«بوساعاسىن التىننان سوقساڭ-داعى, پەرزەنت سۇيمەي ادامنىڭ مەيىرى قانباس», دەپ شال اقىن ايتقانداي, سۇيگەن پەرزەنتتىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەسى قازىر وڭاي بولىپ تۇرعان جوق. جاڭا زامان تەحنيكاسى ءبىر جاعىنان «ايشىلىق جەردەن جىلدام حابار العىزعانمەن», ەكىنشى جاعىنان دەنساۋلىققا, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ اعزاسىنا زالالىن تيگىزۋدە. باياعىدا جازدا شاڭ-شاڭ بولىپ, قىستا جالاڭ اياق قار باسقان شاتاق بالا قاتارعا قوسىلىپ كەتىپ جاتاتىن. قازىر ۇكىدەي ۇلپىلدەتىپ ۇستاساڭ دا, وراپ-شىمقاساڭ دا, جەلگە قاقتىرماي, كۇن تۇسىرمەي باقساڭ دا – ەكى كۇننىڭ بىرىندە تۇشكىرىپ, قىزۋى كوتەرىلىپ, ەستەن تاندىرادى. مۇنىڭ ءبىر ەمەس, كوپتەگەن سەبەبى بارى بەلگىلى. ەكولوگيانىڭ ءب ۇلىنۋى, تابيعي استىڭ ورنىن جاساندى تاعامنىڭ باسۋى, تاعى باسقالار دەر ەدىك. بۇرىن «اس – ادامنىڭ ارقاۋى», «اس تۇرعان جەردە – اۋرۋ تۇرمايدى» دەيتىن اتام قازاق. قازىر ءۇڭىلىپ قاراماساڭ, قۇرامىن زەردەڭنەن وتكىزبەسەڭ, ابايلاپ ىشپەسەڭ, اۋرۋ استان بولاتىنىن ءجيى ەستيمىز. بۇل ءبىر دەسەك, ەكىنشى ماسەلە, كيەسى بار دەيتىن قوس جانارعا دا تەلمىرگەن تەحنيكانىڭ قاتىسى بولىپ تۇر. اتا-بابالارىمىز «كوزدى كۇتپەسەڭ, شامدانىپ قالادى» دەگەن ەكەن. قازىر سول كوزدى كۇتۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ بارادى. وسى عاسىردىڭ باسىندا لوندوندا بولعانىمىزدا انگليا ازاماتتارى ۇيالى تەلەفوندى قويىپ, راديوتەلەفوندى قولدانبايتىندارىن ايتقانى بار. بۇل قالاي دەگەنىمىزدە, ادام اعزاسىنا زيانى شاش-ەتەكتەن دەگەن جاۋاپ الىپ, ەكىۇداي ويعا قالعانبىز. ول كەزدە ءبىز ول شىركىننىڭ بىرەۋىن ەمەس, بىرنەشەۋىن ۇستاپ, ماقتانگەرشىلىكپەن جۇرگەنبىز. ەندى سول زيان دەگەن ءسوزدىڭ اقيقاتىنا كوز جەتكىزە باستادىق. اسىرەسە, بۇل بۇلدىرشىندەرىمىزگە اۋىر ءتيىپ جاتىر. كوزىن اشا سالىپ تەلەفونعا ءۇڭىلۋ ءۇردىسى اياعىن ەندى باسقان سابيدەن باستاپ, قارتتارىمىزعا دەيىن جاۋلاپ الدى. ونسىز كۇن كەشە المايتىنداي كۇيگە تۇستىك. ءسوزىمىز جالعان بولماس ءۇشىن مىسالعا جۇگىنەلىك. قازىر مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وقۋشىلاردىڭ 5 پايىزىنىڭ, باستاۋىش سىنىپتان وتكەن بالالاردىڭ 12 پايىزىنىڭ كوزى ناشار كورەتىن بولسا, ولار مەكتەپتى ءبىتىرىپ شىققاندا كورۋ قابىلەتى 60 پايىزعا تومەندەيتىن كورىنەدى. وسى مالىمەتتەرگە ءمان بەرگەندە, قۇدىرەتتى ولەڭ يەسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ «ادام جانىن بايلاپ ماشينانىڭ قۇربانى قىلۋعا ۇمتىلۋ – ادامزات دۇنيەسىنىڭ سوڭعى اۋرۋى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالدى. ماشيناسى بالا اعزاسىنا زيان كەلتىرەدى دەپ وتىرعان سمارتفون ەمەس پە ەكەن؟ ۇلى اقىن ونى قالاي بولجاعان؟ كورىپكەل دەگەندەرىمىز وسىنداي كىسىلەر شىعار؟ ارينە, ءبىز بۇل ارادا زاماننىڭ اعىمىنا, تەحنيكانىڭ جاڭا قۇرالدارىنا شەك كەلتىرەيىك دەپ وتىرعانىمىز جوق. تەك سونى ءتيىمدى پايدالانىپ, الاساپىران زاماندا دەنساۋلىقتى ساقتاساق, ۇرپاق قاۋىپسىزدىگىنە وت باسىنان, وشاق قاسىنان ءمان بەرسەك دەيمىز. سوندا عانا ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭگى تىرەگى بولاتىن جاستار جاقسى بولىپ وسەدى. ەندى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كەيبىر مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. تەلەفوننان شىعاتىن ەلەكتروماگنيتتى قۇرىلعىلار ءتۇرلى اۋرۋلارعا تۇرتكى بولادى ەكەن. ۇيالى تەلەفوننىڭ سان ءتۇرىن سانگە اينالدىرعاندار تابار «تابىس» كوڭىل كونشىتپەي تۇر. بۇل قۇرال عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە باس اۋرۋىنا, قاتەرلى ىسىككە, وزگە دە دەرتتەرگە شالدىقتىرىپ, كوز جانارىڭا كەرى اسەر ەتەدى. ەۋروپا عالىمدارى ەلەكتروماگنيتتى تولقىننان سىرقاتتار سانىنىڭ سوڭعى كەزدە وسكەنىن ءجيى ايتا باستادى. كورشى رەسەي وقىمىستىلارى ەلەكتروماگنيتتى تولقىننىڭ كوزگە كەرى اسەرىن تىشقانعا تاجىريبە جاساۋ ارقىلى ايقىنداپتى. تاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە تىشقان كوز جانارىنان ايىرىلعان. ءتىپتى, كەيبىر حايۋاناتتاردىڭ يممۋندىق جۇيەسى السىرەگەنىنەن دە مىسالدار كەلتىرەدى. مىنا ءبىر دالەلدى العا تارتار بولساق, ۇيالى تەلەفوننان شىعاتىن ەلەكتروماگنيتتى تولقىن تەلەديداردان, راديوتەلەفوننان, كومپيۋتەردەن بولىنەتىن ساۋلەدەن 10 ەسە كۇشتى كورىنەدى. وسىنداي بايلامدارىن ايتىپ, ساقتىق جايىن ۇسىنعان عالىمدار, اسىرەسە, مەكتەپ جاسىنداعى ۇل مەن قىزدىڭ سمارتفون مەن كومپيۋتەردى 3 ساعاتتان ارتىق قولدانۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى – ولار كوز جانارىڭدى ساقتاۋدى ۇسىنادى. سەبەبى, ۇڭىلە بەرۋ جاناردىڭ قۋاتىن كەمىتىپ, ول بىرتە-بىرتە ب ۇلىڭعىرلانىپ, سوڭى زاعيپتىققا اپاراتىنىن ەسكەرتەدى. ال جاپون عالىمدارى وپەراتسيا جاساتقان ادامدارعا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ۇيالى تەلەفونعا رۇقسات بەرمەيدى ەكەن. سەبەبى, تەلەفوننان بولىنەتىن ەلەكتروماگنيتتى تولقىن دەنساۋلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كورىنەدى. سول سەكىلدى پسيحولوگتار ستۋدەنتتەر ءبىلىمىنىڭ تومەندەپ كەتۋىنە سەبەپتەردىڭ ءبىرى سمارتفون دەگەن بايلامعا كەلىپتى. ويتكەنى, ۇيالى تەلەفون وقۋعا سەپتىگىن تيگىزۋمەن قاتار, ونداعى وزگە دە اقپاراتتاردى, ءتۇرلى ويىنداردى ەرمەك ەتۋ ۋاقىت الىپ قوياتىنىن العا تارتادى. ...ويلاناتىن-اق جايت.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»