1974 جىلى كانادانىڭ ۇلت ساۋلىعى جانە الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ءمينيسترى م.لالوند حالىقتىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا «دەنساۋلىق ءورىسى» دەگەن تۇجىرىمدى ۇسىنعان. وندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تەك مەديتسينالىق اسپەكتىلەرگە كوڭىل ءبولۋ دۇرىس ەمەس ەكەندىگى, ۇلت ساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن بۇل پروبلەماعا كەڭىرەك قاراۋ كەرەكتىگى ايتىلعان.
ول ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ءتورت ماسەلەنى اتادى: قورشاعان ورتا, ءومىر ءسۇرۋ سالتى, بيومەديتسينا ءجانە مەديتسينالىق قىزمەت. ۇلت ساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن كەيبىر فاكتورلار دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنان تىس جاتاتىنى اتالدى. م.لالوند بايانداماسىندا ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ءرولىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تەڭسىزدىككە جانە حالىقتىڭ قاتەرى جوعارى تاۋەكەل جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن توپتارىنا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. بەلگىلى امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى ت.پارسونس دەنساۋلىق ءينديۆيدتىڭ قوعامدا ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ءرولىن جانە ءمىندەتتەرىن ءتيىمدى ورىنداي الۋ قابىلەتى دەپ اتادى. قوعامنىڭ دۇرىس دامۋى ءۇشىن تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىق دەڭگەيى جاقسارۋى كەرەك.
1975 جىلدان 2005 جىلعا دەيىنگى, ياعني 30 جىل ارالىعىنداعى الەمنىڭ 169 مەملەكەتى بويىنشا جيناقتالعان دەرەكتەردى سالىستىرمالى تالداۋعا بولادى. ەگەر 1975 جىلى جان باسىنا شاققانداعى تابىس – 1 مىڭ دوللار, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 48,8 جىلعا سايكەس كەلسە, 2005 جىلى ءدال وسىنداي تابىس دەگەيىندە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ءتورت جىلعا ۇزاعىراق بولعان. تاماقتانۋ جۇيەسىنىڭ جاقسارۋى, ءبىلىم بەرۋ سالاسى مەن مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ جەتىلۋى, اقپاراتتى الۋ جانە پايدالانۋدىڭ ينستيتۋتتىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋى, قوعامنىڭ ءبىلىمدى دۇرىس پايدالانۋى, ءتيىمدى مەديتسينالىق قىزمەت, تۇراقتى دەڭگەيدەگى تابىس ارقىلى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جوعارىلادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەكونوميكاعا دا تىعىز بايلانىستى. ۇلت ساۋلىعى ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزعا يە. دەنساۋلىعى جاقسى ادامداردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى, ءتيىسىنشە ەكونوميكا مەن قوعام دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. دامىعان ەكونوميكا دا ۇلت ساۋلىعىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. تەڭسىزدىك دەڭگەيىن باقىلاي وتىرىپ, الەۋمەتتىك ورتانى جاقسارتۋ ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا بولادى. ساپاسى جوعارى مەديتسينالىق قىزمەت حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارى ازايادى. تابىستى ەكونوميكا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كوبىرەك رەسۋرستار بەرەدى. ۇلت ساۋلىعىنا كوپ فاكتورلار اسەر ەتەدى. قازىرگى كەزدە ءار فاكتور اسەرىنىڭ ۇلەسىن باعالاۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. ونى مىناداي توپتارعا ءبولۋگە بولادى: الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني فاكتورلار, تابىس پەن ءبىلىم دەڭگەيى, جۇمىسباستىلىق, الەۋمەتتىك قولداۋ, مىنەز-قۇلىق فاكتورلارى, ءومىر ءسۇرۋ ءجانە قورشاعان ورتا جاعدايى, تاماقتانۋ, فيزيكالىق بەلسەندىلىك, تازا سۋعا قولجەتىمدىلىك, اۋانىڭ لاستانۋى, جەكە تۇلعا فاكتورلارى – فيزيولوگيالىق, گەنەتيكالىق, پسيحولوگيالىق, ءوز ءومىرىن باقىلاۋ قابىلەتى, مەديتسينالىق قىزمەتكە قولجەتىمدىلىك, پروفيلاكتيكا ءجانە ەمدەۋ.
ۇلت ساۋلىعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەتەرمينانتتارى الەۋمەتتىك يەرارحيا, تابىس تەڭسىزدىگى, ەكونوميكالىق ءوسۋ, الەۋمەتتىك كاپيتال, حالىقتىڭ ەتنوستىق قۇرامى جانە ەڭبەك نارىعى پارامەترلەرى, الەۋمەتتىك نورمالار. ادامداردىڭ ءومىر سۇرەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كونتەكسىنىڭ سيپاتتامالارى قورشاعان ورتا جاعدايى, تۇرعىن ءۇي جايلىلىعى, كولىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋى, تۇرمىستىڭ جاعدايى جانە قىلمىس دەڭگەيىنە بايلانىستى. ادام ءومىرىنىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىنە ميكرو-ماكرو كليمات تا اسەر ەتەدى, ونىڭ فيزيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق, مورالدىق جاعدايىن ايقىندايدى. ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەر ۇلت ساۋلىعى دەڭگەيى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەتەرمينانتتار اراسىنداعى بايلانىستى ءبىرىنشى كەزەكتەگى فاكتورلار – الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق ءجانە دەموگرافيالىق, ەكىنشى كەزەكتەگى فاكتورلار – بيولوگيالىق, پسيحوالەۋمەتتىك ءومىر ءسۇرۋ سالتى بويىنشا باعالايدى. حالىقتىڭ ءتۇرلى توپتارى اراسىنداعى دەنساۋلىق تەڭسىزدىگى ءارقيلى. كەدەي ءۇي اۋقاتتى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا قاراعاندا, تابىستارىنىڭ كوپ ءبولىگىن تاماقتانۋعا جۇمسايدى. دەنساۋلىق تەڭسىزدىگىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى تابىس دەڭگەيى. كەدەيلىك پەن دەنساۋلىق اراسىنداعى بايلانىس تەك دامۋشى جانە كەدەي ەلدەردە عانا ەمەس, باي ەلدەردە دە بايقالادى. دامىعان ەلدەر ءۇشىن ماتەريالدىق جاعداي فاكتورى ماڭىزدىلىعى تومەن بولعانمەن, پسيحوالەۋمەتتىك فاكتورلار ماڭىزدىلىعى ءوسۋدە. دامۋشى ەلدەردە ءىجو ءجانە ۇلت ساۋلىعى اراسىنداعى بايلانىس وتە كۇشتى بولسا, دامىعان ەلدەردە مۇنداي بايلانىس كۇردەلى. كانادالىق عالىمدار دەنساۋلىق ساقتاۋ ءجانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ قارجىلاندىرىلۋى مەن قولجەتىمدىلىگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق توپتار اراسىنداعى تەڭسىزدىككە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى اقىلى مەملەكەتتەردە اتالعان سالا قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىك, ءتولەم قابىلەتى شەكتەۋلى نەمەسە اقى تولەۋ مۇمكىندىگى جوق توپتار دەنساۋلىعىنىڭ ءتومەن دەڭگەيى بايقالادى. كەرىسىنشە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قوعامدىق قاراجاتتان قارجىلاندىراتىن مەملەكەتتەردە تابىس جانە دەنساۋلىق دەڭگەيى اراسىنداعى بايلانىس ءالسىز. بۇل تەڭسىزدىك ادامنىڭ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك يەرارحياداعى ورنىن تابىسقا بايلانىستى سالىستىرۋ ارقىلى بايقالادى. تابىس تەڭسىزدىگى جانە دەنساۋلىق اراسىنداعى بايلانىس وتە ءالسىز ەكەندىگىن دالەلدەيتىن دە زەرتتەۋلەر بار.
ك.دجادي جانە ي. پاتتەرسون ەسىمدى عالىمدار تابىس تەڭسىزدىگىن دەنساۋلىق دەڭگەيىنىڭ ءوزىندىك دەتەرمينانتى دەگەن پىكىردى كۇشەيتىلىپ ايتىلعان دەپ سانايدى. ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەر مەن كەپىلسىز جۇمىسباستىلىق ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا, الەۋمەتتىك, پسيحيكالىق, فيزيكالىق جانە ءال-اۋقاتى دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىنى بايقالعان. وسى پروبلەماعا ارنالعان كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇمىس ورنىنىڭ قىسقارۋى مەن ادام دەنساۋلىعى اراسىنداعى بايلانىسقا ارنالعان. حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ وسى كەزەڭگە دەيىن ءجۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ بارلىعىندا جۇمىس ورنىنىڭ قىسقارۋى ادام دەنساۋلىعىنىڭ ءبىر نەمەسە ءبىرنەشە كورسەتكىشتەرىنە اسەر ەتەتىندىگى بايقالدى. اتالعان زەرتتەۋلەردىڭ بەسەۋىندە ايەلدەر جانە ەرلەردەن تۇراتىن باقىلاۋ توبى قۇرىلسا, كەلەسى ەكى توپ ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جۇمىسشىلاردان تۇرعان. زەرتتەۋلەردە جۇمىستى جوعالتۋ مەرزىمىن كۇتۋ كەزەڭىنە كوڭىل بولىنگەن. وسى كەزەڭدە «جاقىن ادامىن جوعالتۋ» قايعىسىنا پارا-پار ۋايىم پايدا بولعان. جۇمىستىڭ جالعاسۋىنا كەپىلدىك بولماعان جاعدايدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى زەرتتەۋلەر ۇلىبريتانيادا جۇرگىزىلدى. 1984 جىلى باستالعان مەملەكەتتىك ورگاندار كورسەتەتىن قىزمەتتى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە 382 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولاشاقتا جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن 125 اگەنتتىككە جۇمىس ورنىن اۋىستىرعان. ەرلەردىڭ جۇمىس ءمارتەبەسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىسى پسيحولوگيالىق كورسەتكىشتەر ساپاسى ءتومەندەگەن. قىزمەتكەرلەر اراسىندا اجىراسۋ, ال اجىراسقاندار اراسىندا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى كوبەيگەن. جۇمىسسىز ەر ادامداردىڭ ايەلدەرى, بالالارى اراسىندا ءولىم-ءجىتىم تاۋەكەلى جوعارى بولعان.
الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ نارىقتىق جۇيە ەمەس, ونىڭ كەپىلى – مەملەكەت. بۇل ۇلگىنىڭ پايدا بولۋى گەرمانيادا جۇمىسشىلار ماسەلەسىن شەشۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان ەدى. وسى ۇلگىنىڭ پايدا بولۋىمەن جۇمىسشىلار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن قاتار الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن باسقارۋدا الەۋمەتتىك مارتەبەگە يە بولدى.
وسى ايتىلعانداردان قورىتىندى شىعارا وتىرىپ, ۇلت ساۋلىعى مەن مەملەكەتتىڭ ءال-اۋقاتى اراسىندا وراسان زور بايلانىس بار دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
ءلاززات سپانقۇلوۆا,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور