ەل باعىنا تۋعان ەر

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جايلى سىر مەن جىر

ءبىرىنشى سىر: ەلدەن ەستىگەن ەستى اڭگىمەلەر اللا تاعالا مەيىرى ءتۇسىپ تەرەڭ اقىل, تەگەۋرىندى كۇش-قۋات, پاراسات پاتشاسى دەۋگە لايىق پايىم بەرگەن نۇرەكەڭ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جايلى كەزەكتى اقجارما سەزىمدەرىمدى اق قا­عازعا اق قاناتتى پەرىشتە كوڭىلمەن قون­دى­رار­دا مەنىڭ ويىما ول جايلى ەستىگەن ەستى اڭگى­مە­لەر ورالادى. جاقسىنىڭ وزىنەن بۇرىن اتى جە­تەدى. مەن نۇرەكەڭنىڭ ءوزىن كورمەي تۇرىپ, ونىڭ جاقسى اتىن ەستىدىم. وتكەن, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ الپى­سىن­شى جىلدارى. ىستىعى تاياق تاستام جاقىن كەلگەننىڭ ءوزىن دە شوقتاي قاريتىن ەكى مىڭ گرادۋستىق وت-جالىندا كۇن ۇزاق تاپجىلماي تۇرىپ تاباندى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن, العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسار دا قايراتتى نامىس­قوي جىگىت – جيىرما جاستاعى نۇرسۇلتان ن­ا­زار­باەۆتىڭ ەسىمى ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. باسىنا كيىز قالپاق كيىپ, وت كوسەگەن وزات بولات بال­قىتۋ­شى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جايلى گازەتتەر جا­رىسا جازىپ جاتتى. سول كوپ ماقالالاردىڭ بىرىندە ونىڭ كيىز قالپاق كيىپ, وت كوسەپ تۇر­عان سۋرەتى دە بار ەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ باستىلارىن ىزدەپ جۇرەتىن جاڭالىققا جانىم قۇمار جاس كەزىم. اتاعى اسپانداپ تۇرعان جاس بولات بال­قى­تۋشى جايلى جازباق بولىپ, ال­ماتىدان تە­مىرتاۋعا كەلدىم. وكىنىشكە قاراي, سول جولى نۇرسۇل­تان­مەن جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ءايت­سە دە, ول ءبىر ءساتسىز ساپار بولدى دەي الماي­مىن. جۇگىرگەنگە جورگەم ىلىنەدى دەگەن راس. بۇل جولى مەن الماتىعا ەكى ءتۇرلى ولجامەن ورالدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى – دومنا پەشىندەگى بەت قاراتپايتىن ىستىقتى, سول قىپ-قىزىل شوق, قىزۋلى ءورتتىڭ وتىندە تۇرىپ بولات بال­قىت­قان ەرلەردى ءوز كوزىممەن كوردىم. مىنا ءبىر كورىنىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز ال­دىمدا. شىن­جىر تاباندى «دت-54» ماركالى تراكتور دومنا پەشىنە كەلىپ تۇسكەندە بولات تۇلپار قاس قاعىم ساتتە سۇپ-سۇيىق, قىپ-قى­زىل وت بولىپ, تاۋدان قۇلاعان بۇلاق سۋىنداي اعىپ بارا جاتتى. ەكىنشىسى – نۇرسۇلتان جايلى ونىڭ ءارىپ­تەستەرى ايتقان كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولار كوپ اڭگىمەلەر ەستىدىم. سول اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى بىلاي دەپ سىر شەرتىپ ەدى. تەمىرتاۋدى كوگەر­تىپ, اتىمىزدى اسپانداتامىز دەپ اسىعىپ جەتكەن قازاق جاستارىنىڭ ءبىرازى جۇمىستىڭ اۋىر­لىعى مەن تۇرمىستاعى قيىندىقتارعا شى­دا­ماي كەرى قايتىپ كەتىپتى. سوندا ورىس جۇمىس­شى­لارى: «قازاق جاستارىنان بولات بالقىتۋ­شى شىق­­پاي­دى, بۇگىننىڭ جاسى بوركەمىك, بوز­وكپە», دەپ كەلەمەجدەسە كەرەك. سوعان نامىس­تان­عان نۇر­­­سۇلتان: «قازاقتاردىڭ وتتى قالاي بۇعا­لىق­تاپ, قيىن­دىق­تى قالاي جەڭەتىنىنە ءالى-اق كوز­دەرىڭ جەتەدى», دەپ نامىسقا قامشى باسىپتى. ءسوزى مەن ىسىندە ال­شاق­تىق جوق جاس نۇرسۇلتان ءور­تەنىپ جات­قان وزگە تىرلىكتىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, ءوز مامان­دى­عىنىڭ قىر-سىرىن تولىق يگەرۋ ءۇشىن ۋكراينادان ءبىر-اق شىققان كورىنەدى. ەكىنشى ءبىر اڭگى­مەدە نۇر­سۇل­تاننىڭ: «قايىرىمدىلىقتان اسقان قاسيەت جوق», دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتاتىندىعى, ءوزى ۇنەمى سول ءسوز­دىڭ ۇدە­سىنەن شىعاتىندىعى, ءۇشىن­شى ءبىر اڭگى­مەدە ءال­سىزدىڭ قور­عاۋ­شىسى, ءادىلدىڭ جاق­تاۋشىسى, ءتور­تىن­شى, بەسىنشى ... تاماشا حاس قاسيەت­تەرى جاي­لى جاس تا, جاسامىس تا توگىل­دىرە سويلەپ بەردى دەيسىڭ. ونىڭ ءبارىن بايانداسام, اڭگىمە ۇزاي بەرەدى, ونان دا ەكىنشى ءبىر ەستى اڭگىمەنى باياندايىن. اڭگىمەدەن اۋقىمى الدەقايدا ءۇل­كەن بۇل وقيعا 1998 جىلى مامىر ايى­نىڭ 12-جۇل­دى­زىن­دا بولىپ ەدى. سول كۇنى مەن ونىمەن ۇزاق سىر­لاستىم. اي­ماڭ­دايىن تەرەزەدەن قيعاش­تاي قۇ­يىلعان كۇن ءساۋ­لەسىنە سۇيگىزىپ, باپپەن شەرت­كەن سىرىمەن, باي­سال­دى تۇلعاسىمەن ءسۇي­سىنت­كەن اقىل­مان اعا بايكەن ءاشىموۆ شەرتكەن سىردى جۇرەگىمە سىڭىرە بەردىم. ومىردە كوپتى كورىپ, كوڭىلىنە كوپ وي تۇيگەن ءباي­كەن اعا ايت­قان توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيى­نى: «مەن الەم­نىڭ كوپتەگەن قايرات­كەرلەرىن بىلەمىن! ءبىز­دىڭ نۇر­سۇلتان سولاردىڭ بارىنەن دە وق بويى وزىق تۇرعان ساياساتكەر. ەل باعىنا تۋعان ەردى باعالاي بىلەيىك. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تا­سىسىن. ەلباسىنىڭ جاق­سىلىعىن ايتۋ – جا­عىم­پازدىق ەمەس, ادىلەتتىلىك» دەگەنگە سايىپ ەدى. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا ۆەناعا جول ءتۇستى. سول ساپاردا ۆەنگرياداعى ەلشى ساعىنبەك توقا­باي ۇلى تۇرسىنوۆپەن بىرنەشە كۇن بىرگە بولىپ, ارمانسىز اڭگىمەلەستىم. سوندا ساعىن­بەك شەرتكەن سىرعا قۇلاق تۇرەلىك. اركىمنىڭ دە ومىرىندە ۇمىتىلماس ساتتەر بو­لادى. مەنىڭ ومىرىمدەگى سونداي ساۋلەلى ءسات­تەر­­دىڭ ءبىرازى مەنىڭ, مەنىڭ عانا ەمەس, حال­قى­مىزدىڭ ءجۇ­رەگىنىڭ تورىندە تۇرعان, بارىمىزگە ءبىر­دەي قىم­باتتى نۇرەكەڭنىڭ – نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازار­باەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز باي­لا­نىستى. جاقسىنىڭ وزىنەن بۇرىن اتى جەتەدى. مەن نۇرەكەڭنىڭ ءوزىن كورمەي تۇرىپ ونىڭ اتىنا قانىق بولدىم. وتكەن, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى. مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ مو­لو­دەج­­نىي اۋدانىنداعى تەلمان سوۆحوزىندا پارت­كوم حاتشىسى ەدىم. جوعارىداعى باسشىلار­دىڭ شەشىمىمەن «كوكتال» سوۆحوزىنا ديرەكتور بولىپ تا­­عايىندالدىم. جۇمىسقا كىرىسكەن ال­عاش­قى كۇنى بىلگەنىم, بۇل وسى مولودەجنىي اۋ­دانىن­دا­عى ءبىر سوۆحوزدىڭ ءۇش بولىمشەسى نەگىزىندە قۇرىل­عان جاڭا سوۆحوز, ءومىربايانىن ەندى باس­تاعالى تۇرعان جاس شارۋاشىلىق ەكەن. شا­رۋا­شىلىق­تىڭ باستى مىندەتى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن مو­لاي­تۋ­عا قىزمەت ەتۋ دەپ قاداپ ايت­تى قاراعاندى وب­كومىنىڭ سول كەزدەگى ەكىنشى حاتشىسى ءاب­دۋالي سىبانوۆ. وبلىستا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا دەڭ­گەيىن­دە دە ابىرويلى, بەدەلدى باسشى قاجەتتى كومەك, قولداۋدىڭ دا بولاتىندىعىن ەسكەرتتى. ءالى وتىزعا دا جەتپەگەن جالىنداپ تۇرعان جاس كەزىم, جۇمىسقا بار ىنتا-جىگەرىممەن بەرىلە كىرىسىپ كەتتىم. جۇمىس قيىندىقسىز بولۋشى ما ەدى؟! بۇعاناسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەك تۇگىل, ءالى قاز تۇرىپ تا ءۇل­گەر­مە­گەن جاس شارۋاشىلىقتىڭ قيىن­­دىعى وزگەشە بو­لىپ شىقتى. سوۆحوزدىڭ باس­تى باي­لىعى 1200 ءىرى قارا. ال ءسۇت بەرەتىن سيىر­­لاردى كۇ­تىپ-باپتايتىن كومپلەكس قۇرى­لى­سى ءالى سالى­نىپ بىتپەگەن. قىستىڭ كوزى قىراۋعا قارا­ماستان قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزەيىك دەسەك, وعان قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى جوق. كومەكتەسپەك بولعان ءابدى­ۋالي سىبانوۆ قىز­مەتى ءوسىپ, اياق استىنان ال­ما­تىعا اتتانىپ كەتتى. «جىرتىق ءۇيدىڭ قۇدايى بار» دەگەن راس. قىر­سىققاندا قىمىران ءىرىپ تۇرعان شاقتا مەنىڭ, ەڭ باستىسى ەندى عانا ۇيىمداسىپ جاتقان جاس سوۆ­حوز, جاڭا ۇجىمنىڭ باعىنا قۋانىشتى وقيعا بول­دى. ەل «قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كومي­تەتى­­­نىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ سايلاندى» دەپ ءدۇر ەتە قالدى. بۇل دۇرلىگۋ ەمەس, دۇرىلدەۋ ەدى. سەبەبى – ەلگە ءوزى­نەن بۇرىن اتى جەتكەن نۇرەكەڭ جا­لى­نى مول, قۋا­تى زور, جاس بولا تۇرا اسا پارا­سات­­تى, اسقان ىسكەر باسشى ەدى دەگەن حالىق با­عاسى ەل قۇلاعىن ەلەڭدەتىپ تۇرعان كەز. «ستا­تۋيا­­نى – تۇرقى, ادامدى ءىسى سۇلۋلاندىرادى» دەمەۋشى مە ەدى پيفاگور. سول پيفاگوردىڭ تاعى ءبىر تاپ­قىر ءسوزى بار: «با­قىت­تى ىزدەپ ارامتەر بولما, ونى ءوزىڭنىڭ ءىسىڭ مەن ىشىڭنەن ىزدە», دەگەن. وبلىسقا باسشى بولىپ كەلگەنگە دەيىن ءومىردىڭ سان سىناعىنان وتكەن, سىن سا­عات­تاردا سىن­باعان نۇرەكەڭ جايلى اڭىز-اڭگى­مەلەردى تالاي ەستىگەنبىز. ەلدىڭ ۇلى, حالىق­تىڭ ق ۇلى دەۋگە لايىق ىرگەلى ىستەرىن, ءىرى مىنەزدەرىن, ەرەن ەڭبەگىن ەلدەن دە ەستىپ, گازەتتەردەن دە وقى­عان­بىز. نۇرەكەڭنىڭ جاپ-جاس بولىپ «ەل قامىن جەگەن ەرلىگى» دەگەن جاقسى اتىنا قانىق بولعان­دىقتان ءوزىم­دى-ءوزىم قامشىلاپ, ول كىسىنىڭ قا­بىل­داۋىن ءوتىندىم. نۇ­رە­كەڭ كوپ كۇتتى­ر­مەي قابىلدادى دا. سول سول-اق ەكەن, تۇيتكىلى كوپ ءتۇ­يىندەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەزەك كەزەگىمەن شەشىلە بەردى... ءسۇت كومپ­لەكسىنىڭ قۇرىلىسى دا قانات­تا­نىپ سالا بەردى. شارۋاشى­لىعى­­مىز­دىڭ ءون بويىنا قان جۇگىرىپ, جان ءبىتتى. مەن جوعارىدا نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلىنىڭ قاراعاندى سىندى ۇلكەن­ وب­لىسقا باسشى بولىپ كەلۋى وقيعا دەگەندە ءبىر شا­رۋاشىلىق كولەمىندە عانا ەمەس, ودان ءال­دە­قايدا اۋلەتتى, وبلىس, ونى ايتاسىز, رەسپۋبليكا اۋ­قى­مىنداعى اسا ءىرى, ىرگەلى وزگەرىستەرگە باي­لا­نىس­تى ايتتىم. ونىڭ ءمانىسى مى­نادا: نۇرەكەڭ وب­لىس­تا ونەركاسىپپەن بىرگە كادر ماسەلەسىنە دە جەتەكشىلىك ەتتى, ۇلتتىق ءما­سە­لەلەردە ۇلتىمىزدىڭ ەسەسىن ەسەلەپ قايتاردى. سول تۇستا قاراعاندى قا­لاسىنداعى قازاقتىڭ ۇلەس سالماعى بار بول­عانى جەتى دەيتىن جەتىم تسيفر توڭىرەگىندە ەدى, وب­لىس­تاعى قازاقتىڭ سانى ون ەكى-اق پايىز بو­لا­تىن. ال باسشىلىق جۇمىس­تارىنداعى قازاق­تار ساۋساقپەن سانارلىق قانا ەدى. سوناۋ سولومەنتسەۆتەر مەن كەيىنگى اكۋلينتسەۆتەر سول از باس­شى­لاردىڭ ءوزىن تۇقىرتىپ, اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدى­رى­عىندا ۇستاپ, ولار­دىڭ ەڭسەسىن ەزىپ تاس­تاعان ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى قازاقتىڭ اقىل­دى, ىسكەر, ءبىلىمدى جىگىتتەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وسىرە بەردى. قازاق ازامات­تارىن قىزمەت باسپالداعىمەن جوعا­رى­لاتىپ قانا قو­ي­ماي, ولاردىڭ ەڭسەسى تىك, رۋحى بيىك بولۋىنا قات­تى كوڭىل ءبولدى. قىرعا شىققان سوڭ قۇمىرسقاعا دا قانات بىتەدى. نۇرەكەڭ ءتار­بيە­لەپ وسىرگەن قىران تەكتەس جىگىتتەر قولتىق­تارىنان قۋاتتى قول دەمەگەسىن, بەدەلى بيىك باس­شىنىڭ ءوزى جەبەگەن تالانت, قابىلەتتەرى اشى­لىپ, قاناتتارىن قاتتى قاعىپ, بيىكتەرگە سامعاپ ۇشتى. ن.ءا.نازارباەۆ جايلى ساعىنبەك تۇرسىنوۆ­تان ەستىگەن ەستى اڭگىمە جايلى جازىپ وتىرعان ساتتە مەنىڭ ويىما قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ­تىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىنە تاعايىندالعانى ورالا كەتتى. «ءبارىمىز دە گوگولدىڭ شينەلىنەن شىقتىق» دەگەندەي, ءبۇ­گىندە بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەن­دەردىڭ ءبارى دە نۇرەكەڭنىڭ ءتالىم-تاربيەسىمەن قانات­تان­عاندار. سولاردىڭ ءبىرى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىق­ارا­لىق ۇيىمداعى جوعارى قىزمەتكە تا­عايىن­دالۋى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الەمدىك اۋقىم­داعى بيىك بەدەلىنىڭ ايقىن ءبىر ايعاعى. 2007 جىلى پاريجدە, سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنىڭ شىعارماشىلىق كەشىمە قاتىسقان فران­تسۋزدىڭ ايگىلى اقىنى لەون روبەل, 2010 جىلى الماتىعا مەنىڭ مەرەيتويىما كەلگەن ءتا­جى­ك­ستان­نىڭ حالىق جازۋشىسى مومىن كانوات, فران­تسۋزدىڭ اسا كورنەكتى ادەبيەتشىسى البەرت فيشلەر, ءوز­بەك­ستاننىڭ اتاقتى جازۋشىسى نا­سىر فازىلوۆ. ت.ب. ن.ءا.نازارباەۆ جايلى سۇيسىنە اڭگى­مە­لەدى. ەل ارا­لاعاندا ەلباسى جايلى حالىق ايت­قان قاسيەتتى ءسوز, كيەلى تىلەك تىپتەن كوپ. حالىق ايت­سا, قالت ايت­پاي­دى. ۇلت كوشباسشىسى جايلى ۇلاعاتتى سوزدەردى جيناساڭ, ءبىر ەمەس, بىرنەشە توم بولارى حاق. نۇرەكەڭ جايلى ەلدەن ەستىگەن ەستى اڭگىمەلەر «ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسىنىڭ» (م.قاسىم­بەكوۆ) بيىك تۇلعاسىن بۇرىنعىدان دا بەتەر كور­كەيتە تۇسەدى. ءبىرىنشى جىر: كوزبەن كورگەنىم ۇلىلىق پەن سۇلۋلىق 1987 جىلدىڭ العاشقى ايىندا قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم, نۇرەكەڭنىڭ كومەكشىسى ۆلاديمير ءنيدىڭ قولداۋىمەن. سول تۇستا كسرو ادەبي قورى قازاق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى ەدىم. جازۋ­شى­لاردىڭ تاۋداعى شىعارماشىلىق ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ اۋاداي قاجەت ەدى, قىزمەت كولىگى, ت.ب. جەتىس­پەۋ­شىلىكتەر دە كوپ ەدى. ادەبي قورىنىڭ قاراما­عىن­داعى شىعارماشىلىق ءۇيدىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى, كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ ەكەۋمىز تالاي باسشىعا بار­ساق تا كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋگە ەشقايسىسى كو­مەكتە­سە المادى. امال جوق, نۇرە­كەڭ­دى مازالاۋعا تۋرا كەلدى. بۇل ءبىر قيىن كەزەڭ ەدى. جەلتوقسان كو­تەرى­لىسىنىڭ ءىزى سۋىماعان. رەس­پۋب­ليكانى باسقارۋ تىزگىنىن قولىنا العان كولبيننىڭ ءالى اپتىعى باسىلماي, اس­پانعا شاپ­­شىپ تۇرعان شاعى. كوپ ماسە­لە­دە كەلىسپەگەن نۇرە­كەڭە كولبين قىرىن قاراپ ءجۇر دەگەندى دە ەس­تيمىز. نۇرەكەڭدە جۇ­مىس كوپ, ۋا­قىت از. سوعان قا­راماستان, ۇكىمەت باس­شىسى مەنى وتە جىلى قا­بىلدادى. بۇل مەنىڭ نۇرەكەڭمەن ءبىرىنشى رەت ءجۇز­بە-ءجۇز جۇزدەسۋىم ەدى. العاشقى اسەرىم – ن.ءا.نا­زارباەۆ جۇزىنەن نۇر, سوزىنەن جىر توگىل­گەن, سىرت تۇلعاسى سىمباتتى, جان دۇنيە بايلىعى اسا قىمباتتى, جالى بيىك, جانى جومارت جان ەكەن. مەنى اسىق­پاي تىڭداپ, ماسەلەنىڭ بايى­بىنا بارعان سوڭ ت.بيگەلدينوۆ ەكەۋمىزدىڭ كۇر­مەۋى قاتتى كۇردەلى پروبلەمالار دەگەنىمىزدى ءبىر-اق ساتتە شەشىپ بەردى. ارادا از ۋاقىت وتكەندە ن.ءا.نا­زارباەۆ ەشكىم شاقىرماي-اق ءوز ىق­تيار, ىنتاسىمەن جازۋشىلار ود­اعى­نا كەلىپ, قالامگەرلەرمەن كەزدەستى. جا­نىن­دا بىرنەشە مينيستر بار. سول كەزدەسۋدە كۇر­مەۋى كۇردەلى ماسە­لە­لەردىڭ ءبىرازىن قولما-قول شەشتى. سوعان كوپ مى­سالدىڭ بىرەۋىن عانا اي­تايىن. ءبىرىنشى – قالامگەر اعا­لارىمىزدىڭ ءبىرى پالەن مىڭ ادام تۇراتىن «وربيتا» مولتەك اۋدانىندا وسى كۇنگە دەيىن مەكتەپ جوقتىعىن ايتىپ ەدى, نۇرە­كەڭ: «بۇل ماسەلەنى تاپ قازىر شەشپەسەك بول­ماي­دى, ءبىز شەشپەسەك, كىم شەشەدى», دەپ جانىن­داعى قۇرىلىس مينيسترىنە تاپسىرما بەردى. ءبىر جىلدان سوڭ «وربيتادا» جاڭا مەكتەپ عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلدى. 1993 جىلدىڭ جازى. ورداباسىداعى ۇلى جيىن. قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى ورداباسى مالىمدەمەسىنە قول قويعان سوڭ, ن.ءا. نازارباەۆ ورداباسى تاۋىنىڭ باسىندا تۇرىپ جازعىتۇرعى جاسارعان جەر-انا مەن جاڭ­بىردان كەيىن شايداي اشىلعان اسپان-اتا­نىڭ كوگىلدىر تۇسىندەي كوك بايراعىمىزدى زەڭگىر كوككە كوتەرىپ, ۇلى بىرلىك جايلى ۇلاعاتتى ءسوز ايتىپ, تولىمدى ويلار تولعاعان ساتتە مىڭداعان حالىق داۋىلدى كۇنگى تەڭىزدەي تولقىپ, تەبىرەندى. جۇرەكتەن شىق­قان ءسوز جۇرەككە جەتىپ, جان ءدۇ­نيەم قاتتى تول­قى­عاندىقتان, جانارىم­نان جال­عىز تامشى جاس ءۇزى­لىپ ءتۇستى. جالعىز مەن عانا ەمەس, ورداباسى ءتورىن­دە تۇرعان كورشى ەل­دەر­دىڭ پرەزيدەنتتەرى دە, كەمەر وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى امان تولەەۆ تە, ومىربەك بايگەلدي, ورالباي ابدىكارىموۆ, قۋا­نىش سۇلتانوۆ تا – ءبار-ءبارىنىڭ قاتتى تولقىپ تۇ­ر­عا­نىن جاساۋراعان جا­نارلارىنان انىق بايقادىم. وزگە تۇگىل, وزىڭە بايقاتپاي ءوتىپ جاتقان ءومىر­دىڭ ەستەن كەتپەيتىن ەلەۋلى ساتتەرى دە از ەمەس. مەن ءۇشىن سونداي ەستە قالار ەلەۋلى ءساتتىڭ ءبىرى 1998 جىلدىڭ كوك­تەمىندە بولىپ ەدى. ءالى ەستە, ءبارى ەستە. مامىر ايى­­نىڭ 28 جۇلدىزى, سەنبى. كۇندىزگى 10. ءدال سول ءسات­تەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كاتار ەلىنە رەسمي ساپارى باستالدى. اۋانىڭ تەم­پ­ەراتۋراسى 45 گرادۋس ىستىق, ىلعالدىلىعى 80 پايىز. كاتار مەملەكەتى مەن استانا قالاسى­نىڭ اراسىنداعى ۇزاق جولدى پرەزيدەنت ۇشاعى ءتورت ساعاتتا ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسى وسى­دان ءتورت ساعات بۇرىن استانادان ۇشىپ شىق­­قاندا باستالعانى­نان حاباردارمىز. جول بويى – اسپاندا جۇمىس ىستەپ كەلگەنىنە, جەرگىلىكتى جەر­دىڭ بوي ۇيرەن­بەگەن اۋا رايىنىڭ جايسىزدىعىنا قارا­ماس­تان, نۇرە­كەڭ ۇشاقتان ادەتتەگىسىنشە جۇم­ساق جىميىپ, سەرگەك ءتۇستى. ۇشاق باسپال­داعىندا قازاق­ستان پرەزيدەنتىن كاتار ەلىنىڭ ءامىرى شەيح حاماد بەن حاليپ ءال-تاني, تاق مۇراگەرى شەيح جاسۋ بەن حاليف ءال-تاني, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مۇ­حا­مەد بەن ءال-تاني قارسى الدى. قارسى الدى­مىزدا جەلبىرەپ تۇرعان كوك بايراعىمىز كوزگە ەرەكشە ىستىق كورىندى. ەلىمىز­دىڭ ءانۇرانى ورىن­دال­عان­دا جانارى­مىز جاساۋراپ, قات­تى تولقىدىق. ەكى ەل ارا­سىنداعى كەلىسسوزدەر مەن قۇ­جاتتارعا قول قويۋ كاتار ءامىرىنىڭ كۇمىسپەن كۇپتە­لىپ, التىنمەن اپتا­لىپ, اسىل تاستارمەن زەرلەنگەن اق مرامور سارا­يى «كاسر-اد-ديافتا» سول كۇنى-اق باس­تال­دى. كاتار­داعى اتاقتى شەيحتارمەن, ءارتۇرلى توپ, سان سالاداعى ساياساتكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر, كەلىس­سوز­دەر, ءباسپاسوز ءماس­ليحاتى بىرىنەن-سوڭ ءبىرى ءۇزىلىس­سىز, ءۇز­دىك­سىز ءوتىپ جات­تى. سونىڭ بارىندەگى باستى سالماق ءتۇن­نىڭ ءبىر مەزگىلىنە دەيىن جۇمىس ىستەگەن پرەزيدەنتكە ءتۇسىپ جاتتى... كاتاردا ءۇش كۇن بولعاننان كەيىن ءتورتىنشى كۇنى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە كەلدىك. ابۋ-دا­بي اۋە­جايىندا قر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازار­باەۆ­تى ءباا-ءنىڭ پرەزيدەنتى زايد بين سۇلتان ءال-ناحايان قار­سى الدى. تاعى دا كەلىسسوزدەر, كەزدەسۋلەر, ءباسپاسوز ءماس­ليحاتى سىندى شارالار باس­تا­لىپ كەتتى. ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ جۇمىس كەستەسى وتە تىعىز, تاڭنىڭ اتى­سىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن ءبىر تىنىم جوق. جا­نىن­دا ەرقارا بولىپ جۇرگەن جولسەرىكتەرى – بىزدەر قاراداي بوسقا ءجۇ­رىپ شار­شاي­مىز. ال نۇرەكەڭ تىڭ, سەرگەك. ارا-اراسىندا ازىلدەپ, ەلدىڭ كوڭىلىن دە كو­تەرىپ قويادى. ءجۇرىس-تۇرىسى سىمباتتى, ءسوي­لەگەن ءسوزى تۇنىپ تۇرعان ۇلىلىق. سۇلۋلىق پەن ۇلى­­لىق­تىڭ جاساندىلىعى جوق جارا­سى­مى ءبىزدى عانا ەمەس, كاتار مەن ءباا-ءنىڭ ۇلكەن-كىشىسىن دە, شەت ەلدەردىڭ سىناپ-مىنەۋگە دايىن تۇراتىن شامشىل تىلشىلەرىن دە تاڭ قالدىرىپ, تاڭداي قاققىزدى. پرەزيدەنت ادەتتەگىسىندەي بۇل جولى دا شاپ­شاڭدىق پەن شالىمدىلىق تانىتۋدان تانعان جوق. سوعان كوپ دايەكتىڭ بىرەۋىن عانا ايتساق, كاتار ەلىنىڭ ءبىر كاسىپكەرىنىڭ «ءوز قارجىما مەشىت سالىپ بەرەمىن», دەگەن ءسوزىن لەزدە ءىلىپ اكە­تىپ: «ول مەشىتتى حالقى تىعىز ورنالاسقان, قازا­عى كوپ شىمكەنت قالاسىنان تۇرعىزۋعا كەڭەس بە­رەمىن. مەشىتكە جەر بەرۋدى وسى زالدا وتى­ر­عان وبلىس اكىمىنە تاپسىرا­مىن», دەپ سارت ەتكىز­دى. قارجى دەمەكشى, نۇ­رەكەڭنىڭ بۇل جولعى ساپارىنداعى وزىنە-ءوزى جۇكتەگەن اۋىر مىندەتتىڭ ءبىرى – ەل ەكون­و­مي­كاسىنا قان جۇگىرتەتىن مول قارجى تابۋ ەكەن. نۇرەكەڭ بۇل مىندەتتى دە وزىنە ءتان ءتۋابىتتى ديپلوماتيالىق دانالىقپەن ءمىنسىز ورىندا­دى. قارجىلىق كو­مەك­تى كەيبىرەۋلەردەي الا­قان جايىپ, تومەن­شىك­تەپ سۇراعان جوق, توردە توبەبي بولىپ وتىرىپ-اق قيىن ءىستىڭ قيۋىن وپ-وڭاي كەلتىردى. ءبىر عانا مىسال. قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءسوز بول­عاندا, ەلدەگى تۇراق­تى­لىق­تى, شەتەل ينۆەستي­تسيالارىنا بەرىلەتىن جە­ڭىل­دىكتەردى العا تارتا كەلىپ, دەلەگاتسيا قۇرا­مىن­داعى سول كەزدەگى گەولوگيا مي­نيس­ترى سەرىكبەك داۋكەەۆكە ارجاعىن ءوزىڭ جالعا دەپ جۇمساق جىميدى. توسىننان ءسوز بەرىلسە دە سەرىكبەك ءىنىمىز توسىلعان جوق, اعىل­شىنشا اعىپ الا ءجو­نەل­دى. قازاقستاننىڭ قازبا باي­لىق­تارى مەن كەلەشەگى جايلى كەڭ تىنىستى كەلەلى ءسوز شەتەلدىكتەردى ايرانداي ۇيىتتى. س.داۋكەەۆكە تو­سىن­­نان ءسوز بەرۋ ارقىلى نۇرەكەڭ, بىزدىڭشە ءبىر وقپەن بىرنەشە قويان­دى اتتى. ونىڭ ءبىرى – گەولوگيا ءمينيسترىنىڭ اۋزىمەن قازاق­ستان­نىڭ قازبا باي­لى­عىنا شەتەلدىكتەردىڭ قىزى­عۋشىلىعىن ارت­تىرۋ بولسا, ەكىنشىسى – ءوز كومانداسىنداعى ءجى­گىتتەر وسال ەمەستىگىن, قاجەت بولسا قازاقشا, ورىس­شا عانا ەمەس, اعىلشىنشا دا ويىن ەركىن جەتكىزەتىندىگىن اڭعارتۋ دەپ توپشىلادىق. نۇرە­كەڭ­مەن ەكى شەتەلدە ءتورت كۇن بويى بىرگە ءجۇر­گەن­دە العان اسەر, ول كىسىنىڭ سوزىمەن عانا ەمەس, ىسىمەن, ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىس, ءازىل-قالجىڭىمەن بەرگەن ساباعى – مەنىڭ بۇل ومىردە تاپقان ەڭ ۇلكەن ولجالارىمنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى. ارادا ءبىر جىل وتكەسىن ءساۋىر ايىنىڭ ءساۋ­لەلى كۇندەرىنىڭ بىرىندە پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ قابى­لداۋىندا بولۋ باقىتى بۇيىردى. الماتىداعى اقوردادا بولعان قابىل­داۋ كەزىندە راديو مەن تەلە­ۆي­دەنيەنىڭ التىن قورىنىڭ بۇزىلىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋعانىن, ولاردى تەزىرەك قايتا كو­شىرۋ قاجەتتىگىن, ۇلتتىق عى­لىم اكادەميا­سىن­­داعى قولجازبالار مەن قول­ونەرىمىزدىڭ ۇمى­­­تىلىپ بارا جاتقانىڭ, ونىڭ شەبەرلەرىنە قامقورلىق ماسەلەلەرى, ت.ب. ۇلتتىق قۇن­دى­­لىقتار مەن پروبلەمالار جايلى باياندا­دىم. نۇرەكەڭ ول ويلارىما تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ءتيىستى ورىندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ سالتاناتىنىڭ ءبا­رىن­دە بولماسا دا ءبىرازىندا بولدىم. سو­نىڭ ەرەكشە ەستە قالعان بىرەۋى جايلى جۇرەك­جار­دى سىر. 1999 جىل. قاڭتار ايىنىڭ 20-جۇل­دىزى. تاڭەرتەڭگى ساعات 10-نان 50 مينۋت ءوت­كەندە ەسىلدىڭ وڭ جاعا­لاۋىنداعى اقوردادان شىققان ن.ءا.نازارباەۆ توسەنىش كىلەم ءۇستىن­دەگى اق جولمەن اياڭداي باسىپ, قوس قاپتالداعى حالىقپەن سالەمدەسىپ, يناۋگۋراتسيا – ۇلىقتاۋ وتەتىن كونگرەسس-حولعا بەتتەدى. پرەزيدەنت ءجۇرىپ كەلە جاتقان جول اپپاق, اسپاننان اق ۇلپا قار جاۋىپ تۇر. ەل نازارى ەلوردادا, كوز بىتكەن كوگىلدىر ەكرانعا قادالعان. «ءدال وسى ءسات ەلباسى قانداي وي مەن سەزىم قۇشاعىندا ەكەن, – دەپ ويلادىم مەن. – جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنىپ كەلە جاتقان بولار». سەزىمىم الداماپتى. ەلباسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ ءتورايىمى زاعيپا باليەۆا­نىڭ قولىنان پرەزيدەنت كۋالىگىن الىپ, انت بەرگەننەن كەيىن سويلە­گەن سوزىندە بىلاي دەدى: «مەنىڭ الدىمدا قازىر سىرت قاراعاندا قاراپايىم ءتارىزدى كورىنەتىن ەكى ءمىن­دەت تۇر. بىراق, ولار­دىڭ ەڭ قيىن دا كۇردەلى مىندەت ەكەندىگىن تا­ريح­تىڭ ءوزى ۇيرەتىپ وتىر. ەرتەدە اتا-بابا­لارى­مىزدىڭ بيلەۋشىلەرگە ايتاتىن ەڭ جاقسى ماقتاۋى «ول ءوز حالقىن تارىقتىرماي اسى­را­دى» دەگەن ءسوز ەكەن. سوندىقتان ءبىرىنشى مىندەت – حالىقتىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگىن جاق­سار­تۋ. تاستى لاقتىراتىن دا, تاستى جي­نايتىن دا كەز بولا­دى. رە­فور­ما­لاردى ءجۇر­گى­زە­تىن دە, رەفور­ما­لار­دىڭ جە­مىسىن تەرەتىن دە ۋا­قىت بولدى. ال­دا­عى جە­تى جىل­­دىڭ ىشىندە حالقىمىز رە­فور­ما­لاردىڭ جەمىسىن ءوز داس­تارقانى مەن ءوز قالتاسى ار­قى­لى كورۋگە ءتيىس. ەكىن­شى مىندەت – ەلىمىزدە دەمو­كرا­تيا­نى دامىتۋ». يناۋگۋراتسيا ساتىندە ەلدىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاعان اسىل ازامات نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ شيرىققان شيراق تۇرىنەن ەل مۇددەسى جولىنداعى سەرت پەن سەنىمدى ايقىن اڭعاردىم. ونىڭ كوڭى­لىندە تولقۋ, كوزىندە ساليقالى وي, سالماقتى مۇڭ بارداي كورىندى ماعان. سول ءسات سول توردە نۇرەكەڭ بولماي, وزگە بىرەۋمىز بولساق, باسىمىزعا قونعان باقتان كوزىمىز جايناپ, شاتتىقتان شالقىپ, شالقاقتاپ تۇرار ما ەك, كىم ءبىلسىن؟ ءسال العا وزىپ, انىعىن ايتساق, ەلباسى سوندا ايتقان سوزىندە تۇردى. ءومىر سول كەزگىدەن الدە­قايدا العا كەتتى, وزگەردى, وزگەرگەندى كوز كوردى. سول كۇنى كەشكىسىن اق كورپەگە ورانعان ەلوردا­دا­عى ورتالىق الاڭ حالىققا لىق تولدى. استانا­لىق­تار الماتىدان كەلگەن انشىلەرمەن بىرگە اسپان اس­تىن ءان-دۋمانعا بولەدى. وسى جول­دار­دى جازىپ وتىر­عاندا مەنىڭ ويىما وركەنيەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتا­رىندا بولۋعا نىق قادام باسقان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىققا سايلانىپ, توبەبي بولىپ قانا قويماي, جەتىنشى سامميت وتكىزىپ, استانا دەك­لاراتسياسىن قابىلداپ, ەل تا­ري­حىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاريحي ۇلى وقيعا مەن تالاي جۇلدىزدى ءسات, باقىتتى شاقتى باستان وتكىز­گەنىمىز ورالدى, ەلىم مەن ەلباسىم ءۇشىن ماق­تانىش سەزىمى كەۋدەنى كەرنەدى. ەكىنشى سىر: سىرت كوز – سىنشى ۇلىلار ۇلتقا بولىنبەيدى. سول ۇلتقا ءبول­مەيتىن ۇلىلاردىڭ ءبىرى – سەرگەي ۆلاديميروۆيچ ميحالكوۆ 1999 جىلى ماسكەۋدە شىعار­ماشىلىق كەش وتكىزگەن مەنى وتباسىممەن ۇيىنە شاقىرىپ, ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. سوندا سول ۇلى سۋرەتكەر ايتقان: «مەن قازاق­تارمەن قۇدامىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – نۇر­سۇلتان ءابىش­ ۇلىن جاقسى كورە­مىن. ون دانىشپان. قۇداي ءوزى قالاعان ساياساتكەر. نازارباەۆتاي پرەزيدەنتى بار ەل  – باقىتتى», دەگەن ءسوز كوكەيىمە قونا كەتتى. سول س.ۆ.ميحالكوۆتىڭ 2008 جىلى, ناۋ­رىز ايىنىڭ 13-جۇلدىزىندا ءماس­كەۋدىڭ ۇلكەن تەاترىندا وتكەن 95 جاسقا تول­عان مەرەيتويىن­دا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەل­گەن تالاي جاقسى مەن جايساڭنىڭ نۇرەكەڭ جاي­لى اسا جوعارى باعاسىن ەستۋ كوڭىلدى كوككە كو­تەرىپ ەدى. اسىرەسە, كورنەكتى مەملەكەت قاي­رات­كەرى گەننادي زيۋگانوۆ ايتقان: «نازارباەۆ – كەمەل ويلى كەمەڭگەر. ول – الدىنا قيىن اسۋ, ۇلى ءمىن­دەتتەر قويىپ, سونى جۇزەگە اسىرا الاتىن اسا تا­لانتتى ساياساتكەر» دەگەن ءسوز جادىمدا جاتتاۋلى. جاڭا – ءححى عاسىردىڭ باسىندا ماسكەۋدە وتكەن تمد ەلدەرىنىڭ شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ءبىرىنشى فورۋمىنا قاتىسقاندا ماسكەۋ ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي, اكادەميك فەليكس كۋزنەتسوۆ, «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» باس رەداك­تورى يۋري پولياكوۆ, ۋكراينا عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى, الەمگە ايگىلى عالىم ب.پاتون, ت.ب. تالاي تارلانداردىڭ ەلباسىمىز جايلى ىشتەن شىققان ءىشتى سوزدەرىن ەستىپ, تاعى ءبىر مارقايىپ قالىپ ەك. مۇنداي ناقتى دەرەكتەر كوپ-اق. ونىڭ ءبارىن تىزە بەرسەك, ءسوز ۇزاي بەرەدى.   ەكىنشى جىر: ابىز اعا, اڭىز ادام اماناتى كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان ابىزدارى دا بار قازاقتىڭ. سولاردىڭ ءبىرى – ءومىردىڭ اششىسىن دا, تۇشىسىن دا ءبىر كىسىدەي تاتقان مەنىڭ قالامداس دوسىم, قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى, حالىق ازاعاڭ اتاپ كەتكەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ. «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» اتتى ءبىر رومانى قىرىق جىل بويى وقۋشىنىڭ قولىنان تۇسپەي, سان ۇرپاققا رۋحاني ازىق بولعان, سول قىرىق جىلدىڭ جۇزىندە ون ءتورت رەت قايتا باسىلعان نۇرشايىقوۆتاي جازۋشى سيرەك. سوڭعى 20 جىل بويى ءبىر-بىرىمىزدەن سىر جا­سىر­ماس سىرلاس, مۇڭداس بولعان ازاعام 90-عا قا­را­عان جاسىندا پانيدەن باقيعا اتتانىپ كەتە بار­دى. قايتىس بولارىنان ونشاقتى كۇن بۇرىن ما­عان تەلەفون شالىپ, پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋگە باراتى­نىن ايتىپ, سول كەزدەسۋدە سويلەيتىن ءسوزىن فاكس ارقىلى جىبەرىپ ەدى. الايدا, دەنساۋلىعى سىر بەرىپ سويلەي الماپتى. ول ۇلكەن ارىپتەرمەن تە­رىلگەن بار بولعانى ەكى بەتتىك قانا ءسوز بولا­تىن. ءالى ەش جەردە جاريالانباعان ءارى قىسقا, ءارى نۇسقا سول ءسوز ابىز اعا, اڭىز ادامنىڭ سوڭىندا ۋاقىتشا قالىپ تۇرعان بىزدەرگە ايتقان اماناتى ءتارىزدى كورىنەدى دە تۇرادى. ءتۇيىن: ابىز اقساقال بايكەن ءاشىموۆ وسى گازەتكە بەرگەن سوڭعى سۇحباتىندا ايتقان ءبىر ءسوز قالام ۇشىنا ورالىپ تۇر: «ەلدىڭ تىزگىنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولىندا بارىنشا ۇزاق بولۋى ءۇشىن قولدا بار مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن دە جاساۋىمىز كەرەك». ەل باعىنا تۋعان ەر جاساي بەرسىن; تۋعان حالقىن, تۇعىرى بيىك ەلىن باقىتقا باستاي بەرسىن! اللا ءوزى جار بولسىن, باقىت ءار كەز پار بولسىن! ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م. شولوحوۆ جانە ۆ.پيكۋل اتىنداعى  حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى.