ەلدىك تۋى بەرىك قولدا!

بۇگىن – ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى كۇن­دەر­دىڭ ءبىرى. بۇگىن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىز­مەتىنە رەسمي كىرىسۋىنە وراي سالتا­نات­تى ۇلىقتاۋ ءراسىمى – ەلباسى يناۋ­گۋ­راتسياسى وتەتىن كۇن. ءبارىمىز دە تەبىرەنىس قۇشاعىندامىز. تەبىرەنىسىمىزدىڭ باستى سەبەبى, ارينە, جەك­سەنبى كۇنگى سايلاۋدىڭ رەسمي جاريا ەتىلگەن قورىتىندىلارى. قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى پرە­زيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس ساي­لا­ۋى­نا قا­تى­سۋشىلار تىزىمىنە 9 200 298 ازامات ەنگىزىلىپ, ولاردان 8 279 277 ادام داۋىس بەرگەن ەكەن. ياعني, 89,98 پايىزى. سول 8 279 277 ادامنىڭ 7 850 958-ءى ەلباسىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆقا داۋىس بەرىپتى. ياعني, 95,55 پايىزى. نە ايتۋعا بولادى؟ عاجاپ كورسەتكىش. اي­تارى جوق. ەلمىز عوي, شىركىن. ەل بولعان دەگەن وسى عوي. تاۋبە. ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن, حالىقتىڭ مۇندايلىق بىرتۇتاستىعى, ەل باس­تاعان ازاماتىن مۇندايلىق قادىرلەپ-قۇر­مەتتەۋى ارعى-بەرگىدە سيرەك شىعار. بۇل ارادا ماعان: «نەگە ولاي دەيسىز, بۇرىنعى سايلاۋلاردا ءتىپتى 98-99 پايىز جاقتاپ داۋىس بەرۋشى ەدى عوي؟» دەپ كولگىرسي قالۋدىڭ, اڭقاۋسي قالۋدىڭ ءجونى جوق. ول كەزدەگى سايلاۋلاردىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ءتۇس اۋعاننان باستاپ-اق سايلاۋ ۋچاسكە­لەرىنىڭ ادامدارى ءتىزىم بوي­ىنشا كەلمەگەندەردى انىقتاپ, پاتەر-پاتەر­دى كەزىپ كەتەتىن, تالايىنا جالىنىپ-جال­پايىپ, تالايىن ال­دىنا سالىپ ايداعانداي ەتىپ الىپ كەلەتىن. ءسويتىپ اكەلگەندە تاڭداۋ مۇمكىندىگى دە جوق قوي. بيۋللەتەنگە ءبىر ادام عانا ەنگىزىلەتىن, بالامالىلىق دەگەن ۇعىم دا بولمايتىن. كەشەگى سايلاۋدىڭ الدىن الا قورى­تىن­دىلارى شىققاننان كەيىن استاناداعى «قا­زاقستان» سپورت سارايىندا وتكىزىلگەن جە­ڭىم­پازدار فورۋمىندا پرەزيدەنت نۇرسۇل­تان نازارباەۆ سايلاۋعا داۋىس بەرۋ جا­سىنداعى حالىقتىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قاتىسۋى باتىس ءۇشىن سەنساتسيا سانالا­تى­نىن ايتىپ ءوتتى. ءيا, ءدال سولاي. كەكىرىگى ازعان باتىس تۇرماق, دەموكراتياعا جاڭا-جاڭا اۋىزدانا باستاعان شىعىستىڭ وزىندە دە جۇرتتىڭ تالايى مەملەكەت ىسىنە نەم­قۇ­رايدى قارايدى, ساياسي سامارقاۋلىعىن ازا­ماتتىق ەركىندىگىنىڭ وزىنشە ءبىر بەلگىسىندەي سانايدى. باتىس ءۇشىن سەنساتسيا سياقتى سول كورسەتكىش ءبىزدىڭ ەلىمىزدە حالىقتىڭ ەل ءىسىن ءوز ءىسى دەپ قارايتىندىعىنىڭ, مەملەكەتتىڭ باستى ماسەلەسىن – مەملەكەتتى كىم باس­قا­رادى دەگەن ماسەلەنى ءوزى شەشەتىنىن بىلەتىن­دىگىنىڭ, سوعان ارالاسۋدى وزىنە مارتەبە دەپ باعالايتىندىعىنىڭ ايعاعىنا اينالدى. وزگە ەلدەردەگى سايلاۋلار حالىقتى ارا-دارا ەتىپ, ايتىستىرىپ, تارتىستىرىپ, جىك-جىككە, توپ-توپقا ءبولىپ, ارەكەگە باستاپ جاتسا, بىزدەگى سايلاۋ حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرىپ, بەرەكەگە باستاپ جاتتى. ال ەندى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەن سول حالىقتىڭ تۇگەلگە جۋىعى ءبىر ادامدى جاقتاۋى قالاي دە­گەندە دە جۇرەك تە­بىرەنتەرلىك جاعداي. بۇل كور­سەت­كىشتىڭ استارىندا كوپ نارسە جا­تىر. مۇندا حال­قى­مىز­دىڭ تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ قادى­رى­نە جەتۋى, باسىن­دا­عى با­عىن باعالاي ءبىلۋى, العا تۇتقان ازاماتىن ار­داق­تاي الۋى, اۋىزبىرلىگى, ىن­تىماعى, ەلدىك ىسكە جۇرت بولىپ جۇمىلعىش­تىعى جاتىر. وسى ارقىلى قا­زاق­ستان حالقى ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ قام-قا­رە­كە­تىنەن مەملەكەتتىڭ ءمۇد­دە­سىن جوعارى قويا بىلەتىنىن كورسەتتى. سان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جاعدايى كەلىسپەي جۇرگەن, ءتىپتى ءبۇ­گىنگى بيلىككە كوڭىلى تول­ماي­تىنىن ايتىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءوزى جەمە-جەم­­گە كەلگەندە سول بي­لىك­تىڭ ۇشار باسىندا تۇر­عان نۇر­­سۇلتان نازار­با­ەۆ­قا داۋ­ىس بەردى. نەگە؟ سول ادام­دار­دىڭ ءوزى قا­زىر­شە شەشىمى تابىلماعان پرو­بلەما­لار­دى شەشە الا­­تىن ادام ءتۇپتىڭ ءتۇ­بىندە تەك قانا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكە­نىن ءبىلىپ وت­ىر. ەل­با­سى­مىز ەل تىزگىنىن قاي­تادان قولعا ال­عاندا سول ماسە­لە­لەردى ەرتە مە, كەش پە قالايدا شەشەتىنىنە سەنىپ وتىر. دەمەك, ءبىزدى ەل حالقى­نىڭ كەشەگى سايلاۋداعى اي­رىقشا ازاماتتىق بەلسەندىلىگى ءبىر قۋانتسا, مەم­لەكەتتىڭ بولاشاق تاعدى­رىن الەم تانىعان, موي­ىن­داعان, قۇرمەتتەگەن تۇل­­عامەن – نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن عانا بايلا­نىس­تى­راتىن دانالىعى, كو­رە­گەن­دىگى ەكى قۋانتادى. سونىمەن, بۇگىن, قا­سي­ەت­تى جۇمانىڭ كۇ­نىن­دە ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە پرەزي­دەنت­­تىڭ قىز­مە­تىنە كىرىسۋ ءراسىمى – يناۋگۋراتسيا ءوت­كىزىلمەك. بىلايشا قاراعاندا, يناۋگۋراتسيا ءبۇ­كىل­حالىقتىق سايلاۋدا قابىلدانعان شەشىمدى رەس­مي جاريا ەتىپ, حاتتامالىق تۇرعىدان تيا­ناق­تايتىن ءىس-شارا عانا عوي دەۋگە دە بولا­تىنداي. الايدا ولاي ەمەس. بىلگەن ادام­عا ەل ەڭسەلىلىگىنىڭ, مەملەكەت مادە­نيە­تىنىڭ ءبىر كو­رىنەتىن تۇسى بۇل. قازاق ەلى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىندا پرەزيدەنت يناۋگۋراتسياسىن وسى­مەن ءتورتىنشى رەت ءوت­كىزگەلى وتىر. بۇل شارا وسى جولى استانا­مىزدىڭ ايشىعىن اشا ءتۇس­كەن سالتاناتتى, ساۋلەتتى عيماراتىمىز – ءتاۋ­ەلسىزدىك سا­راي­ىندا بولماق. قاراپ وتىرساڭىز ەل باس­شىسىن ۇلىقتاۋ راسىمدەرىنىڭ ءوزى تۇرماق, ۇيىمداستىرىلعان ورىندارىندا دا وزىندىك ءبىر ەۆوليۋتسيا بار ەكەن. ەڭ العاشقى, 1991 جىلعى يناۋگۋراتسيا الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا وتكىزىلگەن. ول عيمارات­تىڭ بۇرىنعى لەنين اتىنداعى ساراي ەكەندىگى بەلگىلى. ەكىنشى ۇلىقتاۋ ءراسىمى 1999 جىلى استاناداعى كونگرەسس-حولل سارايىندا ءوت­كى­زىلدى. ول عيماراتتىڭ بۇرىنعى تىڭگەرلەر سا­رايى ەكەنى بەلگىلى. 2006 جىلدىڭ با­سىنداعى ءۇشىنشى يناۋگۋراتسيا عانا تاۋەل­سىز­دىك تۇرعىز­عان عيماراتتا – اقوردادا وتكى­زىل­دى. ەندى مىنە, ەلباسىن ەل بولىپ ۇلىقتاۋ ءراسىمى وسىن­داي وقيعا اتى دا, زاتى دا ابدەن ساي كەلىپ تۇرعان عيماراتتا – تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكىزىلمەك. وسىندايدا ەل ومىرىنە تاۋەلسىزدىك الىپ كەلگەن بۇل ءراسىمنىڭ وزىندىك سيپاتى, بول­مىس-ءبىتىمى تۋرالى ويعا قالاسىڭ. ەسكە مۇنان جيىرما جىلداي بۇرىنعى جايلار ورالادى. 1991 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىن ساي­لاۋ وتىسىمەن ءبىز وزىمىزدە بۇ­رىن-سوڭدى بولىپ كور­مە­گەن وقيعا – يناۋگۋ­را­تسيا­نىڭ دايىندىعىنا كىرىستىك. ول تۇستا مەن پرە­م­ەر-ءمينيستردىڭ ورىن­با­­سا­رى قىزمەتىندە ەدىم. يناۋگۋراتسيا ءسوزىنىڭ ات­ىن ەستىگەنىمىز بولماسا, زاتىن كورمەگەن كەزىمىز. جابىق قوعامنان جاڭا-جاڭا شىققالى جاتقان­بىز, وزگە ەلدەردە ساي­لان­عان مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمى قا­لاي وتكىزىلەتىنىنەن حا­بارسىزبىز. ول ءسوز ءوزى ءاۋ باستا لاتىننىڭ inauguro – ارنايمىن دەگەنىنەن شىعىپ, كەيىن اعىلشىن تىلىندە inauguration ءتۇرى­نە اۋىسىپ, قىزمەتكە كىرىسۋ دەگەن ماعىنانى يەلەنگەن ءسوز ەكەن. ارينە, يناۋگۋراتسيا دەپ اتالما­عانىمەن, ءبىزدىڭ قازاق دا­لا­سىندا دا قاعاننىڭ, حان­نىڭ بيلىككە كەلۋىن سالتاناتتى تۇردە ايعاق­تاۋ ءداستۇرى بولعان. ءتىپتى الەمگە ايگىلى شىڭعىس­حان­نىڭ ءوزىنىڭ ۇلى بيىككە كوتەرىلۋى وسى دالادا ءوت­كەن, سەمەي جەرىندەگى شىڭ­عىستاۋ سولاي اتال­عان دەگەن دە ءسوز بار. ءدال ولاي بولماعان كۇندە بەر­گىدەگى ءوز حاندارىمىزدىڭ ۇلىقتاۋ راسىمدەرى قالاي وتكەنى جاقسى ءمالىم. زيالى قاۋىم وكىلدە­رى­نىڭ باسىن قوسىپ, اقىل­داس­­قانىمىزدا دا نەگىزگى وي ءتۇيىنى مەملەكەت باس­شى­سىن ۇلىقتاۋ ءراسى­مىن­دە جاڭا قۇرىلىپ جاتقان جاس مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن اي­شىق­تاپ كور­سەتۋ كەرەك, سو­نى­مەن بىرگە جال­پى­ادام­زاتتىق ءۇر­دىستەر اياسىن­دا داميتىن وركەنيەت­تى ەلدىڭ سيپاتى دا اشىلۋى ءجون دەگەنگە تىرەلدى. ال ەندى مۇنىڭ ۇيلەسىمىن قالاي ەتۋ كەرەك؟ ويلانا كەلىپ, پرەزيدەنت انتتى اق كيىزدىڭ ۇستىندە قابىل­داۋى كەرەك, حالىقتىق ءداس­تۇر­مەن باتا بەرىلۋى كەرەك, بۇگىنگى وركە­نيەتتى سالتقا ساي تىلەك ايتىلۋى كەرەك دەپ شەشتىك. وسىعان توق­تا­عان سوڭ مەن ءراسىمنىڭ ناقتى ستسەناري جو­باسىن جاساۋدى بىزدەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ساۋىت­بەك ابدراح­مانوۆقا تاپ­سىر­دىم. ونىڭ كىمدەرمەن اقىلداسقانىن ءبىل­مەيمىن, ايتەۋ­ىر, تاپ-تۇي­ناق­تاي ەتىپ داي­ىن­دادى. ەلباسىنا باتا­نى سول تۇستا جاسى توقساننان اسقان حالىق اقى­نى شاكىر ابە­نوۆ بەرسە, تىلەك ءسوزدى حال­قى­مىزدىڭ كورنەك­تى قالامگەرى, وي­شى­لى ءابىش كەكىلباەۆ ايتسا دەگەن ۇسى­نىس ايتىپ كەلدى. سوزىنە استارلى ءازىل ارالاستىرىپ ءسوي­لەيتىن ادەتىمەن: «باتانى اباي ەلىنىڭ ادامى بەرسىن, تىلەكتى اداي ەلىنىڭ ادامى ايتسىن» دەگەنى ەسىمدە. مۇندا دا وزىندىك وي قيسىنى بار, ارينە. ۇسىنىسى بىردەن كو­كەيى­مىزگە قوندى. كەيىننەن ساۋىتبەك شاكىر اقساقالدى باتا بەرەردە ساحناعا ءوزى الىپ شىقتى. اپپاق اق كيىز دايىن­داتۋ­دى مەن سول كەزدەگى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ومىربەك بايگەل­ديگە تاپ­سىر­دىم. سول اق كيىزدىڭ ۇستىندە تۇرىپ پرەزيدەنت: «دانا بابالار داستۇرىمەن وسى سال­تاناتتى ساتتەگى ءسوزىمدى الدىمەن اتا جۇرتىما, قاسيەتتى حالقىما ارنايمىن!», دەپ باستادى ءوز ءسوزىن. «بۇگىنگى كۇن – قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسىنە ءماڭ­گى ەنەتىن كۇن. تاريحتىڭ تالاي بۇرالاڭ بەلەسىنەن ءوتىپ, بۇل كۇنگە دە جەتىپ وتىرمىز. ءبارىن دە كورگەن حالىقپىز, بارىنە كونگەن حالىقپىز. ەجەلدەن ەركىندىكتى اڭساپ, ازات­تىقتى كوكسەپ كەلە جاتقان ەلى­مىزدىڭ باسىنا تالاي رەت باق تا ورناپ, باعى دا تايىپ, ساعى دا سىنعان, قيلى كەزەڭ, زار زامانعا دا تالاي ۇشىراعان. اي­قاي­لاپ ءجۇرىپ اشارشىلىققا ۇرىنىپ, ۇران­داپ ءجۇرىپ ۇلت مۇددەسىن ۇمىتقانىمىز دا اقيقات. شۇكىر, كەشتەۋ دە بولسا ەس جيىپ, ەڭسە كوتە­رىپ, ەگەمەندى ەلدىڭ تۋىن دا تىگە باستادىق. قازاق رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ پرەزيدەنتىن بۇكىل حالىق سايلاعانى – وسى جول­دا­عى ەڭ بيىك بەلەستىڭ ءبىرى. ەلدىڭ قامىن وي­لاي­دى, نامى­سىن جىبەرمەيدى دەپ ءبىر اۋىزدان سەنىم ارتقاندارىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العى­سىمدى ايتامىن. ەلىم ءۇشىن, حالقىم ءۇشىن, قازاقستانىم ءۇشىن تا­ريح­تىڭ قاي سى­ناعىنا دا تاۋەكەل دەپ باس تىگۋگە دايىنمىن. بۇل جولدا ەڭ الدىمەن دانا حالقىما, دار­قان ەلىمە, اتا-بابانىڭ ارۋا­عىنا سۇيەنە­مىن», دەپ قازاقتىڭ قارا تىلىمەن توگىلدىرە, بار­شا­نى تەبىرەنتە سويلەدى. ەلباسىن ۇلىقتاۋ ءراسىمى حالىق كوڭى­لى­نەن شىقتى. ءالى كۇنگە جۇرتتىڭ ەسىندە ءجۇر­گەنى دە سونىڭ بەلگىسى عوي دەپ ويلايمىن. سول كەشتەگى مىنا ءبىر جايدى بۇرىن دا ايت­قان­مىن, جازعانمىن. ايتسە دە وسىنداي تۇس­تا ەسكە سالا كەتۋدى ارتىق كورمەي وتىرمىن. يناۋگۋراتسيا ءراسىمى اياقتالىپ كەلە جات­تى. ءبارى دە جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ كو­كەيى­نەن شىققانداي بولدى. ءسويتىپ تۇر­عان­دا... سول ءساتتى ەسىمە السام, ءالى دە جۇرەگىم اتقاقتاپ سوعا جونەلەدى. ءيا, ءسويتىپ تۇر­عان­دا ساحنا ءتو­رىن­دەگى مەملەكەتتىك تۋ كوز الدى­مىز­دا قي­ساي­ىپ بارا جا­تىر... كەنەت, و قۇدىرەت, الگى قۇلاپ بارا جات­قان تۋدى پرەزيدەنت ءبىر قولىمەن قاعىپ ال­عا­نى!... تۋ سىر­تىندا تۇرعان تۋدىڭ قۇلاپ بارا جاتقانىن قالاي كورىپ قالعانى, سونى قا­لاي ۇستاپ ءۇل­گەرگەنى تاڭعالارلىق. ال ەندى وسى جاي ادامنىڭ ءىسى مە؟ جوق, بۇل جاي ادام­نىڭ ءىسى ەمەس. سول وقيعانىڭ سيمۆول­دىق ءمانى بار سياق­تى بو­لا­دى دا تۇرادى ماعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ, شىنىندا دا, قازاق­تىڭ جىعىلا جازداعان تۋىن قايتا تىكتەگەن ازامات. سول قازاقتىڭ قايتا تىكتەلگەن تۋىن, مىنە, جيىرما جىلدان بەرى اسپانىمىزدا جەلبىرەتۋمەن كەلە جاتىر ەلباسىمىز. ەلدىك تۋى بەرىك قولدا! بۇگىن تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ جاڭا پارا­عى اشىلادى. ول پاراققا دا پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىمەن جاسام­پاز­دىق­تىڭ جارقىن جولدارى جازىلاتىنى ءسوزسىز. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.