مەن ەلباسىمەن بىرنەشە رەت جۇزدەستىم. سول جۇزدەسۋلەردە ونىڭ حالىق اندەرىنىڭ, قازاق كومپوزيتورلارى اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن, مۋزىكاسىن جەتىك بىلەتىنىنە تالاي رەت كۋا بولدىم. سونداي جۇزدەسۋلەردە وربىگەن اڭگىمەلەردى قاعازعا ءتۇسىرىپ جۇرەتىنمىن. بۇگىن سولاردى ىقشامداپ, وقىرمانعا ۇسىنعاندى ءجون كوردىم.
ءبىرىنشى جۇزدەسۋ
1993 جىل. شۋاقتى كوكتەم.
بۇل كەز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەكىنشى جىلى بولاتىن. قيىن جىلدار. سول داعدارىستى مەحناتقا قاراماستان, ەلباسى ساياساتىن ءبىر كىسىدەي قولداعان حالىق, ونىڭ ىشىندە ونەر قايراتكەرلەرى ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋگە جۇمىلا كىرىسىپ جاتتى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا اقان سەرىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن بولدى. سول ءبىر كۇندەردە مەنىڭ (ۇزاق جىلعى زەرتتەۋلەرىم) ستسەناريىم بويىنشا “اقان سەرى اندەرى” اتتى مۋزىكالى-دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ جاتقان-دى. كوكشەتاۋدى شارلاپ, اقان سەرىنىڭ ەل ىشىندە ءالى دە بولسا ۇمىتىلماعان “اقتوتىنىڭ اۋجارى”, “شىرماۋىق”, “رايحانگۇل”, ء“نازىكگۇل”, “جامال”, ء“ۇشتوتى” سەكىلدى بەيمالىم اندەرىن تاۋىپ, جان-جاقتى ناسيحاتتاعان ەدىم. بۇگىنگى كونتسەرتتە وسى اندەر تۇڭعىش رەت ورىندالادى. ءجۇرەگىم سوعان تولقۋلى.
ءبىز, ءبىر توپ ونەر قايراتكەرلەرى – كومپوزيتورلار, اقىن-جازۋشىلار, رەجيسسەرلەر, كينوشىلار, اكتەرلەر تەاتر ساحناسىنىڭ قالتارىسىندا تۇردىق. جيىننىڭ پرەزيديۋمىنا وتىراتىن توپ. بۇل سالتاناتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قاتىسۋعا ءتيىس. مىنە, نۇرەكەڭنىڭ كەلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ تۇرمىز. كەنەت ايداي ءجۇزى جارق ەتىپ نۇرەكەڭ كىرىپ كەلە جاتتى. ول ءبارىمىزدى ايالى جانارىمەن شولىپ ءوتىپ, ىزەتپەن كۇلىمسىرەپ, باسىن ءيدى. سودان سوڭ ءبارىمىزبەن قول الىسىپ امانداستى. جۇزىنەن شارشاۋ سەزىلەدى. سول شارشاۋلى رەڭىنىڭ وزىندە دە ءبىر ساۋلەلى شۋاق بار.
مەن ساحنانىڭ سول قاناتىندا رويالدىڭ قاسىندا تۇر ەدىم. جۇرتتىڭ ەڭ سوڭىنان كەلىپ مەنىڭ قولىمدى الدى. ساۋساقتارى سالالى, جۇپ-جۇمساق ەكەن. سونداي ءبىر جانعا جايلى جىلىلىقتى سەزدىم. نۇرەكەڭ جىميىپ:
– جايلاۋكولگە بارىپ تۇراسىز با؟ – دەدى.
– ءيا, بارىپ تۇرامىن, نۇرەكە. بيىل قوبىز كۇيىنىڭ اتاسى ىقىلاسقا دا 150 جىل. وزىڭىزگە ءمالىم, بەيىتى جايلاۋكولدە. ول جەردە كۇيشىنىڭ ورەن-جارانى وتىر. سولاردىڭ ورتاسىندا “ىقىلاس” اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ ءجۇرمىز.
– بارەكەلدى, ىلەكە, جۇمىستارىڭىز ءساتتى بولسىن! تىلەكتەسپىن! ءسىزدىڭ “جايلاۋكول كەشتەرى” ءانىڭىز ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىزدىڭ اسقاق رومانتيكاسى بولدى عوي. اندەرىڭىزدى جاقسى بىلەمىن. ايتامىن دا. كەيبىرەۋىن “سول وتكەن كۇندەرىمىزدىڭ سىرعا تولى ءساۋلەلى بەلگىسى ەكەن عوي” دەپ اڭسايتىنىم بار, – دەپ تەبىرەنە ءسويلەگەن نۇرەكەڭنىڭ وسى ءبىر ءسوزى جۇرەگىمدەگى سەزىم پەرنەسىن كۇنى-بۇگىنگە دەيىن قوزعايدى دا جۇرەدى.
بۇل – مەنىڭ پرەزيدەنتپەن تۇڭعىش كەزدەسۋىم ەدى.
ەكىنشى جۇزدەسۋ
1996 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانى.
تاڭ اتقالى بەرى دىم بۇركىپ, بۇلتتانىپ تۇرعان الماتى اسپانى ساسكە كەزىندە شايداي اشىلىپ, جادىراپ سالا بەردى. شىعىستان سوققان جەل كوكشۋلان بۇلتتاردى لەزدە باتىسقا قاراي جىلجىتىپ اكەتتى. الاتاۋدىڭ اق سەڭگىر شىڭدارى اپ-انىق كورىندى. الماتى تۇرعىندارى رەسپۋبليكا الاڭىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن تاماشالاپ, قىدىرىپ ءجۇردى.
وسى ءبىر كۇندەرى قازاقستان حالقى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەس جىلدىق تورقالى تويىن تويلاۋعا كىرىسكەن-ءدى. بۇل تويعا وراي ءبىر كوشەلى جيىن الماتىداعى “راحات-پالاس” قوناق ۇيىندە ءوتىپ جاتتى. قوناق ءۇيدىڭ شامدارى سامالاداي جارقىراعان ساۋلەتتى زالىنا ءۇش جۇزدەن اسا قازاق زيالىلارى, ونەر قايراتكەرلەرى, بيزنەسمەندەر جينالعان. ءتاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ تۇساۋكەسەرى!
بۇل تۇساۋكەسەرگە ءبىزدى جيناعان وسى مونۋمەنتتىڭ اۆتورى, اتاقتى ءساۋلەتشى شوتا ءۋاليحانوۆ ەدى. بۇل وقيعانى دا قاز-قالپىندا ايتىپ كورەيىن: جينالعان ءدۇيىم جۇرتتىڭ ورتاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەن ونىڭ جۇبايى سارا الپىسقىزى. كىرىسپە ءسوزدى باستاعان شوتا تاۋەلسىزدىكتىڭ اسقاق سيمۆولى وسىناۋ مونۋمەنتتىڭ يدەياسى پرەزيدەنت تاراپىنان تۋعانىن ايتتى. باسقا ءسويلەۋشىلەر دە نۇرەكەڭنىڭ اتىنا جىلى-جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى.
جۇرتتىڭ ءبارى جايدارى. وزدەرىن ەركىن ۇستادى. شامپاندار اتىلىپ, ريۋمكەلەر سىڭعىرلادى. اندەر شىرقالىپ, شاعىن وركەستر كلاسسيكالىق مۋزىكانى وينادى دا تۇردى. كەنەت وسى دۋ-دۋدىڭ ءبىر تۇسىندا شوتا ورتاعا شىقتى. سول قولىندا التىن ءجىپتەن ادىپتەلگەن شاپان. پرەزيدەنتكە ك ۇلىمسىرەي بۇرىلىپ:
– اسا قادىرلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, – دەدى بۇدان ءارى شوتا تولقي ءسويلەپ, – وسى ءبىر ەستەن كەتپەس باسقوسۋىمىزدى پايدالانىپ, ءسىزدىڭ الدىڭىزدا قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق كومپوزيتور, جازۋشى, ءوزىڭىز اندەرىن ءسۇيىپ ايتاتىن يليا جاقانوۆقا ءبىر قۇرمەت كورسەتكەلى تۇرمىن. بۇل يليا مامىر ايىندا وتكەن ءوزىنىڭ الپىس جىلدىق تويىنا شاقىرىپ ەدى, ءبىر سەبەپتەرمەن بولا المادىم. سول قۋانىشتى كۇنىندە “كيگىزەمىن” دەگەن شاپاندى ەندى ۇسىنعالى تۇرمىن, نۇرەكە.
شوتا وسىلاي دەدى دە:
– قانە, يليا! – دەپ مەنى وزىنە شاقىردى. جۇرت تىم-تىرىس بوپ تىنا قالدى. مەن ىڭعايسىزدانا قوبالجىپ, شوتاعا جاقىنداي ءتۇستىم. كوز قيىعىم ءتۇسىپ كەتىپ ەدى, نۇرەكەڭ مەن سارا ەكەۋى ماعان سونداي ءبىر جىلى سەزىممەن مولدىرەپ قاراپ قالعان ەكەن. شوتا شاپاندى يىعىما جاۋىپ جاتىپ:
– نۇرەكە, مەن حان تۇقىمىمىن عوي. يلياعا اناۋ-مىناۋ ەمەس, ۇلى ابىلايحان اتام كيەتىندەي شاپان جاۋىپ تۇرمىن, – دەدى. – يليانىڭ تەلەديداردان بەرىلگەن “شوقان جانە مۋزىكا” اتتى ءتورت سەريالى ۇلكەن ەڭبەگىن وسىنداعى ءبىراز كىسىلەر كورگەن دە شىعار دەپ ويلايمىن. ۇلى شوقاننىڭ رۋحىن تىرىلتكەن وسى ءبىر مۋزىكالى حابارلارى ءۇشىن ءدان ريزا بولدىم.
جۇرت دۋ قول شاپالاقتاپ جىبەردى. وسى ساتتە نۇرەكەڭ ماعان:
– ىلەكە, “تولاعاي” ءانىن ايتىڭىزشى, – دەپ جۇزىنە نۇر تولا جىميعان. مەن قىسىلىڭقىراپ:
– وسىندا بەكبولات تىلەۋحانوۆ دەگەن ءىنىمىز بار عوي, نۇرەكە, – دەدىم, – بەكبولات ايتىپ بەرسىن.
بەكبولات تا لىپ ەتىپ كەلە قالدى. ورىندىققا وتىردى دا “تولاعايدى” ايتا باستادى. وسى ساتتە پرەزيدەنت ونىڭ يىعىنا قولىن سالدى دا, “توقتاي تۇر, بەكبولات” دەدى. سودان سوڭ “ولاي ەمەس, بىلاي” دەپ, “تولاعايدى” ءوزى ايتىپ شىقتى. ءان ورىندالىپ جاتقاندا مەنىڭ كوز الدىما نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 60 جىلدىق تورقالى تويىنا ارناپ ءتۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدە نۇرەكەڭنىڭ “تولاعايدى” دومبىرامەن ايتىپ وتىرعان ءساتى كەلدى.
“تولاعايدى” ايتىپ بولعان سوڭ نۇرەكەڭ:
– ەندى “ەدىل-جايىعىڭىزدى” ءوزىڭىز ايتىڭىز, – دەدى.
مەن “ەدىل-جايىقتى” تولىق ايتىپ شىقتىم. تۋ سىرتىمدا كىشكەنتاي بالاسىمەن تۇرعان اتاقتى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ:
– تاماشا! جارايسىڭ, يليا! – دەپ ارقامنان قاقتى.
سالىق زيمانوۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ءبىزدى قورشاعان زيالى توپتىڭ كوزىنەن شىن جۇرەكتەن شاتتانعان سەزىمنىڭ نۇرىن كوردىم. شوتا ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ وسى ءبىر يگى ءىلتيپاتىنا ءماز بولا ءسۇيسىندى. بۇل ءبىر ءسات تە ءتاتتى ءتۇس سەكىلدى ەسىمنەن شىعا قويماس.
ءۇشىنشى جۇزدەسۋ
2001 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى.
ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى مەرەكە دە تاقاپ قالعان ەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى! وسى ۇلى مەرەكەگە وراي ءبۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە ازىرلىك جۇمىستارى قىزۋ قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتتى. وسىنداي ءبىر ءدۇبىرلى كۇندەردە اتىراۋدىڭ دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى مەرەكەگە ارناپ كونتسەرت بەرۋ ءۇشىن استاناعا كەلدى. بۇل ونەر شاراسى سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسقان ەدى. كونتسەرت كونگرەسس-حولدا سالتاناتتى تۇردە زور تابىسپەن ءوتتى. كونتسەرتتى مەن جۇرگىزگەن ەدىم. ديريجەرى رىسباي عابديەۆ. كونتسەرت ءجۇرىپ جاتقان ساتتە سىرتتا ارقانىڭ بورانى تۇتەپ تۇردى. ەرتەڭىندە يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ تاپسىرۋىمەن وسى كونتسەرتتى كوكشەتاۋدا ەكى رەت قايتالادىق.
كونتسەرتتەن سوڭ كەشكى اسقا وتىرا بەرگەنىمىزدە رىسبايدىڭ ۇيالى تەلەفونى شىلدىرلاپ قويا بەردى. رىسباي ءسويلەسىپ بولدى دا: «يمانعالي عوي, ء“تۇندەلەتىپ بولسا دا استاناعا جەتىڭىزدەر. ەرتەڭ كەشكى ساعات جەتىدە, كونگرەسس-حولدا كەشەگى كونتسەرتتى قايتالايسىزدار. وعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى قاتىسادى دەيدى», – دەپ توسىن حابار ايتتى. ءسويتىپ, سول ءتۇنى اقتۇتەك بوراندا توقتاي-توقتاي ءجۇرىپ وتىرىپ, تاڭ الدىندا استاناعا جەتتىك. كەشكىسىن كونگرەسس-حولدا پرەزيدەنت قاتىسقان بۇل كونتسەرت تە وتە قىزىقتى ءوتتى.
كونتسەرتتەن كەيىن ءبىز بانكەت زالىندا پرەزيدەنتپەن بىرگە شاي داستارقانىنا وتىردىق. وسى ءسات مەنىڭ جۇرەگىمدە ءبىر سەزىم وتى تۇتاندى. ىشىمنەن “مۇنداي ساتتىلىك بولا بەرمەيدى, نۇرەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان ءبىراز جايدى ءبىلىپ الايىن,” دەدىم دە:
– نۇرەكە, سىزبەن ارالاسىپ جۇرگەن دوس-جاران, سىيلاس, قادىرلەس ادامداردان مەنىڭ اندەرىمدى سۇيەتىنىڭىزدى, كەيدە اندەتىپ ورىندايتىنىڭىزدى ەستىپ, ءىشتەي ءسۇيىنىپ جۇرەمىن. وسى ءبىر جايدى ءوز اۋزىڭىزدان ەستىسەم دەپ ەدىم, – دەدىم.
نۇرەكەڭ ماعان ك ۇلىمسىرەي قاراپ بىلاي دەدى:
– ە, ىلەكە, ول ۇزاق سىر. ءسىزدىڭ ءبىر عانا “تولاعايىڭىزدىڭ” ءوزى نەگە تۇرادى؟ سەزە بىلگەن جانعا بۇل اننەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ جۇپار لەبى ەسەدى. دالاداي كەڭدىگىن ايتىڭىز. ال “الماتى كەشىندە”, “اسەل”, “ەدىل-جايىق”, “جالعىز قايىق”, “بالقانتاۋ”, “جايلاۋكول كەشتەرى” شە؟! ءبىز وسى اندەردىڭ لەبىمەن ءوستىك. بۇل اندەردە حالىقتىڭ تۇماداي تۇنعان ۇلتتىق كولوريتى بار. جىبەكتەي ەسىلگەن نازىك ليريكا. ادامنىڭ جان-جۇرەگىن باۋرايتىن وي مەن سەزىم. البەتتە, ايتساق وسىنداي اندەردى ايتامىز.
اڭگىمەمىز وسىلايشا بەك جاراسقان سوڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ انشىلىك بولمىسىن بىلگىم كەلىپ, انگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ قاينار كوزى قايدا جاتقانىن سۇرادىم. نۇرەكەڭ ءبىر ءتاتتى سىرلار ەسىنە تۇسكەندەي, ەت جۇرەگى ەلجىرەپ: – ءبىزدىڭ شەشەي جاراتىلىسىنان ءانشى كىسى ەدى. ءۇنى سونداي اشىق, سونداي تازا, ناعىز ءداستۇرلى ءانشى دەرلىك سىرلى سەزىمدى, اقىنجاندى كىسى بولاتىن. حالىق اندەرىن كوپ ءبىلدى. و-وي, ول اندەردى ساناپ تا بولمايدى. اۋىلدىڭ توي-تومالاقتارىندا ەل الدىنا شىعىپ, ەركىن شىرقادى. ساۋىقشىل ورتاعا سول ونەرىمەن كورىك بەردى. تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعىن اندەتە ءجۇرىپ بىلدىرمەدى. شەشەيگە قوسىلىپ ارا-تۇرا اكەي دە ءان سالاتىن-دى. وسىنداي اندەتكەن وتباسىندا قازاقتىڭ حالىق اندەرىنەن باستاپ, وسى زامانعى اندەردىڭ كوبىن ءبىلىپ, زەردەمىزگە تۇيدىك. مەنىڭ ءان سالۋىمنىڭ بار سىرى وسىندا, – دەدى.
وسى شۇيىركەلەسۋ ۇستىندە مەن نۇرەكەڭە ارنالعان “تەمىرتاۋ ءتۇنى” اتتى ءانىمدى ايتقىم كەلدى. بىراق, سابىر ساقتادىم. ءان تاعدىرى دا ادامنىڭ تاعدىرى سەكىلدى عوي. ءالى سياسى كەپپەگەن جاڭا ءاننىڭ باعى قالاي بولادى؟ ءبىراز ايتىلسىن. “جۇرت كوڭىلىنەن شىعىپ, ەلگە تاراي ما, جوق پا, كورەيىك” دەگەن ويمەن ىشتەي بوگەلدىم.
ال بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى بىلاي ەدى: 2001 جىلدىڭ تامىلجىعان كۇزىندە تەمىرتاۋدا بولدىم. بۇل قالادا سوناۋ ءبىر جىلدارى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا نۇرەكەڭمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن ءارىپتەس دوسى, مەتاللۋرگ تىلەۋكەن سماعۇلوۆ تۇرادى. ول مەنى بىرەر كۇن قوناق ەتتى. كوپ سىرلاستىق. سول اڭگىمەنىڭ اراسىندا تىلەۋكەن نۇرەكەڭنىڭ تەمىرتاۋداعى جاستىق ءومىرىن جىر عىپ شەرتتى. ول كىسى تۇرعان ەكى قاباتتى, قاراپايىم كوممۋنالدىق ءۇيدى كورسەتتى. قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاتىپ, سامارقان كولىنىڭ جاعاسىنا اپاردى. وسى كولدىڭ جاعاسىندا ارقانىڭ ماۋجىراعان ايلى كەشتەرى مەن ماقپال تۇندەرىندە نۇرەكەڭنىڭ ءتۇرلى ۇلت جاستارىمەن اندەتىپ, بيلەپ, سەيىل قۇرىپ جۇرگەندە جان جارى سارامەن تانىسقانىن, وزدەرىنىڭ سول كەزدەردەگى ءوز قوعامىنا, ومىرگە دەگەن جارقىن كوزقاراستارىن, تەمىرتاۋدىڭ ەكىنشى ماگنيتكا اتانعان داڭقىن تەبىرەنە, تولعانا ءسوز ەتتى.
ەرتەڭىندە “قاراعاندى-الماتى” پويىزىندا كەلە جاتىپ, تىلەۋكەنمەن ارادا بولعان سۇحباتتى, تەمىرتاۋدا ارالاعان جەرلەرىمدى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرىپ, “تەمىرتاۋ ءتۇنى” ءانىن شىعاردىم. الماتىعا كەلگەن سوڭ ءان ءسوزىن ليريك اقىن قاسىمحان بەگمانوۆقا جازدىردىم. سول جىلى قىس تۇسە تەمىرتاۋدا كونتسەرتىم بولدى. ءاندى “تەمىرتاۋ” توبى ورىندادى. وسى وقيعادان كەيىن نۇرەكەڭ سارا ەكەۋى تەمىرتاۋعا كەلىپ, جۇرتشىلىقپەن كەزدەسىپ, وزدەرىنە ارنالعان ءاندى سونداي جۇرەك تولقۋىمەن سۇيسىنە تىڭداپ, اۋديو جانە بەينەتاسپالارعا جازدىرىپ الىپ كەتىپتى. ال تاعى ءبىر جولى قىس ايلارىندا سول تەمىرتاۋدىڭ ماڭىندا شاڭعىشىلاردىڭ سپورتتىق كەشەنى اشىلىپ, سوعان نۇرەكەڭ قاتىسادى. شارانىڭ ءبىر تۇسىندا قاراعاندىنىڭ انشىلەر كۆينتەتى “تەمىرتاۋ ءتۇنىن” ورىندايدى. انگە بەرىلە تولقىعان نۇرەكەڭ ارقانىڭ شاقيعان سارى ايازىنا قاراماي, “تەمىرتاۋ ءتۇنىن” قايتا-قايتا تىڭداعانىن سول كەزدەگى وبلىس اكىمى كامالتين مۇحامەدجانوۆ قىزىعا اڭگىمەلەگەنى ەسىمدە.
ءتورتىنشى جۇزدەسۋ
2003 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى.
اتىراۋدىڭ جۇپ-جۇمساق بارقىت كۇزى. جايىقتىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى تال-تەرەكتەر الۋان تۇسكە مالىنىپ, بالبىراعان مامىر ايىنداي تامىلجيدى.
ءدال وسى ءبىر كۇندەرى اتىراۋدا اقبەرەن اقىن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى ءوتىپ جاتتى. ماحامبەت تويىنىڭ سوڭعى كەشى جايىق جاعاسىنداعى «رەنكو» قوناقۇيىنىڭ الدىندا ءوتتى. بۇل جەردە تەاترلاندىرىلعان شوۋ كورىنىسى تاماشالاندى. قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا كۇيلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى توگىلىپ, جايىقتىڭ كەربەز ايدىنى جارق-جۇرق ەتكەن لازەر ءساۋلەسىنە شاعىلىستى. مەنىڭ “ەدىل-جايىق” ءانىم وينادى دا تۇردى. قوناقۇي الدىنداعى ورىندىقتاردىڭ سول جاق قاناتىندا يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پەن اسلان ءمۋسيننىڭ ورتاسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتىردى.
تەاترلاندىرىلعان شوۋ بىتكەن سوڭ نۇرەكەڭ, يمانعالي جانە اسلان ۇشەۋى ورىندارىنان كوتەرىلدى. ءبىز دە تۇرەگەلدىك. وسى ساتتە نۇرەكەڭ بىزگە بۇرىلىپ, جاقىنداپ كەلدى دە:
– ىلەكە, سالەمەتسىز بە؟ – دەپ سونداي ءبىر جىلى ىلتيپاتپەن امانداستى دا قولىمدى ۇستاعان كۇيى: – ىلەكە, ماحامبەت اتامىزدىڭ ۇلى تويى ۇستىندە كەزدەستىك. قۋانىشتىمىن. ەل ىشىندە ءجۇرسىز. بۇل جاقسى. مىنا يمانعاليدىڭ سىزدەردەي ونەر يەلەرىن ەلدىڭ ورتاسىنا اكەلگەنى ءبىر ونەگەلى ءىس بولدى. ەلگە سىزدەر سياقتى ادامدار كەرەك. اندەرىڭىزدى تىڭداپ جۇرەمىن. “تەمىرتاۋ ءتۇنى” ءانىڭىزگە ءدان ريزامىن. اندا-ساندا اندەتىپ وتىرىپ, ەپتەپ ولەڭ جازىپ قوياتىنىم بار. ليريكالىق ولەڭدەر. ۋاقىت تاۋىپ سونىڭ كەيبىرىن سىزگە جەتكىزە السام, سوعان ءان شىعارساڭىز دەگەن ءۇمىتىم دە بار. بۇل ءسىز ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزداعى دوستىق سىر.
ءسىز حالىقتىڭ ءان مۇراسىن زەرتتەيسىز. مىنە, سول ءىسىڭىز اتىراۋدا, بۇكىل باتىس ولكەسىندە جالعاسىپ جاتقان كورىنەدى. ەسكى ونەر مۇراسىن ولتىرمەي, تىرىلتە بەرىڭىزدەر. وعان قازىر قولايلى ءمۇمكىندىكتەر دە تۋدى. سىزدەر سياقتى جانداردى سونداي ەڭبەكتەرىڭىز ءۇشىن قادىرلەيمىز, – دەدى.
اتىراۋداعى وسى كەزدەسۋدەن كەيىن كوپ ۇزاماي بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا پرەزيدەنتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل شارا ءبىر كۇننىڭ ءىسى ەمەس, ارينە. ول جۇيەلى تۇردە ءجۇرەتىن وتە كۇردەلى پروتسەسس. ءبىز ونەر مەن مادەنيەت جونىنەن كەشەگى ءبىر جىلداردا كوپ نارسەنى جوعالتىپ العان ەدىك. توتاليتارلىق قوعامدا “قازاقتىڭ ءوز جازۋى, تاريحى بولماعان” دەيتىن تەرىس پىكىر دە قالىپتاسقان-دى. سونىڭ كوبەسىن سوگۋ, البەتتە, وڭاي ەمەس. پرەزيدەنتتىك باعدارلاما وسىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدى كوزدەيدى. ونەر يەلەرى, عالىمدار بۇل ىسكە قۇلشىنا كىرىستى. تاريحشىلار تۇنشىققان تاريحتىڭ كومبەسىن اشتى. انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەردىك. كونە دۇنيەنىڭ “ورحون-ەنەسەي”, كۇلتەگىن ەسكەرتكىشتەرىن وزىمىزگە قايتاردىق. قازىر ولار استانادا تۇر. ءبىزدىڭ جازۋ ءمادەنيەتىمىز ەڭ كونە جازۋ دەپ ەسەپتەلەتىن قىتاي يەروگليفىنەن (VII-VIII عاسىرلار) الدەقايدا بۇرىن بولعاندىعى بۇگىندە الەمدى تاڭعالدىرىپ وتىر.
پرەزيدەنت باعدارلاماسىنىڭ تاعى ءبىر تارماعى بويىنشا عالىمدارىمىز قازاقستاننىڭ تاريحي مۇراعاتىن قالپىنا كەلتىردى. بەلگىلى تاريحشىلارىمىز بەن مۇراعاتشىلارىمىز قىتايعا ارنايى بارىپ, پەكين كىتاپحانالارىنىڭ قۇپيا سورەلەرىنەن قازاقستان تاريحىنىڭ عايىبىنان ساقتالىپ قالعان بەيمالىم بەتتەرىن اشتى. سونداي-اق, وسى جەردەن ابىلاي حاننىڭ حاندىق قۇرعان داۋىرىنەن حابار بەرەتىن مۇراعاتتىق دەرەكتەردىڭ تابىلۋى دا سەنساتسيالىق جاڭالىق بولدى. قازاق تاريحىنا بايلانىستى وسىنداي زەرتتەۋ جۇمىستارى قازىر دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كەڭ كولەمدە اسا ىجداعاتتىلىقپەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. وعان قىرۋار قارجى بولىنگەنى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى جاي.
ال “بابالار ءسوزى” ءجۇز تومدىعىنىڭ جارىق كورۋى, استانادا وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ قۇرىلۋى دا رۋحاني كەڭىستىگىمىزدى مۇلدە كەڭەيتىپ جىبەردى. وسىنداي يگى شارالاردىڭ ىشىندە ءار وبلىستا جەرگىلىكتى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنە باستادى. ءبىر عانا اتىراۋ وبلىسىندا ءجۇز تومنان تۇراتىن “اتىراۋ تالانتتارىنىڭ انتولوگياسى” جارىق كوردى. وعان اتىراۋ وبلىستىق اكىمدىگى قىرۋار قارجى جۇمساپ, تىكەلەي باسشىلىق ەتتى. سونداي-اق, دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترى, “نارىن” فولكلورلىق وركەسترى تەك رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, بۇگىندە شەتەلدەرگە دە بەلگىلى. قۇلسارى مەن دوسسورداعى جانە باسقا دا اۋداندارداعى مادەنيەت وشاقتارى قايتا جانداندى, وندا ءبىلىمدى, تالانتتى جاستاردان قۇرالعان وركەسترلەر مەن انسامبلدەر يگىلىكتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ەل الدىندا ءجيى-ءجيى كونتسەرتتەر كورسەتەدى, ادەبي-مۋزىكالى كەشتەر وتكىزەدى.
تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى مەن ونەر مۇراجايىنداعى جادىگەرلەر دە ءبىزدىڭ ءوز تاريحىمىزعا, جەرىمىزگە دەگەن ماقتانىش سەزىمىمىزدى وياتادى. وسىنىڭ بارىنە مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان زور كوڭىل ءبولىنۋى حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تالعامىن جەتىلدىرىپ, رۋحىن كوتەرۋدە. مىنە, ەلباسىنىڭ رۋحاني ورلەۋىمىزگە جاساپ وتىرعان جان-جاقتى قامقورلىعىنىڭ يگى اسەرلەرى.
بەسىنشى جۇزدەسۋ
2005 جىلدىڭ ماۋسىم ايى.
ەل ومىرىندە اسا ماڭىزدى ساياسي ناۋقان ءجۇرىپ جاتتى. وسىعان وراي ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا بۇكىل قازاقستاندى ارالاپ ءجۇردى. اتىراۋدا دا ەلباسىمەن سونداي كەزدەسۋ بولاتىندىعىن ءدۇيىم جۇرتشىلىق اسىعا كۇتتى. پرەزيدەنتپەن سول ساپارىندا دا جۇزدەسكەنىم ءالى كوز الدىمدا.
ماۋسىم ايىنىڭ جۇلدىزدى ءبىر كۇنى ەلباسى اتىراۋعا كەلدى. قالا مەرەكەلى كۇندەي بەزەندىرىلگەن. اتىراۋ جۇرتشىلىعى شاتتىق قۇشاعىندا. سول كۇنى “اتىراۋ” قوناقۇيىنىڭ ءماجىلىس زالىندا ەلباسى وبلىس ارداگەرلەرى مەن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى, دياسپورا جەتەكشىلەرى قاتىسقان جيىن وتكىزدى. شىن ىقىلاستى اڭگىمەنىڭ باس كەزىندە ماعان ءسوز بەردى. مەن نۇرەكەڭنىڭ نۇرلى جۇزىنە قاراپ: «نۇرەكە, قوش كەلدىڭىز! الدىمىزدا پرەزيدەنت سايلاۋى. وسى تاريحي وقيعانىڭ قارساڭىندا قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرىندە بولدىڭىز. حالىق ءسىزدى شاتتانا قارسى الىپ, ءار ساپارىڭىز ۇلان-اسىر مەرەكەگە اينالىپ جاتىر. مىنە, ەندى اتىراۋلىقتاردىڭ ورتاسىندا وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تاريحي جەتىستىكتەرىمىزدى جارقىراتا ايتىپ, جارقىن مۇمكىندىكتەرىمىزدى كورسەتىپ وتىرسىز. ەلىمىزدىڭ بولاشاققا بەت تۇزەگەن ۇلى كوشىنىڭ الدى سونداي نۇرلى, ءبىز سىزگە قالتقىسىز سەنەمىز. ءسىزدىڭ جولىڭىز – قاھارماندىق جول! ءبىز ءسىز باستاعان جولمەن جۇرەمىز», دەدىم.
سوسىن جۇرەگىم تەبىرەنە تولقىپ, “اتىراۋلىق جەرلەستەرىم ءبىلسىن” دەگەن ويمەن نۇرەكەڭنىڭ وتكەن جىلى وزىمە جازعان ءبىر حاتىن وقىپ, “تەمىرتاۋ ءتۇنىن” اندەتتىم. وسى ساتتە ويدا جوقتا نۇرەكەڭ شابىتتانا شالقىپ, مەنىڭ “تولاعايىمدى” شىرقاي جونەلدى. مەن دە جۇرەگىم ورەكپىپ, قۋانىشتى سەزىممەن جەلپىنىپ, قوسىلا كەتتىم. ءان ايتىلىپ بولعاندا ماڭدايى جارقىراعان نۇرەكەڭ قاتتى تولقىپ, مەنى قۇشاقتاي الدى. جۇرت ماساتتانا قول سوعىپ جىبەردى. ءماز بولعان جاندار نۇرەكەڭدى ورتاعا الىپ, جاپا-تارماعاي سۋرەتكە ءتۇستى.
التىنشى جۇزدەسۋ
2005 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى.
ارقا كۇزىنىڭ جاۋىندى-شاشىندى كۇندەرىندە “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ ءۇيىندە پرەزيدەنت سايلاۋىنا وراي قۇرىلعان شتاب جۇمىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. شتاب قۇرامىنداعى 29 ادامنىڭ قاتارىندا مەن دە بارمىن. جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىراۋ مەن باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا سەنىمدى وكىلى ەدىم.
سول ءبىر كۇندەرى شتاب وتىرىستارىندا نۇرەكەڭ: “ەل ءىشىن ارالاپ ءجۇرەسىز, كوپ جاي كوز الدىڭىزدا”, دەپ ءار كەز مەنەن ءوزىم كەزدەسۋلەر وتكىزە باستاعان اتىراۋ مەن باتىس قازاقستان وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل-كۇيى, ەڭبەگى مەن تۇرمىسى, الەۋمەتتىك حال-كۇيى, مادەنيەتى جايىندا سۇراپ وتىردى. مەن شامام كەلگەنشە كورىپ جۇرگەن جايلار مەن ەستىپ-بىلگەندەرىمدى, حالىقتىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن قالتقىسىز ىقىلاسىن بۇكپەسىز بايان ەتتىم. سونىمەن بىرگە اۋىلدىق جەرلەرگە ءالى دە بولسا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى كەرەكتىگىن دە جاسىرعانىم جوق. سوندا نۇرەكەڭنىڭ وسى سوزدەردى جان جۇرەگىمەن حوش كورىپ: «ءبىز وسى ءبىر قيىن دا اۋىر جىلداردا قانشا جەتىستىككە جەتتىك دەسەك تە, ءالى دە شەشەتىن ماسەلەلەرىمىز جەتىپ-ارتىلادى. بۇل رەتتە ءبىز ەل جاعدايىن ىجداعاتتى بىلگەن سايىن ءىسىمىزدى ناتيجەلى جۇرگىزەمىز. ال اۋىل ماسەلەسى, البەتتە, ءۇش-ءتورت جىلدىق ناۋقانمەن شەكتەلمەيدى. ول ءورىستى سالا. قاشان دا كۇن تارتىبىنەن ءتۇسپەيتىن كۇردەلى ماسەلە. ءبىز دە ءبىر كەزدەردە سول اۋىلداردا وستىك. قۇداي قالاسا, كوركەيتەمىز ءالى», دەگەنى دە ەستە.
مەن پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ شتابىندا نۇرەكەڭمەن جۇزبە-ءجۇز وتىرىپ, ءماسليحات قۇرعان ساتتەردە “ەل ءۇشىن ات ۇستىندە قالعيدى” دەيتىن سوزدەردى ەسكە الدىم. نۇرەكەڭ شىنىندا شارشاۋلى ەدى. ەل بولاشاعى ءۇشىن جوسپارلاپ جۇرگەن بيىك ماقساتتارىن ويداعىداي ەتىپ, تولىق جۇزەگە اسىرۋىنا ءبىلىم, ىسكەرلىك, قاجىر-قايرات قانا ەمەس, وراسان مول ۋاقىت… ۋاقىت كەرەك ەكەنىن سەزدىم. ۋاقىت بولعاندا ۇزاق جىلدار كەرەك… جىلدار! سونى ۇقتىم.
جەتىنشى جۇزدەسۋ
2005 جىلدىڭ 4 جەلتوقسانى.
بۇل كۇنى پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەر ءۇشىن داۋىس بەرۋ ناۋقانى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. حالىق ءوز قالاۋلىسىن تاڭدايتىن كۇن!
سايلاۋ شتابىنىڭ سوڭعى باسقوسۋىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىزبەن بىرگە بولىپ, شتاب مۇشەلەرىمەن ءازىلدەسىپ, ارقايسىمىزدىڭ ءسوزىمىزدى ءىلتيپات سەزىممەن مۇقيات تىڭداپ وتىردى. ارامىزدا وليمپيادا چەمپيونى ولگا شيشيگينا دا بار ەدى. نۇرەكەڭ ولگاعا ەرەكشە ىقىلاس ءبىلدىرىپ: ء“بىراز شارۋالاردى رەتتەگەن سوڭ ءوزىڭ كوزدەپ جۇرگەن سپورت مەكتەبىن دە اشامىز”, دەدى. ولگا بۇعان قاتتى تەبىرەنىپ: “سپاسيبو, سپاسيبو ۆام, نۋرسۋلتان ابيشەۆيچ!” دەپ قۋانىپ قالدى. ۇلت دياسپورا جەتەكشىلەرى, جاس بيزنەسمەندەر دە نۇرەكەڭمەن ەجەلگى سىرلاسىنداي ءوز ويلارىن ەركىن ايتىپ, اشىق پىكىرلەستى.
وسىلايشا ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا سايلاۋ ناۋقانىنىڭ سوڭعى ساعاتى دا تاقاپ قالعان ەدى. ءبىر كەزدە شتاب مۇشەلەرى ءبىر شاعىن زالعا شاقىرىلدى. زالعا كىرسەك “نۇر وتان” پارتياسى ورتالىق ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇگەل وسىندا ەكەن. ءبارىنىڭ جۇزدەرى جارقىن. قابىرعادا سايلاۋدىڭ وبلىستار بويىنشا كورسەتكىشتەرى جازىلعان تاقتا ءىلۋلى تۇر. نۇرەكەڭ سول تاقتاعا ويلانا قاراپ: «ءبارەكەلدى, اتىراۋ مەن باتىس قازاقستان وبلىسى جارادى! ىلەكە, ءسىز وسى ەكى وبلىس بويىنشا ماعان سەنىمدى وكىلسىز عوي. ەلگە, ەلدى باسقارىپ وتىرعان ازاماتتارعا ريزامىن!», دەدى.
سول ساپار استانادان اتىراۋعا قۋانىشتى سەزىممەن ورالدىم. حالقى سۇيگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇل جولى دا ۇلكەن قۇرمەتپەن پرەزيدەنت بوپ سايلاندى.
مۇنداي تاريحي وقيعالار بولاشاق كۇندەرگە تاعىلىم!
سەگىزىنشى جۇزدەسۋ
2006 جىلدىڭ كۇز ايى.
ورال قالاسى. پرەزيدەنت جايىق بويىنداعى وسىناۋ اسەم قالاعا ءتورت وبلىستىڭ اكىمدەرىن جيناپ, باسقوسۋ جيىنىن وتكىزدى. ءبىراز كەلەلى ماسەلەلەردىڭ باسى قايىرىلعان وسى ءماسليحات ۇستىندە ەلباسى اسلان ءمۋسيندى اۋىستىراتىنىن ايتتى.
كەلەسى كۇنى اتىراۋعا ەلباسى مەن اسلان مۋسين كەلدى. وبلىس اكىمدىگى عيماراتىنا جاپسارلاس مادەنيەت كەشەنىندە اتىراۋ جۇرتشىلىعى قاتىسقان ۇلكەن جيىن بولدى. وندا ەلباسى ءسوز سويلەپ, اسلان ءمۋسيننىڭ اتىراۋ وبلىسىن باسقارعان جىلدارداعى سان-سالالى جەمىستى قىزمەتىنە كەڭ توقتالىپ, جوعارى باعا بەردى.
جيىننىڭ ءبىر تۇسىندا مەن دە ءسوز الىپ, ەلباسىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى جۇمىسىنىڭ سارا جولى, ۇستانىپ كەلە جاتقان باعىتى دۇرىستىعىن, ەلىمىزدى سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان ۇلى تىنىشتىق پەن ۇلتتار تاتۋلىعىن اتاپ كورسەتتىم. اسلان مۋسين باسقارعان جىلدار وبلىس ءۇشىن يگىلىكتى كەزەڭ بولعانىن دا ونەر يەسىنىڭ جۇرەكجاردى سوزىمەن ەركىن تولعادىم. بۇدان سوڭ ەلباسى وبلىستىڭ جاڭا اكىمى قىزمەتىنە بەرگەي رىسقاليەۆتى تاعايىنداپ وتىرعانىن جاريا ەتتى.
– بەرگەي – ءوز ۇلدارىڭىز, – دەدى ەلباسى, – ول قاراپايىم كاسىپكەردەن باستاپ ءماسليحات حاتشىسى, قالا اكىمى سەكىلدى جاۋاپتى قىزمەتتەر ساتىسىنان ءوتتى. جاڭا قوعامنىڭ باعىتىن, نارىق جۇيەسىن جاقسى بىلەتىن اسلان مۋسيندەي تاجىريبەلى قايراتكەردىڭ ۇلگى-ونەگەسىن, تاربيەسىن كورگەن الىمدى جىگىت. قىزمەت ىستەسىن. مۇنداي جاستار قوعامدى العا اپاراتىن ەڭ سەنىمدى كۇش.
زالداعى جۇرت بۇل كەزدەسۋگە ءدان ريزا بولدى.
مىنە, ەلباسىمەن جۇزدەسكەن سەگىز ءساتتىڭ سۋرەتتەرى وسىنداي. بىلايشا قاراعاندا, مەنىڭ وسى جازعاندارىمدا ءسوز نەگىزىنەن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تۋرالى ەمەس, ول كىسىنىڭ ماعان كوزقاراسى, اندەرىمە بەرگەن باعاسى تۋرالى بولىپ كەتكەندەي كورەتىندەر دە تابىلار, بالكىم. مەيلى. ەلباسىنىڭ ءوز شىعارماشىلىعىما ىقىلاستىلىعىن ماقتان ەتەمىن. ماسەلە بىراق وندا ەمەس. ماسەلە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ جۇرەگىنىڭ نازىكتىگىن, سەزىمىنىڭ سۇلۋلىعىن, انگە اۋەستىگىن, كۇيگە قۇمارلىعىن كورسەتۋدە. ونداي ادامداردىڭ قانداي ىسكە دە شىعارماشىلىقپەن قارايتىنى, قانداي جۇمىستى دا شابىتتانا اتقاراتىنى انىق.
يليا جاقانوۆ, كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى.