قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 2017 جىلعى 31 قاڭتاردا جاريالانعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ اۋقىمىنداعى مەملەكەت اتقاراتىن ماقساتتار مەن ءمىندەتتەردى قامتىپ, ايقىنداپ بەرىپ وتىر. بۇل – قازىرگى الەمدەگى الماعايىپ احۋالدى, ءتۇبىرلى وزگەرىستەردى زەردەلەپ بارىپ جاسالعان ماڭىزى زور تاريحي قۇجات.
ەلباسى, 2000-جىلداردىڭ باسىندا-اق, ءححى عاسىردىڭ عىلىم مەن تەحنولوگياداعى جەتىستىكتەرى مەن جاڭالىقتارى قانشالىقتى وراسان بولسا, حالىقارالىق ساياسات پەن ەكونوميكاداعى تاۋەكەلدەر مەن سىناقتار دا سونشالىقتى جويقىن بولاتىنىن ايتقان ەدى. ارعى-بەرگى وركەنيەت تاريحىن, الەمدىك گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق ءۇردىستەر تابيعاتىن تەرەڭ بىلەتىن, بۇگىنگى, بولاشاقتاعى دۇنيە دامۋىنىڭ اۋجايىن قاپىسىز بولجايتىن سۇڭعىلا ساياساتكەر رەتىندە ن.نازارباەۆ ۋاقىت تىنىسىن تاعى دا ءدوپ باستى. جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىمەن ىلەسە كەلگەن الەمدىك قارجى داعدارىسى, حالىقارالىق شيەلەنىستەر مەن تولاسسىز قاقتىعىستار, تەرروريزم مەن جاپپاي سوعىس قاۋپى جانە ت.ب. وسىعان كوزىمىزدى جەتكىزىپ وتىر.
قازاقستان پرەزيدەنتى الەم ءۇشىن دە, ءوز ەلى ءۇشىن دە دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق, بالاما جولدارىن ۇسىنۋدان تانعان ەمەس. ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋى دا حالقىمىز ءۇشىن قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىن باعدارلايتىن ەۆوليۋتسيالىق جاڭعىرتۋ تۇجىرىمداماسى بولسا, اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماقتارى ءۇشىن ستراتەگيالىق باعدار دەپ پايىمدايمىن.
ءۇشىنشى جاڭعىرۋ ماقساتى قازاقستاندى ماڭگىلىك ەلدىڭ مەجەسىنە جەتەلەيتىن تەمىرقازىق بولماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ايتقانداي, العاشقى ەكى جاڭعىرتۋ ەلىمىزدى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەمدەگى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا الىپ شىقتى. ارينە, عاسىرلار بويى بوداندىقتا بولعان, الەمدىك قوعامداستىققا العاش ەنگەن پوستكولونيالدىق ەل ءۇشىن بۇل از جەتىستىك ەمەس.
قازاقستاندى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ اياسىندا پرەزيدەنت ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارمەن قاتار, جەدەل شەشىلۋى ءتيىس ءمىندەتتەردى ناقتىلاپ بەرىپ وتىر. جولداۋدا بۇگىنگى كۇن ءتارتىبىندە تۇرعان ماسەلەلەر تۇگەل دەرلىك قامتىلعان. سونىڭ ىشىندە, ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋى, جاڭا يندۋستريالار قۇرۋمەن قاتار ءداستۇرلى بازالىق سالالاردى دامىتۋعا سەرپىن بەرۋ, جاڭا ەۋرازيالىق لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالار.
ەلباسى ءوز جولداۋىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ايىرىقشا توقتالدى. مەنىڭشە, پرەزيدەنتتىڭ «ءدىني ەكسترەميزمدى ناسيحاتتاۋدىڭ الدىن الۋ, اسىرەسە ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىدە ونىڭ جولىن كەسۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەرەك. قوعامدا, اسىرەسە, ءدىني قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى راديكالدى كوزقاراسقا بايلانىستى كەز كەلگەن ارەكەتكە «ءمۇلدە توزبەۋشىلىكتى» قالىپتاستىرۋ كەرەك» دەگەن توقتامى ارناۋلى كۇشتىك قۇرىلىمدار ءۇشىن دە, جالپى قوعام ءۇشىن دە وسى زاۋالعا قارسى بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋدىڭ ۇستانىمى بولۋى ءتيىس.
پرەزيدەنتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ باعىتىندا قادامدار جاسالعانىمەن, ونىڭ الدىن الۋدا, سەبەپتەرى مەن العىشارتتارىن انىقتاۋدا كەمشىلىكتەر بارىن ەسكەرتۋى دە بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ كۇشەيۋىنە سەرپىن بەرۋى قاجەت دەپ سانايمىن.
جولداۋدا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىنا كەڭىنەن كوڭىل بولىنگەن. پرەزيدەنت: «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور. كوپتەگەن پوزيتسيالار بويىنشا ءبىز الەمدە ءىرى اگرارلىق ەكسپورتتىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولا الامىز. بۇل, اسىرەسە, ەكولوگيالىق تازا تاعامدارعا قاتىستى. «Made in Kazakhstan» برەندى سونداي ونىمدەردىڭ ەتالونى بولۋعا ءتيىس», دەدى. مۇنىڭ ءوزى اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەڭبەككەرلەر ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ ەكەنى ءسوزسىز. سەبەبى, بۇل سالادا دا ءالى ىسكە قوسىلماي جاتقان الەۋەت پەن تەتىكتەر جەتكىلىكتى.
جولداۋداعى ەلدىڭ كوڭىلىن سەرپىلتكەن تاعى ءبىر تۇس ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن الەۋمەتتىك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى بولدى. اسىرەسە, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ, 2020 جىلعا دەيىن بالاباقشا ماسەلەسىن شەشۋ مەن زەينەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن 20 پايىزعا كوتەرۋ سياقتى تاپسىرمالارى – ەلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان يگى باستامالاردىڭ الدى. وسى قاعيدا ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ «الەۋمەتتىك مەملەكەت» ۇستانىمىنان اينىمايتىنىن دالەلدەپ وتىر.
ءبىر قاراعاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋى ەلدىڭ شيرەك عاسىرلىق پراگماتيكالىق دامۋ تاريحىنىڭ زاڭدى جالعاسى كورىنگەنىمەن, بيىلعى قۇجاتتىڭ ءمان-ماڭىزى ءتىپتى, وراسان دەۋگە بولادى. «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋى قازاقستان دامۋىنداعى سىناقتى كەزەڭدەردى ارتتا قالدىرىپ, جاڭا داۋىرگە اياق باسقان مەملەكەتتىڭ جوسپارى.
ەڭ باستىسى, ءبىز وسى جەتىستىكتەرگە شيرەك عاسىر اۋقىمىندا-اق جەتكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. بۇل – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس تابىسىمىز. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا: «بولاشاعىن ايقىنداپ, سىن-قاتەرلەردى كۇتىپ وتىرماستان, وعان تاباندى تۇردە قارسى تۇرا الاتىن حالىق قانا جەڭىسكە جەتەدى», دەدى. مەنىڭشە, ەلباسىنىڭ تۋعان حالقىنا جەتكىزبەك بولعان ءسوزىنىڭ بايلامى مەن جولداۋدىڭ تۇجىرىمى وسىندا جاتىر.
جولداۋدا كورسەتىلگەن ماقسات-ءمىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى ەندى بيلىك ينستيتۋتتارى مەن قوعامنىڭ موينىندا. ارينە, العا قويعان مىندەتتەردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدىڭ وزىنە ءتان قيىندىقتارى مەن توسقاۋىلدارى دا بار ەكەنى بەلگىلى. بۇل ەكونوميكالىق جۇيەدەگى, اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلىندەگى, قوعام بولمىسىنداعى تۇبەگەيلى ءارى جۇيەلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى. ال ءبىزدىڭ مەملەكەت, قوعام جولداۋدا كورسەتىلگەن باستامالاردى تابىستى ىسكە اسىرۋعا دايىن ەكەنىنە ءوز باسىم كامىل سەنەمىن.
دارحان كالەتاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى