ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى بارلىق سالاعا جان بىتىرەدى. الەم جاڭا مىڭجىلدىققا ەندى, سونىمەن بىرگە قوعامدىق قاتىناستارعا, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سالاسىندا جاڭا زاڭنامالىق كوزقاراستار قاجەت بولدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قانداي ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرمەن جەتكەلى تۇرمىز؟ وسى ساۋالدار ءتوڭىرەگىندە ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ ءوز ويلارىمەن بولىسەدى.
– سەيىتسۇلتان سۇلەيمەن ۇلى, ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن كوميتەت ەلدىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاتىستى زاڭداردىڭ ساپالى ءارى دەر كەزىندە قابىلدانۋىنا اتسالىسادى. اڭگىمەنى دە وسى ماسەلەدەن باستاساق...
– قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ ءبىزدىڭ كوميتەت ءوز جۇمىسىن قاجەتتى ەكونوميكالىق جاڭارۋلاردى جانە ءوڭىرلەردىڭ ءبىرقالىپتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى قۇقىقتىق بازا قۇرۋعا قول جەتكىزىلەتىندەي ەتىپ جولعا قويدى. وتكەن كەزەڭدە 200-دەن اسا زاڭ قابىلدانعاندا باس كوميتەت ءرولىن اتقارۋى وسىنىڭ ناقتى دالەلى. ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا قوعامدىق قاتىناستاردى زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن كولىك, بايلانىس, مەملەكەتتىك م ۇلىك, جەكە كاسىپكەرلىك, اكتسيونەرلىك قوعامدار, باسەكەلەستىك, ءسايكەستىكتى باعالاۋ سالاسىنداعى اككرەديتتەۋ, ينۆەستيتسيا تۋرالى جانە باسقا دا زاڭ جوبالارى كوميتەتتە جان-جاقتى تالقىلاندى, كەيىن پالاتا وتىرىسىندا ماقۇلداندى.
قىسقاشا ايتقاندا, جاڭا اكتىلەردە جەكە كاسىپكەرلىك ەركىندىگى, ونى قورعاۋ جانە قولداۋ, جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ تەڭدىگىن, جەكە مەنشىككە قول سۇقپاۋ جانە قورعاۋ كەپىلدىگىن, ەلىمىزدە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ باسىم دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار كوزدەلگەن.
– ماسەلەن, «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» زاڭعا قانداي تۇزەتۋلەر جاسالدى؟
– بۇل زاڭعا جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنىڭ قانداي تاۋەكەل توبىنا جاتاتىندىعىنا بايلانىستى جوسپارلى تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ كەزەڭدىگى بەلگىلەنگەن نورمالار ەنگىزىلدى. زاڭعا ءسايكەس تاۋەكەلدىڭ شامالى دەڭگەيىندە جوسپارلى تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ كەزەڭدىلىگى بەس جىلدا ءبىر رەتتەن ءجيى بولمايتىن بولىپ بەلگىلەنۋگە ءتيىس. ۆەتەريناريا, وسىمدىكتەر كارانتينى جانە وسىمدىكتى قورعاۋ, تۇقىم شارۋاشىلىعى, استىق جانە ماقتا رىنوگى سالاسىندا ءۇش جىلدا ءبىر رەتتەن ءجيى بولماۋعا ءتيىس. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ سالاسىندا جىلىنا ءبىر رەتتەن ءجيى بولماۋى كەرەك. بۇل رەتتە زاڭدا ولاردىڭ بەلگىلەنبەگەن تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋىنە تىيىم سالىنعان. وسى جانە باسقا دا شارالار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە تەكسەرۋلەر ءجۇرگىزۋىن وڭايلاتۋعا جانە ولاردىڭ سانىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
– ەل داۋلەتىنىڭ ارتۋىندا ينۆەستيتسيانىڭ ءرولى ايرىقشا. وسى ورايدا وتاندىق ەكونوميكاعا شەتەلدىك قارجىنىڭ كەلۋىنە قابىلدانعان زاڭدار قالاي اسەر ەتۋدە؟
– تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 2004 جىلى 1 ترلن. 703 ملرد. 684 ملن. تەڭگە بولسا, 2009 جىلى 4 ترلن. 585 ملرد. 298 ملن. تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 2004 جىلى 301 ملرد. 339 ملن. تەڭگە كولەمىندە بولسا, 2009 جىلى 1 ترلن. 697 ملرد. 493 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيانىڭ ناقتى كولەمى, ياعني, باعا فاكتورلارىنىڭ اسەرى ەسكەرىلمەگەنىن ايتقانىمىز ءجون. 2009 جىلى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2 ەسە دەرلىك ءوسكەن, ال وسى جىلدارى ينۆەستيتسيا ءوسۋىنىڭ جىل سايىنعى قارقىنى 114,8 پايىزدى قۇراعان.
– سوڭعى جىلدارى يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باسا ءمان بەرىلۋدە. وسى باعىتتا قانداي زاڭدىق نەگىزدەر قالىپتاستى؟
– ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ, سونداي-اق ەكونوميكانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ءۇشىن كوميتەتتە بىرقاتار زاڭدار قارالدى جانە كەيىن ولاردى پارلامەنت قابىلدادى.
سونىڭ ىشىندە وتاندىق يننوۆاتسيالاردى ازىرلەۋ, ەنگىزۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى الۋ كەزىندە يننوۆاتسيالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىن مەملەكەتتىك قولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ تەتىگىن ناقتىلايتىن زاڭدىق نەگىز بار. سونداي-اق ىشكى سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قورعاۋ جونىندە شارالار قابىلدانعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ەلىمىزدە بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋعا, ستراتەگيالىق تاۋارلارمەن ساۋدانى رەتتەۋگە, ۇساق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى بيرجالىق ساۋدا ۇدەرىسىنە تارتۋ ەسەبىنەن باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا جانە قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تاۋار بيرجالارى تۋرالى زاڭدار جەتىلدىرىلدى.
– عىلىم مەن ءوندىرىستى بايلانىستىرۋ باعىتىنداعى قانداي قادامدى ايتار ەدىڭىز؟
– ەلىمىزدە تەحنوپاركتەردىڭ ەكى دەڭگەيلى جۇيەسى – ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەر جانە وڭىرلىك تەحنولوگيالىق پاركتەر قالىپتاسۋدا.
كەلەشەكتە قازاقستانداعى تەحنوپاركتەر عىلىمنىڭ ءوندىرىسپەن بايلانىسىن نىعايتۋ مىندەتتەرىن شەشۋدى, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار, جوعارى تەحنولوگيالى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ءوندىرىسىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. وسى ورايدا بيىلعى جولداۋدا «ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى قۋات شىعىندارىن ازايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلۋى كەرەك», دەلىنگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
– تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جانە ۇلەسكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوبالارى ءسىزدىڭ كوميتەت ارقىلى ءوتتى ەمەس پە؟
– ءيا, باس كوميتەت رەتىندە زاڭ جوبالارىمەن اۋقىمدى جۇمىستار ءجۇرگىزىلدى, جۇمىس توبى قۇرىلدى. قازاقستاندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىن العانى وتە جاقسى. الايدا, ول ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ قاجەتتىگىن تۋدىردى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كوميتەتتە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا زاڭدار قابىلداندى. جاڭا زاڭنامالىق اكتىلەرگە سايكەس ەلىمىزدىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسيالارى قۇرىلۋى ءتيىس. ولار تۇرعىن ءۇي قورىن ساقتاۋ جانە تيىسىنشە پايدالانۋ جونىندە كوندومينيمۋم نىسانىن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋدى ءجۇزەگە اسىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
2007 جىلعى 1 قاڭتاردان قولدانىسقا ەنگىزىلگەن, ۇلەسكەردىڭ قۇقىعى بارىنشا قورعالعان «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ ازاماتتار اراسىندا وڭ سەرپىن تۋعىزدى. بۇعان, بىرىنشىدەن, ۇلەستىك قاتىسۋ شارتىندا بولۋعا ءتيىس مىندەتتى تالاپتاردىڭ ءدال ايقىندالۋى ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. ەكىنشىدەن, جاسالعان شارتتاردى ەسەپكە الۋ ارقىلى مەملەكەتكە بۇل جاعداي بىرنەشە رەت قايتارا ساتۋدى, ليتسەنزيالارى, جەر ۋچاسكەلەرى, قۇرىلىسقا رۇقساتتارى جوق قۇرىلىس ۇيىمدارىمەن شارتتار جاساسۋ مۇمكىندىگىن بولعىزباۋعا ىقپال ەتەدى.
– وڭىرلەردى دامىتۋ سالاسىندا قانداي زاڭدار قابىلداندى؟
– ەكونوميكا دامۋىنىڭ جاڭا تالاپتارىنا جاۋاپ رەتىندە كوميتەت كەيىننەن زاڭدارعا اينالعان كونتسەسسيالار تۋرالى, سالالىق رەتتەۋىشتەر قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا, بايلانىس جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار تۋرالى جوبالاردى ءازىرلەدى. ولار ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋدى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ قازىرگى نىساندارىن باسقارۋ جانە جاڭارتۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. جانە ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ جانە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ زاڭناماعا سايكەس بەكىتىلگەن تاريفتەردىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءجونىندەگى قىزمەتىن رەتتەيدى. ەكونوميكا سالالارىن دامىتۋ جانە قولداۋ, ءوڭىرلەردىڭ جەدەل دامۋى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ينۆەستيتسيانى, تەحنولوگيالار مەن قازىرگى زامانعى باسقارۋ تەتىگىن تارتۋ, تيىمدىلىگى جوعارى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىستەر قۇرۋ ماقساتىندا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋدى كوزدەيدى.
ەكونوميكا تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ءتيىمدى ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ جانە دامىتۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, كولىك سالاسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭدار ازىرلەنىپ, قابىلداندى. سونىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ جانە اۆياتسيا قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى اۆياتسيا قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە, ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ شارالارىن كۇشەيتۋگە, سونداي-اق ەۋروپالىق اۆياتسيالىق تالاپتاردى جانە حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ قارارىن ەنگىزۋگە ىقپال ەتتى.
– قوعامنىڭ وزگە سالالارىنا قاتىستى قانداي زاڭداردى اتار ەدىڭىز؟
– ايتالىق, «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ قىزمەتكە, ءونىمدەردىڭ تسيكلدىك ۇدەرىستەرىنە مىندەتتى جانە ەرىكتى تالاپتاردى اي-قىنداۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ سالا-سىندا سايكەستىكتى راستاۋ, اككرەديتتەۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جونىندەگى قوعامدىق قاتىناستار-دى رەتتەۋگە باعىتتالعان. زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ ءىس جۇزىندە تولىق قولدانىلۋى ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعى جانە قورشاعان ورتا, ونىڭ ىشىندە, وسىمدىك جانە جانۋارلار دۇنيەسى ءۇشىن ءونىم قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ءونىم مەن قىزمەتتەر قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىنا قاتىستى تۇتىنۋشىلاردى جاڭىلىستىراتىن ءىس-ارەكەتتەردى ەسكەرتۋدى, ساۋدادا تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى جويۋدى, وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋدى, تابيعي جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋدى ماقسات ەتكەن.
«تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭ جوباسى كوميتەتتە بىرنەشە رەت قارالىپ, وڭدەلدى. بۇل زاڭ – تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن نارىقتار سالاسىنداعى قىزمەتتى رەتتەيتىن نەگىزگى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ءبىرى. قازىرگى ۋاقىتتا «تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن رىنوكتار تۋرالى» دەپ اتالاتىن زاڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ, تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ جانە رەتتەلەتىن رىونك سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق تۇتىنۋشىلاردى قاۋىپسىز جانە ساپالى تاۋارلارمەن, قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءجونىندەگى شارالاردى ايقىندايتىن «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭ دا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
– ءسوز سوڭىندا ويىڭىزدى تۇيىندەي كەتسەڭىز...
– قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ 15 جىلدىق تاريحىنداعى وتكەن ون ءبىر جىل كوميتەت ءۇشىن قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىلىگى قالىپتاسۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. قازاقستان قوعامى ساياسي جاعىنان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا جاڭعىرىپ, تۇلەدى. تاريحي ءولشەممەن العاندا از ۋاقىتتا ءماجىلىستىڭ سالالىق كوميتەتىنىڭ جۇمىس ۇلگىسى جاسالدى – بۇل ءومىرشەڭ زاڭدار رەتىندە كۇشكە يە بولاتىن جوبالار ءازىرلەۋ. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ دامۋىن زاڭنامالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ الداعى ۋاقىتتا دا ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ باستى ماقساتى بولىپ قالا بەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.