تاريحي شەگىنىس
«تالاي تۋدى توبەسىنە قاداپ, تاعدىر مەن تاريحتى ىشكە بۇككەن شەجىرەلى قالا جايلى ناقتى دەرەكتەر از, – دەيدى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءولكەتانۋشى وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ. – بۇل شاھاردى التىن وردانىڭ كىشى سارايى, ءدىني استاناسى, توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ساۋدا قالاسى رەتىندە عانا بىلەمىز. ءتىپتى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وسىنداي اسىل مۇرامىزدىڭ بار ەكەنىنە ءمان بەرمەدىك. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قالانىڭ ناقتى قاي جىلى بوي كوتەرگەنى جايلى مالىمەت تە جوق. ەڭ كونە مالىمەت 1334 جىلى ارابتىڭ اتاقتى جيھانكەزى يبن باتۋتانىڭ سارايشىققا كەلگەنىندە جازعانى بولسا كەرەك, ول كەزدە قالا كەرۋەن جولى بويىنداعى ءىرى ساۋدا, ءدىني ورتالىق ەكەن, ىرگەسىندەگى ۇلىسۋ وزەنىندە ۇلكەن جۇزبەلى كوپىر بولىپتى». سارايشىققا العاش بولىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەندەردىڭ ءبىرى بەلگىلى ارحەولوگ الكەي مارعۇلان ەدى. ول 1950 جىلى ەسكى شاھاردىڭ ورنىنا قازبا جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە «قالا ون ەكىنشى عاسىردا سالىنعان» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. كەيىن بۇل ءپىكىردى رەسپۋبليكالىق ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا راستادى. ازيا مەن ەۋروپانىڭ ءتۇيىسكەن تۇسىندا, جايىقتىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىنا جاقىن ماڭنان بوي كوتەرگەن سارايشىقتان سوناۋ قىتاي مەن ءۇندى, حورەزم مەن يران, قاراقورىمنان شىققان كەرۋەن وتكەن دەسەدى. ال قازان مەن ورىنبور تاتارلارى «سارايشىق ۇلكەن سارايدىڭ كوشىرمەسى رەتىندە بوي كوتەردى, وندا قىپشاق حاندارى جاز بويى دەمالاتىن» دەپ جازعان. كوشىرمە دەمەكشى, كونە قالانىڭ ماكەتى مەن ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭنىڭ ۇقساستىعى كوپ. «حان وردالى سارايشىق» مەموريالدى كەشەنىنىڭ باسشىسى مولداش بەردىمۇراتوۆ ءبىر قىزىق دەرەك ايتادى. «بىردە تىكۇشاقپەن رەسەي ەلىنىڭ ازاماتتارى كەلدى. ولارعا قىزىل الاڭ سارايشىقتىڭ كوشىرمەسى, ءتىپتى بۇل جايلى ساراتوۆ مۇراجايىندا مالىمەت بار دەپ ەدىم, سەنبەدى. ۇشىپ كەتكەن, ءبىر ۋاقىتتا قولدارىندا قاعاز بار, كەلىپ تۇر. ساراتوۆ قالاسىنا بارىپ, مەنىڭ ايتقانىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ قايتىپتى», دەيدى ول. مولداش بەردىمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سارايشىق – كيەلى ورىنداردىڭ ءبىرى. بۇل توپىراقتا ەسىمدەرى ەلگە جايىلعان 12 اۋليە ماڭگىلىك تىنىس تاپقان. كەزىندە سارايشىقتا جۇزدەن استام حان بيلىك ەتىپتى. جەتى حاننىڭ سۇيەگى, ءبىر حاننىڭ باسى جاتىر. 1999 جىلى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ باستاماسىمەن مەموريالدى كەشەن سالىنىپ, حاندار پانتەونى اشىلدى. وعان ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ, اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. موڭكە تەمىر, توقتاعۋ, جانىبەك, ءامىر وقاس, قاسىم حان, شەيح ماماي, ءجۇسىپ حاندارعا ارنالىپ جەتى قۇلپىتاس قويىلدى. اڭىزداردا ەدىگە مەن ەر تارعىن باتىرلاردىڭ دا وسىندا جەرلەنگەنى جايلى ايتىلادى. ءسانى مەن سالتاناتى جاراسىپ, قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بولعان سارايشىق 1580 جىلى دون, ەدىل كازاكتارىنىڭ شاپقىنشىلىعى كەزىندە ءبىرجولا قيراعان. كەيىن بۇل جەرگە رەسەي پاتشالىعى وتارشىلدىق بەكىنىس سالدى. ول قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. بۇگىندە كونە قالانىڭ ورنى وبلىس ورتالىعىنان ەلۋ شاقىرىم جەردە, ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. سوڭعى جىلدارى پروفەسسور زەينوللا ساماشەۆ باستاعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا كوپ جۇمىس اتقاردى. سارايشىقتاعى توپىراق استىنان تابىلعان قۇندى ءدۇنيەلەر مەن جادىگەرلەر مەموريالدىق كەشەن جانىنداعى مۇراجايدا جانە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا ساقتالعان. مۋزەي مامانى كامشات ەلەۋوۆا سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى دەيدى, ياعني ح-ءحى عاسىر ىرگە تاسىنىڭ قالانۋ كەزەڭى, ءحىىى-XIV عاسىر گۇلدەنۋ كەزەڭى, XV-XVI عاسىر قۇلدىراۋ كەزەڭى. بۇل قالادا كوپتەگەن شەبەرحانالار, تەڭگەحانالار جۇمىس ىستەگەن. قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە تابىلعان جادىگەرلەردىڭ اراسىندا سفەروكونۋس دەپ اتالاتىن قىشتان جاسالعان ىدىستار بار, كەيبىر دەرەكتەردە وندا ءدارى ساقتالدى دەسە, ەندى بىرىندە ىشىنە پارفيۋمەريا قۇيىلعان دەسەدى. مۇراجايدىڭ اسا قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى – سۇر ءتۇستى قىش قۇمىرا. سارايشىق قالاسىنان ءۇش مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلعان. قۇمىرانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ءبۇيىرىن انىقتاپ قاراساڭىز, ورتازيالىق تۇركى ادەبي تىلىندە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «كىسى كوركى ءجۇز, بۇل ءجۇز كوركى كوز, بۇل اۋىز كوركى ءتىل, بۇل ءتىل كوركى ءسوز, تاعى كىسىگە كورىك ءبىلىم مەن ونەر, بىلىكتىلىككە اركىم جانىن پيدا ەتۋى ءتيىس» دەگەن قاناتتى سوزدەرى جازىلعان. ورتاڭعى بۇيىرىندە «بۇل قۇمىرانىڭ ىشىنە كوز جاسىن قۇيار بولار» دەگەن ءسوز بار. ول زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى قۇمىرانى جاساعان شەبەردىڭ مۇڭ-شەرى بولۋى مۇمكىن.بۇگىنگى احۋال
«سارايشىقتى جايىق سۋى شايىپ بارادى» دەپ وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى اكادەميك الكەي مارعۇلان دابىل قاققان ەدى. ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, وزگەرگەندى كوز كورمەدى. وزەن سۋى 1940 جىلداردان باستاپ قالىپتى ارناسىنان اۋىتقىدى. تاريحي ورىنعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەۋى, سول باياعى نەمقۇرايلىلىق پەن نەمكەتتىلىك اقىرى بابالار كوزى سانالاتىن قاسيەتتى ورىننىڭ 70 پايىزعا جۋىعىنىڭ سۋ استىندا قالىپ, جويىلۋىنا اكەلدى. ءالى دە بولسا التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ەكىنشى, قازاق ەلى مەن نوعاي حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى, التىن وردا, قازاق حاندارىنىڭ پانتەونى بولعان تاريحي ورىننىڭ كوز الدىمىزدا قۇرىپ كەتپەۋىنە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. قازىر جايىق وزەنىنىڭ سۋى شايىپ, ەسكى قالانىڭ قورشاۋى قۇلاپ جاتىر. قۇلاما جاردىڭ ءار جەرىنەن ادام سۇيەكتەرى كورىنەدى. مەملەكەت قورعاۋىنداعى نىساننىڭ بۇدان وزگە دە ماسەلەلەرى بار. وسى جەردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, بابالار اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ ءجۇرگەن مولداش بەردىمۇراتوۆ الداعى كۇندەردەن ءۇمىت كۇتەدى, «سارايشىق جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەۋى ءتيىس», – دەيدى ول. بۇل ماسەلەنى كوتەرگەندەگى ماقساتىمىز دا وسى – قالعان اۋماعىن ساقتاپ, قورعاۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا دەيمىز. كەشەن باسشىسى مولداش بەردىمۇراتوۆ «بولاشاققا سەنىمسىز قاراۋعا بولمايدى», دەپ جاقسى اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. – قازبا جۇمىستارى ءجۇرگىزىلگەن قالا ورنى سۋعا كەتىپ جاتتى. قۇزىرلى ورىندارعا ايتىلدى, جازىلدى. وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ قولداۋىمەن بيىل وسى ماقساتقا قازىنادان قارجى قارالدى. قازىر جاعانى بەكىتۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. باعانالار قاعىلىپ, قاجەتتى ماتەريالدار الىندى. كوكتەمگى ءور سۋى كەلگەنشە ءبىز دە جۇمىسىمىزدى اياقتايمىز, – دەيدى ول. سولاي بولسا يگى.بولاشاققا باعدار
سارايشىقتىڭ تاريحىن بۇگىنمەن بىتىرمەي, ۇرپاقتان- ۇرپاققا جەتكىزۋ ىسىندە ايتەۋىر قارەكەتسىز ەمەس ەكەنىمىز كوڭىلگە جۇبانىش. مىسالى, تاريحي فيلم ءتۇسىرۋ جوسپاردا بار. ايىنا 700-دەي كەرۋەن كەلگەن قالا سول كەزدىڭ وزىندە تۋريستىك ورتالىق سانالعان. بۇل ءۇردىستى بۇگىنمەن دە بايلانىستىرعان ءجون. سارايشىق ءبىزدىڭ ۇلتتىق برەندىمىز بولۋى ءتيىس. اتىراۋ ايماعى – شەتەلدىك جانە وتاندىق ساياحاتشىلار ءۇشىن تارتىمدى ولكە. اسىرەسە, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ قارساڭىندا تۋريزم سالاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ءرۇستەم ەگىزباەۆ تا بۇل ءسوزىمىزدى قۋاتتايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايلى ايماقتا تۋريزم سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا مۇددەلىلەر قاتارى ارتىپ كەلەدى ەكەن. قازىر وڭىردە 8 تۋريستىك بازا بار. ال ناقتى جوسپارلارعا كەلەر بولساق, الداعى جىلدارى «ورتاعاسىرلىق سارايشىق» جوباسىن ءجۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بىرەگەي, قىزىقتى, تاريحي نىسان ەسكى قالانىڭ ورنىندا بوي كوتەرەتىن بولادى....تاعى دا
سارايشىقتى ايتقاندا, ۇمىتىلماۋى ءتيىس تاعى ءبىر جايت بار. ول – كۇنى كەشەگە دەيىن ەسكەرۋسىز قالىپ كەلگەن, سارايشىق پەن كونە ۇرگەنىشتىڭ اراسىنا سارا جول سالعان ۇلى ءجىبەك جولىنىڭ بويىنداعى تاسكەشۋ كەرۋەن سارايى. بۇل ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىش التىن وردا مەملەكەتىنە تيەسىلى جانە ءبىر ەرەكشەلىگى تۇتاستاي قىش كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان. ەلباسى تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا عانا سەڭ ءجۇرىپ, سارايدىڭ جارتىسى توپىراق استىنان ارشىلىپ الىن- دى. ماقات, قىزىلقوعا, جىلىوي اۋداندارىنىڭ شەكارالاس قيىلىسىندا ورنالاسقان تاسكەشۋ – سارايشىق قالاسىنان شىعاتىن نوعاي جولى بويىنداعى العاشقى كەرۋەن ساراي. كەزىندە كوپەستەر مەن داۋلەتتى ساياحاتشىلارعا قوناقۇي رەتىندە سالىنعان بۇل مەكەن ساعىز وزەنىنەن وتەتىن وتكەلدى قامتاماسىز ەتىپ, كەرۋەن ساراي حابارشىلارىنىڭ اتىن اۋىستىراتىن پوشتا بەكەتى دە بولىپتى. ارحەولوگ مارات قاسەنوۆ قازبا جۇمىستارى كەزىندە كوپ جادىگەر تابىلعانىن ايتادى. وبلىس ورتالىعىنان ون شاقىرىم عانا قاشىقتىقتا ورنالاسقان تاعى ءبىر ەسكى قالا اقتوبە-لاەتي دەپ اتالادى. ونى العاش رەت وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى مۇنايشى-گەولوگ ساپار قارىمساقوۆ پەن ولكەتانۋشى عالىم ۆياچەسلاۆ افاناسەۆ انىقتاعان. تاريحتا «شەبەرلەر قالاشىعى» دەگەن ۇعىممەن بەلگىلى اقتوبە-لاەتيدى XIV عاسىردىڭ اياعىندا تەمىردىڭ اسكەرى قيراتىپ كەتكەن. ءبىر كەزدەرى كاسپي تەڭىزى مەن جايىق وزەنى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى سالدارىنان سۋ استىندا قالعان قالاشىق وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى جەر بەتىنە قايتا شىققان ەدى. توقسانىنشى جىلدارى زەرتتەۋ جۇمىستارى توقتاپ قالدى. سوڭعى كەزدە عانا اتىراۋلىق ارحەولوگتار نازار اۋدا- رىپ, قازبا جاسادى. وكىنىشتىسى, مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعانىنا قاراماستان, قالاشىقتىڭ تۇتاستاي ءبىر بولىگى تەلەستانسا سالۋ كەزىندە قيراتىلعان. ال عاسىرلار عالاماتىن قويناۋىنا بۇگىپ جاتقان ەسكى قالا جانىندا قازىر «جۇلدىز» دەگەن جاڭا شاعىن اۋدان بوي كوتەرىپ, جەرگىلىكتى حالىق جارىسا ءۇي سالىپ جاتىر. بابالار مۇراسىنا سالعىرت قاراماي, ەڭ بولماسا كوزگە كورىنىپ تۇرعان جەرىن اسپان استى مۇراجايى مەن ارحەولوگيالىق بازاعا اينالدىرساق, كانە؟ زامان ءبىر كوشكەن جەل. شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى باتۋ حان ءسانى مەن سالتاناتىنا قىزىعىپ, اقساق تەمىر قيراتۋعا قيماعان سارايشىقتى, كونەنىڭ كوزى بولعان اقتوبە-لاەتي مەن تاسكەشۋدى بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ۇتىمدى پايدالانۋعا بولار ەدى. اسپانمەن تالاسقان تاۋى, سىلدىراي اققان بۇلاعى جوق اتىراۋدىڭ الىس-جاقىننان بەتكە العان مەيماندارىنىڭ الدىندا مەيماناسى تاسىپ, ماقتانا كورسەتەردەي قاسيەتتى ورىندارى جوق ەمەس, بار, تەك سونى ۇقساتا الماي جۇرگەنىمىز بولماسا... باقىتگۇل باباش, «ەگەمەن قازاقستان» اتىراۋ وبلىسى