وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە اسا سيرەك كەزدەسەتىن ءبىر قىمبات جادىگەر تۇر. ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ساعىندىق ءسالمۇرزيننىڭ ايتۋىنشا, زەڭگى بابانىڭ ارعى تۇقىمى سانالاتىن تۋردىڭ مۇيىزدەرىنەن قيۋلاستىرىپ جاسالعان م ۇلىكتى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەردىڭ جاساعانى بىردەن اڭعارىلادى. ءتورت سيراعى, ارقاسى, شىنتاق تىرەۋلەرى تەرىمەن قاپتالىپ, قىزىل بارقىتپەن تىستالعان. ونى وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ۆەنەرا كۋپكينا دەگەن پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۇرعىنى تاپسىرعان كورىنەدى. باستاپقىدا «بايدىڭ تاعى» دەگەن دەرەكتەن باسقا ماردىمدى ەشتەڭە بولماسا, كەيىن جان-جاقتى زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا ءىدىرىس ايداربەكوۆتەن قالعان ەسكى كوز ەكەنى انىقتالعان. مالىمەتتەر بويىنشا ورىندىق يەسى 1849 جىلى قۇسمۇرىن دۋانى كەلتەسور بولىسىندا (م. جۇماباەۆ اۋدانى مايبالىق اۋىلى) تۋعان. 60-قا تاياعان شاعىندا قاجىلىق مىندەتىن وتەپ قايتقان. ول جەتىم-جاقىبايلارعا ۇنەمى كومەكتەسىپ, قايىرىمدىلىعىمەن اتى شىققان. كوزى اشىق, ساۋاتتى بولىس اقتاردىڭ قولىنان قازاعا ۇشىرايدى.
ولكەتانۋشى سوتسيال جۇماباەۆتىڭ جازۋىنشا, اكەلى-بالالى ايداربەكوۆتەر قىزىلجار وڭىرىندە 1917 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن «ءۇش ءجۇز» ۇلتتىق پارتياسىن قولداپ, دەمەۋشىلىك كورسەتكەن. ساكەن سەيفۋلليننىڭ ولارعا ءىش تارتىپ, «ءۇش ءجۇز» گازەتىن شىعاراتىنى وسى تۇس. ءار سانىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «جاساسىن تۇرىك-تاتار بالاسى!» دەگەن ۇران باسىلىپ تۇرعان. ۇشجۇزشىلەر اۆتونوميا تەك قازاقتار ءۇشىن مەملەكەت قۇرۋ دەگەن كوزقاراس ۇستانىپ, الاشتىقتارمەن جولدارى ەكىگە ايرىلعان. كەڭەس ۇكىمەتىنە جان-تانىمەن قىزمەت ەتكەنىنە قاراماستان مالىك 1928 جىلى اقتوبەگە جەر اۋدارىلادى. ستالينگە حات جولداپ, گولوششەكيننىڭ اپەرباقان ساياساتىن قاتاڭ ايىپتايدى. الايدا, ادىلدىككە جەتە المايدى. رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ ءتوراعاسى بولعانىنا, باندىلارمەن سوعىسقانىنا قاراماستان مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, قۋدالاۋعا ۇشىرايدى. جازاسىن وتەگەن سوڭ ەلگە ورالۋعا سەسكەنگەن بولۋ كەرەك, ومبى وبلىسىنداعى تۋىستارىن پانالايدى. ۇكىمەتتىڭ قۇرىعى ۇزىن دەگەن راس-اۋ. 1937 جىلى وسى جەردە تۇتقىنعا الىنىپ, «حالىق جاۋى» رەتىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. 1958 جىلى ومبى وبلىستىق سوتى تورالقاسىنىڭ شەشىمىمەن اقتالادى. وگپۋ-دىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسى وعان «جاسى 40-تا. نيكولاي زامانىندا بولىس بولعان. ءىرى ساۋداگەر. ماسكەۋمەن, پەتروگرادپەن ساۋدا جاسايدى. ەكى ايەلى بار. ەكونوميكالىق, ساياسي ىقپالى وتە زور» دەگەن مىنەزدەمە بەرگەن.
مىنە, تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇرعان قۇندى ءجادىگەردىڭ يەلەرى جايلى وسىنداي دەرەكتەر بار.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پەتروپاۆل