعانىن ەسكە سالا كەتەيىن. جانە بۇل جيناقتالعان قارجى بىزگە ءتىپتى قيىن داعدارىستى ۋاقىتتىڭ وزىندە دە تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا, زەينەتاقى مەن جاردەماقىلاردى دەر كەزىندە تولەپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءىنجىل پاتشاسى سۇلەيمەننىڭ ءبىر ءتامسىلى بىلاي دەيدى: «ەگەر سەن باسىڭا قيىندىق تۇسكەندە السىزدىك تانىتساڭ, دەمەك, سەن شىن مانىندە ءالسىزسىڭ».
بۇگىندە, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنان ءىس جۇزىندە ءتىپتى اسا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە ەڭبەكاقى, الەۋمەتتىك شىعىندار, زەينەتاقى تولەمدەرىن تومەندەتۋ, جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋ جاھاندىق ۇردىسكە اينالسا, قازاقستان جىلدان جىلعا ەڭبەكاقىنى, زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن ۇلعايتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتىر. جانە بۇل مەملەكەت قۋاتىنىڭ بەلگىسى, ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ناتيجەسى.
ن.نازارباەۆتىڭ وتكەن سايلاۋداعى تاماشا جەڭىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جىلدارىندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتىپ, ءوز ەلىن دامىتۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەنىنىڭ بارلىعىن جاساعان جانە جاساپ جاتقان وزدەرىنىڭ تانىمال كوشباسشىلارىنا قازاقستاندىقتاردىڭ جوعارى سەنىمىن تاعى ءبىر مارتە سەنىمدى تۇردە ايعاقتاپ بەردى.
وكىنىشكە قاراي, الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە ەلەكتورالدىق ۇدەرىستەر ادامداردىڭ اراسىنا جىك سالىپ جاتقان كەزدە قازاقستانداعى ەل پرەزيدەنتىن سايلاۋ حالىقتى ۇلت كوشباسشىسى توڭىرەگىنە بۇرىنعىدان بەتەر توپتاستىرا ءتۇسكەنىن جارقىن مىسال رەتىندە اتاپ وتكىم كەلەدى. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز حالقىن كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەر جولىندا جۇمىلدىرا بىلەتىن عالامات قابىلەتىنىڭ فەنومەنى ناق وسىندا.
پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىنىڭ جاڭا مەرزىمىندە دە نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, يگىلىك پەن وركەندەۋ جولىمەن سەنىمدى تۇردە جانە بىرىزدىلىكپەن ءارى قاراي ىلگەرى جىلجىتىپ, ءبىزدىڭ پوزيتسيالارىمىزدى حالىقارالىق ارەنادا نىعايتا تۇسۋگە ارنايتىنىنا كۇمان جوق.
«روسسيسكايا گازەتا»: حالىقارالىق بايقاۋشىلار ميسسيالارىنىڭ نەگىزگى باعامدارى قانداي؟
قانات ساۋداباەۆ: قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا مونيتورينگتى 1000-نان استام حالىقارالىق بايقاۋشىلار عانا ەمەس, سونداي-اق ەل سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن قامتىعان ونداعان قازاقستاندىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن وپپوزيتسيالىق پارتيالار وكىلدەرى جۇرگىزدى.
ءبىز ءىس جۇزىندە بايقاۋشىلار جۇمىسى ءۇشىن وتە جاقسى جاعدايلار جاسادىق. سولاردىڭ وزدەرىنىڭ سوزدەرىنشە, «جابىق ەسىكتەر دەگەن اتىمەن بولعان جوق». بۇل سايلاۋ ۇدەرىستەرىنىڭ اشىقتىعىن تاعى ءبىر مارتە ايعاقتاعان فاكت بولدى.
حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ باعامداۋلارى بويىنشا, سايلاۋ قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋىندا ايتارلىقتاي پروگرەسس بار ەكەنىن كورسەتىپ, ەركىن جانە اشىق اۋاندا ءوتتى.
بيلىك پەن قوعام سايلاۋدى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس وتكىزۋ ءۇشىن ساياسي ەرىك-جىگەر مەن جاۋاپكەرشىلىك تانىتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋدىڭ قورىتىندىلارى قازاقستاندىق سايلاۋشىلاردىڭ ەركىن تولىق كولەمىندە كورسەتىپ, كوشباسشى مەن رەسپۋبليكا حالقىنىڭ بىرلىگىن ايعاقتاپ بەردى.
سونىمەن بىرگە, ءبىز حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قازاقستانداعى ەلەكتورالدىق ۇدەرىستەردى دايىنداپ, وتكىزۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت دەگەن سىندارلى تىلەكتەرىن دە ريزاشىلىقپەن قابىلدايمىز.
نازارباەۆ قوعامدا ساياسي ليبەراليزاتسيالاۋ جالعاساتىنىن, زاڭ مەن ەركىن سوت جۇيەسىنىڭ ۇستەمدىگى نىعاياتىنىن, شىنايى كوپپارتيالىلىق قۇرىلاتىنىن ناق وسى كونستەكستە جاريالاعان بولاتىن. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ قورىتىندىلارى مەن وندا نازارباەۆتىڭ تاماشا تابىسقا جەتۋى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان ايتارلىقتاي وڭ قابىلداندى. وسى كۇندەرى پرەزيدەنت الىپ جاتقان كوپتەگەن قۇتتىقتاۋلاردا الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى نازارباەۆپەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرەدى. ويتكەنى, ولار قازاقستان باسشىسىن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, الەمدەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۇلعايمالى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان سەنىمدى دە بولجامدى ارىپتەس رەتىندە كورەدى.
«روسسيسكايا گازەتا»: نازارباەۆتىڭ قايتا سايلانۋى قازاقستان-رەسەي ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن نەنى بىلدىرەدى؟
قانات ساۋداباەۆ: پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان رەسەيدىڭ بارىنشا ءبىرىزدى جانە سەنىمدى وداقتاسى بولسا, ال ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز شىنايى دوستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ مىقتى جەلىسىمەن بايلانعان.
جانە وسى باعا جەتكىزگىسىز بايلىقتى ءبىز ساقتاي جانە نىعايتا ءبىلىپ, بولاشاق ۇرپاققا بەرۋگە ءتيىسپىز. وسى كونتەكستە مەن ادىلەتتىلىك ءۇشىن نازارباەۆتىڭ ەرەكشە ءرولى تۋرالى اتاپ وتسەم دەيمىن: ونىڭ ەرىك-جىگەرى مەن دانالىعىنىڭ جانە ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ۇلان-عايىر كەڭەس وداعىن كوللاپستىڭ ىقتيمال اۋىر سالدارىنان ساقتاپ قالدىق. ءسويتىپ, بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ وركەنيەتتى ىدىراۋى رەسىمدەلدى.
تاريح 1991 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا جانە ونىڭ كوشباسشىلىعىمەن قابىلدانعان, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋدىڭ نەگىزىنە اينالعان الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ بارلىق اۋقىمى مەن قۇندىلىعىن الدا لايىقتى دەڭگەيدە باعالايتىن بولادى.
قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسى تەڭ قۇقىقتى, شىنايى ءارىپتەستەر مەن وداقتاستاردىڭ قۇرمەتتى جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناسىنىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز بەن حالىقتارىمىز مىڭداعان بەرىك جەلىمەن بايلانعان. جانە مۇنداي بەكەم, ۋاقىت سىنىنان وتكەن ارىپتەستىكتىڭ نەگىزى نازارباەۆتىڭ رەسەي مەملەكەتى باسشىلىعىمەن شىنايى, ءوزارا سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناسىندا جاتىر دەۋىمىز كەرەك.
وسى جىلداردىڭ بارىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىندا ەشقاشان شەشىلمەگەن پروبلەمالار بولعان جوق – ەكونوميكادا دا, ساياساتتا دا. بارلىق ماسەلەلەر – ال ولار ءبىز كورشى مەملەكەتتەر بولعاننان كەيىن كەيبىر كەزدەرى پايدا بولىپ تۇرادى – قاشاندا كەلىسسوزدەر جولىمەن, ءوزارا تۇسىنىستىك جاعدايلارىندا, مۇددەلەستىكتەردى ەسەپكە الا جانە قۇرمەت تانىتىلا وتىرىپ, شەشىمىن تاۋىپ كەلدى. جانە بۇل قازىردىڭ وزىندە ارىپەستىگىمىزدىڭ ايرىقشا بەلگىسى, بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ وزىندىك ەتالونى بولدى.
«جاسامپاز كوشباسشى» فيلوسوفياسى تۇرعىسىنان كەلگەندە, ەلدەرىمىزدىڭ وسىنداي پراگماتيكالىق جانە سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلىن ءبىز تمد-داعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەردىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدىردىق.
ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ىزگىلىكتى قارىم-قاتىناستاردى رەسەي پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆ ءدال جانە بەينەلى سيپاتتاپ بەردى: «قازاقستان مەن رەسەي ءبىر-ءبىرىن تەك باۋىرلار قولدايتىنداي دەڭگەيدە قولداپ كەلەدى». بۇدان اسىرىپ ايتا المايسىڭ جانە بۇل – شىن مانىندە تاۋىپ ايتىلعان ءسوز.
سوندىقتان پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ الداعى جىلدارى قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسىن بارلىق كەشەندى شارالار بويىنشا ودان ءارى نىعايتۋ مەن دامىتۋدىڭ جىلدارى بولادى دەپ سەنىممەن مالىمدەي الامىن.
ءبىزدىڭ بىرلەسكەن ستراتەگيالىق جوبالارىمىز ەنەرگەتيكا, عارىشتى يگەرۋ, كولىك كوممۋنيكاتسيالارى, ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ سياقتى سالالاردا قۋاتتى سەرپىن الاتىن بولادى. وسى ۇدەرىستەردىڭ شەكارالىق ىنتىماقتاستىققا سەرپىن قوساتىنى دا ءسوزسىز. تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن ءجايت – ءوزىنىڭ ءپىشىنى جاعىنان كوپتەگەن ەكىجاقتى جوبالار ادامزات ءۇشىن كوكەيكەستى بولىپ تابىلاتىن يادرولىق تاراتپاۋ, ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, كليماتتىق وزگەرۋى سياقتى ماسەلەلەردە حالىقارالىق ماڭىزعا يە.
قازاقستان-رەسەي ارىپتەستىگىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتقاندا, ءىس جۇزىندە نازارباەۆتىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىنىڭ رەفرەنى بولعان قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ مودەرنيزاتسيالىق سالماعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكىم كەلەدى.
ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ پەرسپەكتيۆاسى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق الدىنا جالپىۇلتتىق مودەرنيزاتسيا مەن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ مىندەتىن قويىپ وتىرعان ءبىزدىڭ جاقىن كورشىمىز رەسەي ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. ەگەر ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ۇكىمەتتەرىنىڭ جوسپارلارىن مۇقيات زەرتتەيتىن بولساق, وندا ءبىز ەكى مەملەكەتتىڭ دە ودان ارعى ءوسىمنىڭ قوزعالتقىشى بولاتىن ينفراقۇرىلىمداردى, يننوۆاتسيالار مەن عىلىمي باعىتتاعى ءوندىرىستى كەڭ كولەمدە ينۆەستيتسيالاپ وتىرعانىن كورەمىز.
ەكى وداقتاس مەملەكەتتىڭ وسىنداي سينەرگياسى, اتاپ ايتقاندا, قۇرىلعان كەدەندىك وداق شەڭبەرىندە ولاردىڭ ءوزارا كۇشەيۋىنە بارىنشا ىقپال ەتەتىن بولادى. قازاقستان مەن رەسەي ناق وسىلايشا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا جانە ءوزارا باستامالارىن دامىتا وتىرىپ, قازىرگى الەمدەگى وزدەرىنىڭ پوزيتسيالارىن سەنىمدى قامتاماسىز ەتە الادى. پرەزيدەنت نازارباەۆ – قازاقستان جاعىنىڭ بۇعان ۇزدىك كەپىلى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعى دا بۇدان دا بەلسەندى جانە جەمىستى داميتىنى ءسوزسىز.
«روسسيسكايا گازەتا»: قازاقستان حالقى سايلاۋدان كەيىنگى كەزەڭنەن نە كۇتەدى؟ ولار جاڭا سايلانعان مەملەكەت باسشىسىنان نە كۇتەدى؟
قانات ساۋداباەۆ: كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ كۇتەتىنى دە باسقا ەل ازاماتتارىنىكى سەكىلدى. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزدە بەيبىتشىلىكتى, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ادامدار ءومىرىنىڭ ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋ, ولاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدەرىن ارتتىرۋ. باسقا دا وركەنيەتتى مەملەكەتتەردەگى سەكىلدى ءبىز دە دەموكراتيالى, قاۋىپسىز جانە ءوسىپ-وركەندەگەن, زورلىق-زومبىلىقتان, جەمقورلىقتان, قىلمىستان ادا قوعامدا ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى.
مىنە, ءىس باسىنداعى قازاقستان پرەزيدەنتى نازارباەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى وسىنداي جالپى ادامزاتتىق ۇمىتتەردى ورىنداۋعا باعىتتالعان بولاتىن.
قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ مويىندالعان جانە سەنىمدى كوشباسشىلارى نازارباەۆ سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا العان بۇكىلحالىقتىق سەنىم مانداتىن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ودان ءارى جوعارىلاتۋ, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ەلدى بىرىزدىلىكپەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامىتۋ ءۇشىن تولىقتاي پايدالاناتىنىنا نىق سەنىمدى.
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ءتانى دە, جانى دا تاماشا بابىندا ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەمىن.
ونىڭ باستاۋىمەن كوپتەگەن جىلدار جۇمىس ىستەگەن ادام رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنە تاڭقالۋدان جانە وقىپ-ۇيرەنۋگە, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋگە دەگەن شارشامايتىن ۇمتىلىسىنا تاڭقالۋدان جالىققان ەمەسپىن. ول ءالى كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستاندى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, يگىلىك جانە وركەندەۋ جولىمەن سەنىمدى العا جەتەلەيتىن, بولاشاققا ۇمتىلعان شىن مانىندەگى جاسامپاز كوشباسشى.
07.04.2011.
ەۆگەني ۆاسيلەۆ,
«روسسيسكايا گازەتا» – فەدەرالدىق شىعارىلىم.