زەرگەرلىك بيزنەس جايىن زەردەلەسەك...

زەرگەرلىك بۇيىمدار ءوندىرىسى سالاسىنداعى بىلتىرعى رەكوردتىق ءوسىم 2024 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءبىر جارىم ەسە كوپ. بۇرناعى جىلى دا سالادا ءدال وسىنداي قارقىن بايقالعان. وسىلايشا, سەكتورداعى ءونىمنىڭ اقشالاي كولە­مى ەكى جىل قاتارىنان جەدەل وس­كەن. ساۋالى­مىزعا بەرگەن جاۋابىندا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مي­نيستر­لىگى زەرگەرلىك ونەركاسىپتىڭ وڭ­­دەۋ ونەركاسىبىندەگى ۇلەسى 0,01%-دى قۇراي­تىنىن اتاپ ءوتتى. بىلتىرعى 11 اي­دىڭ قورىتىندىسىندا ىشكى نارىق كولەمى 2,4% تومەندەپ, 136,5 ملن دوللاردى قۇراسا, يمپورت كولەمى 31,6%-عا ءوسىپ, 190,8 ملن دوللارعا جەتكەن. ال وتاندىق ءوندىرىس 37,8% ءوسىم كورسەتىپ, 4,7 ملن دوللارعا جەتتى.

مۇنداي وسىمگە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ دا ۇلكەن ىقپالى بار. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى ونەركاسىپ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس الىبەكوۆ مەملەكەت تاراپىنان قاراستىرىلعان قولداۋ تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ بەردى.

«اتاپ ايتقاندا, وتاندىق كۇمىستەن جاسالعان زەرگەرلىك بۇيىمدارعا ىشكى نارىقتا مىندەتتى سىناما تاڭباسىن قويۋ تالابى الىنىپ تاستالدى. سونىمەن قاتار جىلىنا 300 كگ-عا دەيىن تۇيىرشىك تۇرىندەگى التىندى ساتىپ الۋعا كۆوتا بولىنەدى. التىننىڭ وسى ءتۇرىن ساتىپ الۋ كەزىندە وتاندىق زەرگەرلەر قوسىلعان قۇن سالىعىن (ققس) تولەمەيدى», دەيدى ول.

سونداي-اق «استانا ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ» (اەا) باسىم قىزمەت تۇرلەرىنىڭ قاتارىنا باعالى مەتالدار مەن اسىل تاستاردان زەرگەرلىك بۇيىمدار ءوندىرۋ ەنگىزىلگەن.

اەا رەجىمى اياسىندا الەۋەتتى ينۆەس­تور­لارعا بىرقاتار جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار قاراستىرىلعان. ولار­عا كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان, تاۋار­لارعا كەدەندىك باج سالىعىنان, جەر مەن م ۇلىك سالىقتارىنان بوساتۋ كىرەدى. بۇعان قوسا اەا اۋماعىندا وتكىزىلەتىن تاۋارلارعا ققس مولشەرلەمەسى – 0%. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن كۆوتادان تىس, ارنايى رۇقساتسىز تارتۋ مۇمكىندىگى دە بار.

اتالعان سالاداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – كونترافاكت پەن «سۇر» يمپورت. ەل نارىعىنا زاڭسىز كىرگەن ساپاسىز تاۋارلار وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل جەردە تۇتىنۋشىلار قۇقى دا ءجيى بۇزىلادى. وسىنداي ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا مينيسترلىك بىرقاتار شارالاردى قولعا العان.

«كولەڭكەلى اينالىمدى ازايتۋ, ادال, اشىق بيزنەستى جۇرگىزۋگە تەڭ جاعداي جاساۋ ماقساتىندا اكەلىنگەن, وندىرىلگەن تاۋار­لاردى قاداعالاۋعا ارنالعان بىرىڭ­عاي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە قۇرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى باعىتتا مينيسترلىك «قازاقتەلەكوم» اق-مەن بىرلەسىپ, زەرگەرلىك بۇيىمداردى مىندەتتى تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە كىرىستى. اتالعان شارانى 2026 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ىسكە اسىرۋ جونىندە ءتيىستى تاپسىرما بار», دەيدى و.الىبەكوۆ.

مينيسترلىك وكىلىنىڭ مالىمەتىنشە, ەل اۋماعىندا زەرگەرلىك بۇيىمداردى مىندەتتى تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام ءۇشىن زەرگەرلىك ونىمدەردىڭ زاڭدى اينالىمىن, بۇيىمداردىڭ تۇپ­نۇس­قا­لىعىن باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمىن ارتتىرىپ, نارىقتاعى ءادىل باسەكە­لەس­تىكتى قامتاماسىز ەتەدى.

«مينيسترلىك زەرگەرلىك سالانى دامىتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماسەلەلەرى تۇراقتى باقىلاۋدا. سالانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋعا, ەكسپورتتىق الەۋەتىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ناقتى شارالار قاراستىرىلىپ جاتىر», دەدى و.الىبەكوۆ.

كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»

التىن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى زەرگەرلىك سالا قازىر قۇبىلمالى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جاتىر. بىلتىر جىلدىڭ باسىندا التىننىڭ ءبىر گرامى 44,8 مىڭ تەڭگە بولسا, بۇگىندە ول 78,4 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بيىلعى قاڭتاردىڭ اياعىنداعى 89 مىڭ تەڭگەدەن قۇلدىراعان كورسەتكىش ەدى بۇل. سالدارى دا جوق ەمەس. ماسەلەن, ەلدە كەيىنگى 17 اي قاتارىنان التىن نەكە ساقينالارىنىڭ باعاسى ءوسىپ كەلەدى. بىلتىردىڭ وزىندە التىن ساقينالار 38,2%-عا قىمباتتاعان. بۇل سايكەسىنشە بۇيىمدارعا دەگەن سۇرانىستى ازايتادى. مۇنىڭ ۇستىنە باسقا مەملەكەتتەردەن يمپورتتالاتىن كونترافاكت ونىمدەردى قوسىڭىز. وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ەلدە زەرگەرلىك وندىرىسپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان كاسىپورىنداردىڭ حال-احۋالىن بىلدىك.

استانا قالاسىنداعى «KazynaGold» زەرگەرلىك ءۇيى 2014 جىلدان باستاپ جۇ­مىس ىستەيدى. بۇگىندە ول – سالا كوشباس­­شى­لا­رى­نىڭ ءبىرى. ءوندىرىستىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – يننوۆاتسيالار مەن شەبەر­لىكتى توعىستىراتىن زاماناۋي ءتاسىلدى پايدالانۋ. كومپانيا قاراپايىم كور­پوراتيۆتىك اكسەسسۋارلاردان باستاپ, بىرەگەي ارت-نىساندارعا دەيىنگى كەز كەلگەن بۇيىمداردى جاسايدى. زەرگەرلىك ءۇي وكىلدەرى التىن نارىعىنداعى جاعداي وندىرىسكە ۇلكەن سىناق بولىپ تۇرعانىن جەتكىزدى.

«شيكىزات باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى وندىرۋ­شىلەرگە دە, تۇتىنۋشىلارعا دا كۇت­پەگەن سوققى بولدى. بيزنەستىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا ءبىز باعا ساياساتىن ۇنەمى قايتا قاراۋعا ءماجبۇرمىز. سۇرانىس تا وزگەرىسكە ۇشىرادى. ساتىپ الۋشىلار تالعامپاز بولا باستادى. ال شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسى بۇرىنعىدان ۇزاردى. تابىستىلىقتى ساقتاپ وتىرعانىمىزبەن, جۇمىس ىستەۋ قيىنداي ءتۇستى. قازىر ءبىز ىشكى ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋ ارقىلى شيكىزات قۇنىنىڭ ءوسۋىن تۇتىنۋشىعا بارىنشا جەڭىلدەتۋگە تىرىسىپ, تيىمدىلىكتىڭ ءاربىر پايىزى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتىرمىز», دەيدى ولار.

ال يمپورت ماسەلەسىنە كەلگەندە «KazynaGold» تۇركيا, قىتاي مەن رەسەيدەن كەلەتىن, تومەن باعاسىمەن ەرەكشە ماسس-ماركەت ونىمدەرىنىڭ قىسىمىن سەزىنەتىنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا, تابىسى جوعارى كليەنتتەر نەگىزىنەن «Tiffany» نەمەسە «Chopard» سياقتى الەمدىك الپاۋىتتاردىڭ ءونىمىن ساتىپ الۋدى قۇپ كورەدى.

«دەگەنمەن دە نارىق زاڭىنا بەيىم­دەلىپ, ءوز مارتەبەمىزدەن تايماي, بارىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ كليەنتتەر – ماعىنالى ديزاين مەن ۇلتتىق كودتى باعالايتىن جاندار. ولار ءبىزدى كوبىنە وتاندىق ساپالى تاۋار ءوندىرۋشى رەتىندە تاڭدايدى», دەيدى كومپانيا وكىلدەرى.

سونىمەن قاتار ءوندىرىس ورنىنان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۋرالى پىكىرىن سۇرادىق. «قازىر بيزنەستى قول­­­داۋ قۇرالدارىن بەلسەندى زەرتتەپ جاتىر­­­­مىز. اسىرەسە بۇل الەمدىك نارىق­قا شىعۋ جوسپارىمىز اياسىندا وتە ماڭىز­­­­­دى. ءبىز برەندتى ەكسپورتقا شىعارۋ ماق­­­ساتىندا «KazTrade» كومپانياسىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن قاراس­تىرىپ جاتىرمىز. شەتەلدىك نارىق­قا تالداۋ جاساۋ, سەرىكتەستەر ىزدەۋ, الەم­دىك ءىرى كورمەلەرگە قاتىسۋ شىعىن­­­­دا­رىن سۋبسيديالاۋ – وتاندىق زەرگەرلىك ونەردىڭ الەمگە تانىلۋىنا كومەكتەسەتىن ماڭىزدى تەتىكتەر. جەكە بيزنەس پەن مەملەكەتتىك دامۋ ينستي­تۋتتارىنىڭ بىرىگۋى – جاھاندىق تابىس­قا جەتۋدىڭ كىلتى دەپ بىلەمىز», دەيدى ولار.

سونداي-اق كاسىپورىن ىشكى نارىقتى قورعاۋ, تولىق تسيكلدى وندىرۋشىلەرگە جەڭىل­دىكتەر جاساۋ جاعىنان مەملەكەتتەن باتىل قادامدار كۇتەتىنىن جەت­كىزدى. ايتۋلارىنشا, بىرەگەي تاستار مەن جابدىقتاردى يمپورتتاۋعا سالىق جۇك­­تە­مەسىن ازايتۋ, زەرگەرلەرگە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن قولداۋ سالانىڭ سەرپىندى دامۋىنا كومەكتەسەدى.

ەسكە سالساق, ەلدە تاڭبالاۋ تالاپتارى كۇشەيتىلدى. سىناما تاڭباسى جوق التىن بۇيىم ساتۋ – اۋىر قۇقىق بۇزۋ­شىلىق. مۇنداي جاعدايدا 50-150 اەك ايىپپۇل سالىنىپ, بۇيىم ساراپتامادان وتەدى. «KazynaGold» تاڭبالاۋ ۇدەرىسى – ءوندىرۋشىنىڭ مەملەكەت پەن كليەنت الدىنداعى ادالدىعىن راستايتىن قاجەتتى سۇزگى ەكەنىن ايتادى.

ء«بىز اشىقتىقتى قولدايمىز. الايدا ءوندىرۋشى رەتىندە بيۋروكراتيالىق را­سىم­­­­­دەر­دىڭ جەڭىلدەتىلگەنىن قالايمىز. ونى تسيفرلاندىرۋ ۋاقىت شىعىنىن ايتارلىقتاي ازايتىپ, جاڭا توپتامالاردى نارىققا تەزىرەك شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى», دەيدى كومپانيا وكىلدەرى.

«وتاندىق برەندتەردىڭ الەمدىك نارىق­قا شىعۋ الەۋەتى قانداي؟» دەگەن سۇراققا كومپانيا بۇعان تەك سەنىپ قويماي, ونى باستى ماقسات رەتىندە بەلگىلەگەنىن جەتكىزدى. سوزدەرىنشە, وتاندىق برەندتەردە جاھاندىق ماسس-ماركەتتە جوق زاماناۋي ۇلگىدەگى كوشپەندىلەردىڭ جانى مەن بىرەگەي ەستەتيكاسى بار.

«جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ءبىز الەمگە تەك ماعىناسى ەمەس, ورىندالۋ ساپاسى جاعىنان دا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ۇسىنا الامىز. الەم «Made in Kazakhstan» ءونىمىن قابىلداۋعا دايىن, ال ءبىز بۇل سى­ناققا دا­يىنبىز», دەيدى «KazynaGold» وكىلدەرى.

قورىتا ايتقاندا, زەرگەرلىك نارىق بۇگىندە ءبىر مەزەتتە ءوسىم مەن سىناق كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر. ءوندىرىس كولەمى ارتقانىمەن, التىن باعاسىنىڭ قۇبىلۋى مەن يمپورت قىسىمى سەزىلەدى. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن تاڭ­­با­­­لاۋ جۇيەسى نارىقتى رەتتەپ, وتان­­­دىق وندىرۋشىلەرگە جول اشۋعا ءتيىس. ال­­­داعى ۋاقىتتا نارىقتىڭ بەتالىسى تەح­نو­­­­لوگيالىق جاڭارۋ مەن جاھاندىق ەكسپورتقا بەيىمدەلۋ قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق.