تۇلەگەن تۇبەك

ءبىزدىڭ ەل وسىنداي!

وتكەن جىلى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنا بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعىنا بارعان ساپاردا باس باسىلىم باسشىسى ايتقان: «بۇل ءوڭىر دە ءبىر ەرەكشەلىگى كوپ ايماق, قاراپ كورەرسىز, مۇمكىن, ءبىر ويلار تۋىنداپ قالار» دەگەن ءسوزدى وزىمە كورسەتىلگەن سەنىم رەتىندە قابىلداعان ەدىم. الايدا, تاپسىرمانى سوزىڭقىراپ الدىم. بۇرىن بارماعان, كورمەگەن جەر جونىندە ۇزاعىراق ويلانىپ-تولعانۋعا تۋرا كەلدى. تاۋەلسىزدىك تويى جىلىندا تۇلەگەن تۇبەك تۋرالى تولعاۋدىڭ ابدەن-اق ءجونى كەلىپ تۇرعان سياقتى كورىنەدى. قالىڭ قازاقتىڭ ماقتانىشى, زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «قازىنالى ماڭعىستاۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تەز تىڭايىپ, تەز نىعايۋىنا جانقيارلىقپەن ۇلەس قوستى. تاۋەلسىزدىك ونىڭ ءوز بايلىعىنا لايىق وركەندەۋىنە كەڭ ءورىس اشىپ بەردى... ماڭعىستاۋدىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگى ون جىلدا سامعاپ وسكەن ساۋلەتتى استانامىز سەكىلدى «قازاقستاندىق عاجايىپتار شەجىرەسىنىڭ» ەڭ مازمۇندى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى», دەپ تەبىرەنگەنى تەگىن ەمەس قوي. زامان وزگەرگەلى, بۇرىن اۋىل اراسىنان ۇزاپ شىعا قويمايتىن قازاقتىڭ دا ءورىسى كەڭەيىپ, تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل ارالاۋعا مۇمكىندىك تۋ­دى. قازىر قاي قۇرىلىققا بارا قالساڭىز دا, بۇ­رىنعىداي جالعىزسىراپ, جەتىمسىرەمەيسىز, ءاي­تەۋىر, ءبىر قاراكوز الدىڭىزدان شىعادى. بىراق مە­نى وسىنداي الىس ساپارلار اسا قىزىقتىرا قوي­مايدى. شەت جەرگە جول تۇسسە, تەزىرەك ەلگە جەتكەنشە اسىعامىن. ۇشقان قۇستىڭ قاناتى, شاپقان اتتىڭ تۇياعى تالاتىن قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسىنا نە جەتسىن! ءبىتىمى دە, بەدەرى دە بولەك, تاۋ-تاسى, كولى, وزەنى, ورمانى, قۇمى, جەلى – ءبارى سونداي ىستىق, كوز توقتاتساڭ, قۇمارىڭ قانباي, ىنتىعا تۇسەسىڭ. قازىر دە وسىنداي ءبىر كۇي كەشىپ كەلەمىن. استانادان كوتەرىلگەن الىپ لاينەر باتىسقا بەت تۇزەگەلى ءبىراز بولىپ قالدى, كوك اسپاندى وقتاي ءتىلىپ, زاۋلاپ كەلەدى. باعى­تىمىز – ماڭعىستاۋ. «ماڭعىستاۋ... ماڭگى قىستاۋ دەگەن سوزدەن شىقتى ما ەكەن؟ الدە... مىڭ قىستاۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرە مە؟.. مالعا قاتىستى ايتىلعان با, قالاي؟ مىناۋ شەتسىز دە, شەكسىز دالانىڭ مالسىز ءسانى كەلمەسى انىق. الدە, ماڭعاز تاۋ ما ەكەن؟..» وي بەسىگى باياۋ تەربەلەدى... ماعان مۇلدە بەيتانىس ولكە. الايدا, بۇرىن-سوڭدى توپىرا­عى­نا تابانىم تيمەسە دە, ونىڭ تىرشىلىك-تىنى­سى­نان مۇلدە حابارسىزبىن دەي المايمىن. ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى ءبىر ۇيدە, ءبىر پودەزدە تۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى ءابىش كە­كىل­باەۆتى بىلاي قويعاندا, وسى وڭىردەن سايلان­عان ارىپتەستەرىم – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى زەينوللا الشىمباەۆپەن, گۇلنار سەيىتماعانبەتوۆامەن, سەرىك وسپانوۆپەن كۇن سايىن دەرلىك كەزدەسىپ جۇرەمىن. پارلامەنتتە ماڭعىستاۋدى جاقسى بىلەتىن باسقا دا دەپۋتاتتار بار ەكەنىنە كۇمانىم جوق. ەسىمى ەلىمىزگە جاقسى تانىمال زاڭگەر, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى يراك قاسىم ۇلى ەلەكەەۆ تە ماڭعىستاۋ دەسە ەلەڭدەپ وتىرادى. وسى وڭىردە كوپ ۋاقىت قىزمەت ىستەگەن ونىڭ دا مۇنايلى ولكەنىڭ ومىرىنەن شەرتەر سىرى از ەمەس. ءدال قازىر قاسىمدا وتىرعان ول دا وي جەتەگىنە ەرگەن سياقتى, تەرەزەدەن كوز المايدى. ماڭ­عىس­تاۋدا “قياناتقا جول بەرمەس ادىلدىكتىڭ, كۇپىر­لىككە جول بەرمەس ادالدىقتىڭ, قاراۋلىققا جول بەرمەس شاپاعاتتىلىقتىڭ, قاتىگەزدىككە جول بەرمەس مەيىرىمدىلىكتىڭ, ارسىزدىققا جول بەر­مەس پا­را­ساتتىلىقتىڭ اسقان ۇلگىسىن تانىت­قان, ەلى­نىڭ جەل جاقتاعى پاناسى, ىق جاقتاعى ساياسى بولا بىلگەن ازامات, جاۋدان ەلدى اراشا­لاعان با­تىر, داۋ­دا ادىلەتتى اراشالاعان قازي, وزبىر_لىق­تان وبال مەن ساۋاپتى اراشالاعان ءپىرادار, السىزگە مەدەت, كۇشتىگە ايبار, زارىق­قانعا جەبەۋ, تا­رىق­قانعا دەمەۋ, اسقانعا توسقان, ساسقانعا سايا, ۇرپاققا ۇستاز, ۇلىسقا ۇران, ەل يەسى, جەر كيەسى” ء(ابىش كەكىلباەۆ) – بار قازاققا ورتاق تۇلعا بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعى اتالىپ وتپەك. اقتاۋ اۋەجايىنا قونۋعا بەت العان ۇشاق قارت كاسپيدىڭ توسىنە سۇعىنا ءتۇسىپ, قايى­رىل­ا­دى ەكەن. جاعاعا ۇمتىلعان بۇيرا تولقىندار, قا­نات­تارى كۇن نۇرىنا شاعىلىسقان اق شاعالالار, كوكجيەكتە كوك اسپانمەن تۇتاسقان كوك تەڭىز... عاجاپ قۇبىلىس! دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ, سۇقتانا تۇسەسىڭ. بەلگىلى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك: و, مەنىڭ ماڭعىستاۋىم, ماڭعىستاۋىم! مارقايىپ ماقتانارىم, العا ۇستارىم. وزىڭدە بار ماحاببات, بار قۇشتارىم, جىر بولىپ قۇيىلادى العىستارىم. و, مەنىڭ ماڭعىستاۋىم, ماڭعىستاۋىم, ەسىمىڭ ەستىلسە دە قاي جاعىمنان, كىم بولسىن سەلك ەتەدى ايبارىڭنان. اپپاق ءبىر نۇر قۇيىلىپ ماڭدايىڭنان, جەل ەسىپ تۇر عوي قازىر ايدارىڭنان, – دەپ جىرلاعان-مۇنايلى ولكە, شىرايلى ولكە – ماڭعىستاۋ! ماڭعىستاۋدىڭ كەرەمەتى ەرتەڭىنە-اق كوز الدىمىزدا كوسىلدى. قىركۇيەكتىڭ 16-كۇنى رەستاۆراتسيادان وتكىزىلگەن «شوپان اتا» جەراستى مەشىتىنە بارماق بولىپ تىكۇشاقپەن جولعا شىقتىق. كەرەمەت كورىنىس! شەتسىز-شەكسىز دالا! كوز ۇشىندا قىبىر ەتكەن نە ادام, نە مال جوق. كەيىن كوز جەتكىزگەنىمدەي, وسى جەرگە العاش تابانى تيگەن كەز كەلگەن ادامدى ماڭعىستاۋدىڭ تابيعات ەرەكشەلىكتەرى قاتتى قىزىقتىرادى ەكەن. ءومىرىنىڭ ءبىراز ۋاقىتىن وسى ايماقتا ايداۋدا وتكىزگەن ۋكراين­نىڭ اتاقتى جىرشىسى ت.گ.شەۆچەنكو: «ناعىز ءشول, قۇم مەن تاس. ەڭ بولماسا كوگالدى, نۋلى ءبىر ءول­كەسى بولساشى؟! ءتىپتى كوز توقتاتار كوگىلدىر تاۋى, اعىندى سۋى, وزەنى مەن كولى دە جوق», دەپ جا­زىپتى. ال وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىل­دارىندا كاسپي ءوڭىرىن زەرتتەپ, «قارابۇعاز» دەپ اتالاتىن حيكايات جازعان ك.گ. پاۋستوۆسكي وسى ولكەگە ءتان­تىلىگىن: «...ماڭعىستاۋعا بارعان ساپارىمدى جۇل­دىزدى ولكەگە جاساعان ساياحات دەۋگە بولار ەدى. مەن ەش جەردە مۇنداي جۇلدىز نوسەرىن, ولاردىڭ كوز شارشاتار جارقىلىن كورمەدىم. ونىڭ جارقىلىنىڭ اسەرى سونداي, ءتۇن سايىن شەكسىز تۇڭعيىقتان جۇلدىزدار وسىناۋ ءۇنسىز ماڭ­عىس­تاۋعا ۇشىپ كەلىپ جاتقانداي سەزىلەدى», دەپ تۇيىندەگەن. كەزىندە عالىم ن.ي.اندرۋسوۆ تا جەر شارى­نىڭ گەولوگيالىق تاريحىن زەرتتەگىسى كەلگەن ادام­عا ماڭعىستاۋعا بارۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەكەن. راسىندا دا, قاي جاعىڭىزعا كوز سالساڭىز دا, بەينە-ءبىر ەرتەگىلەر الەمىنە ەنىپ كەتكەندەي, كوز الا الماي وتىرمىن. جالعىز مەن عانا ەمەس, ساپارلاستارىمنىڭ ءبارى دە تەرەزەگە جابىسىپ قالعان. ارادا ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت وتكەندە ەن دالادا ەركىن جايىلىپ جۇرگەن ءبىر تابىن تۇيە كوزگە شالىندى-اۋ! كەڭ دالا! ماڭ-ماڭ باسقان تۇيەلەر! كەڭدىكتىڭ, ەركىندىكتىڭ سيمۆولىنداي كوپكە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. ماڭعىستاۋدىڭ جەر ءتۇزىلىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تاۋىسا المايسىڭ. باسقا عا­جا­يىپ­تاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ايماقتا ءىرىلى-ۋاقتى 20-دان استام جەراستى ۇڭگىرى بار ەكەن. سون­داي-اق تاۋلى القاپتاردا سۋ­لىقاپى, قۇر­قا­پى, قۇماققاپى, جىڭ­عىلدىققاپى, شاقىرعان, ارت­قاپى, كوگەز­دىڭ قاپى­سى سياق­تى اڭعارلار دا كوپ­تەپ كەزدەسەدى. تالاي زا­مانعى تاۋ ءتۇزىلىم­دەرى­نىڭ بۇزىلۋى­نان پايدا بول­عان ءتورت­كىلدەر دە جەر بەتىنە اي­رىقشا ءسان بەرىپ تۇر. شوپان اتا دەگەن كىم؟ اڭىزعا سۇيەنسەك, ۇلكەن قاسيەت يەسى, اقىلگوي دانا بولعان. بەكەت اتا كوزى تىرىسىندە ۇستازى شوپان اتاعا حالىق تولاسسىز كەلىپ جاتقاندا ەرەكشە قۋانادى ەكەن. ءپىر بەكەتكە ءتاۋ ەتۋگە كەلگەندەردىڭ شوپان اتاعا سوعۋى سول كەزدەن قالىپتاسقان ءداستۇر دەسەدى. اۋ­ماعى ات شاپتىرىمداي شوپان اتا قورىمى دا تالاي سىردى ىشكە بۇگىپ جاتقان سەكىلدى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار قورىم اۋماعىنان 1700-گە جۋىق ەسكەرتكىش ەسەپكە الىنعانىن ايتتى. ولار­دىڭ اراسىندا كونە تۇركىمەن بەلگىلەرى دە, قازاق­تاردىڭ ەسكەرتكىشتەرى دە بار. شوپان اتانىڭ جەر استى مەشىتى ءبىر بىرىمەن قوسىلعان ون ەكى ءبول­مەدەن تۇرادى ەكەن. بەكەت اتا ون ءتورت جاسىندا ونىڭ باسىنا زيارات ەتۋگە كەلەدى. ءۇشىنشى ءتۇنى اۋليە ايان بەرىپ, ءبىلىمنىڭ باعا جەتپەس بايلىق ەكەنىن سەزدىرەدى. اتاسى جانالى مەن اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشقان زەرەك بالا اۋليەنىڭ اقىلىن قۇپ الىپ, وقۋىن حيۋاداعى شەرعازى حان مەدرەسەسىندە جالعاستىرادى. كەي­بىر زەرتتەۋشىلەر 1726 جىلى سا­لىن­عان بۇل مەدرەسەدە بەلگىلى وزبەك اقىنى پاحلاۆان راۆناك, تۇرىكمەن پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى ماقتىمق ۇلى, اتاقتى قاراقالپاق شا­يى­رى ءاج­ىنياز ءبىلىم العان دەيدى. مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق تەولوگيا, مەديتسينا, ماتەماتيكا, استرونوميا, گەوگرافيا سياقتى جا­را­تىلىستانۋ عىلىمدارىنان تەرەڭ ءبىلىم العان, ءبىر­نەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن ول ادامنىڭ اقىلىنا سىيا بەرمەيتىن ءتۇرلى كەرەمەتتەر جاساپ, اتاق-داڭقى التى الاشقا جايىلعان. بۇل جايىندا ساپارىمىزدىڭ ءۇشىنشى كۇنى عالىم-تەولوگتاردىڭ, ساياساتتانۋشىلار مەن في­لوسوفتاردىڭ, ءدىنتانۋشىلاردىڭ قاتىسۋى­مەن وبلىس اكىمدىگى, “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق في­ليالى جانە ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەم-لەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىرعان “بەكەت اتا تاعى­لى­مى” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كون­­فە­رەن­تسيادا جان-جاقتى اڭگىمە قوزعالدى. حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان: ء“مادينادا – مۇ­حام­مەد, تۇركىستاندا – قوجا احمەت, ماڭ­عىس­تاۋ­دا – ءپىر بەكەت” دەگەن ءسوز بار. وسىنىڭ ءوزى-اق ءبۇ­كىل عۇ­مى­رىن ءدىن-شاريعات جولىنا ادال قىزمەت ەتۋگە, تۋ­عان حالقىنىڭ باقىتى جولىنا ارنا­عان, قۇلا­عاندى دەمەپ, قىسىلعاندى جەبەپ, حا­لىق قامقور­شىسى بولا بىلگەن, سول ارقىلى ەسىمى ءيسى قازاققا عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان قاۋى­مىنا تانىلعان بەكەت اتانىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەگى تۇلعا ەكەنىن اڭعارتادى. ولاي بولسا, ونىڭ ءىلىمىن, ۇر­پاققا ميراس ەتكەن اسىل قاسيەتتەرىن رۋ­حا­نياتتىڭ سار­قىلماس بۇلاعى دەپ باعالا­عا­نى­مىز ءجون. ول كۇندەرى وبلىس ورتالىعىنان ءۇش ءجۇز شا­قى­رىمداي جەردەگى وعلاندىعا قاراي شۇبىرعان حالىقتا سان جوق ەدى. ماڭعىستاۋعا جولى ءتۇس­كەندەردىڭ ءبارى دە وعىلاندىعا اتباسىن بۇرماي كەتپەيدى ەكەن. ويتكەنى, بەكەت اتا مەشىتى وسى قاسيەتتى ورىنعا جاقىن ورنالاسقان. وعىلاندى – بەكەت اتانىڭ ماڭگىلىك مەكەنى, اللانىڭ ايرىقشا نازارى مەن مەيىرىمى تۇسكەن جەر. بىزگە جەتكەن اڭىزدار بەكەت اتانىڭ وسى جەردەن مەشىت سالۋىن باقىرجان ءپىر جىبەرگەن «وعىلان» كەيپىندەگى ارۋاقتىڭ وسى تۇستا عايىپ بولۋىمەن باي­لانىستىرادى. بەكەت سول جەردى بەلگىلەپ قو­يىپ, كەيىن ۇستازىنىڭ ايتۋىمەن مەشىت سالعان. باباعا زيارات ەتۋ ماقساتىمەن ءبىز دە ءنوپىر حا­لىققا ىلەستىك. قاشان بولسىن ادىلدىكتى اڭساپ جۇرەتىن, حال­قى­مەن بىرگە مۇڭايىپ, حالقىمەن بىرگە كۇلەتىن, قازاقتىڭ اقىن قىزى, ۇلعا بەرگىسىز باتىل قىزى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆانى وسى جەردە كەزدەستىردىم. «بابانىڭ باسىندا بۇرىن دا بولعان ەدىم, ناق وسى كۇندەرى ۇيدە جاتا المادىم, كەلگەن سايىن ءبىر ءتۇرلى بويىم سەرگىپ قالادى», دەدى ول. تاۋ باۋرايىن قۋالاي سالعان باسپالداقتارمەن ورلەپ كەلەمىز. تىڭداي بەرسەڭ اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر كوپ. سولاردىڭ ءبىرى “اتانىڭ ارۋاعى” اتالاتىن ارقارلارعا قاتىستى. جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ارقارلار اسا كوپ كورىنە بەرمەيدى ەكەن. ال كەزدەسە قالسا, جاقسىلىققا بالاعان ءجون. وسىلاي وعىلان­دى­نىڭ ءار تاسىنا تاڭ قالىپ كەلە جاتقانىمىزدا «ارقار, ارقار!» دەگەن داۋىس ەستىلدى. قاراساق, بىرەۋ ەمەس, ەكەۋ ەمەس, جەتى بىردەي ارقار الدى­مىزدى كەسىپ ءوتىپ بارادى ەكەن. قۋانىپ قال­دىق. بىرەۋ ايتسا, سەنبەس ەدىك, بۇكىل ەل دەرلىك ءاۋ­ليە­گە ءتاۋ ەتىپ جاتقاندا, ارقارلاردىڭ ۇرىك­پەي بۇلاق باسىنا كەلۋى شىنىندا دا تاڭقالارلىق وقيعا ەدى. بۇلاق دەمەكشى, وعىلاندى مەن بەكەت اتا مەشىتىنىڭ ورتا جو­لىندا شاعىن كولشىككە كەزىكتىك. ونىڭ جاعاسىندا جەر استىنان شى­عىپ, ىلديعا قاراي مولدىرەپ اعىپ جاتقان ەكى بۇلاق كوزى بار ەكەن. بۇلاق سۋىنان ءدام تاتتىق. حالىق اڭىزى بويىنشا بەكەت اتا ءپىرى لاقتىرعان كيەلى كوك اسانى ناق وسى جەردە تاۋىپ, سۋىرىپ العان. وسى ارادا جولسەرىگىمىز: «شامامەن 1667-1766 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن, قالما­ق­تارعا قارسى ازاتتىق كۇرەستىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان ەسەت باتىر كوكى ۇلى بەكەت بابا­مىز­عا نا­عا­شى بولىپ كەلەدى», – دەدى. – سول كىسى توق­ساننان اسقان شاعىندا ون ەكى جاسار جيەنى بەكەتكە: ۇستىڭنەن ءدۇبىر كەتپەسىن, قۇلاعىڭنان سىبىر كەتپەسىن. اق پەن قارانى ايىرار, جاۋدى كەرى قايىرار, اتىڭدا ايتىپ تۇرعانداي ءدۇر بولارسىڭ. ەلگە شۋاق شاشىپ نۇر بولارسىڭ, ءۇش جۇزگە تانىمال ءپىر بولارسىڭ... – دەپ باتا بەرگەن ەكەن. دۋالى اۋىزدان شىققان ءسوزدىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزدا شىندىققا اينالعانى دا ويلاندىرماي قويمايدى. بيىك قۇزدان تىك جارقاباقتى بويلاي سالىن­عان سوقپاق جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى ەكى شاقى­رىم­داي ەكەن. شوقىنى ۇڭگىپ سالعان عيما­رات­تىڭ الدى ىعى-جىعى حالىق. قىستىرىلىپ-قىم­تىرىلىپ, كەزەگىمىز كەلگەندە, شاعىن ەسىككە دە جەتتىك. كىرىپ كەلگەندە, مەشىتتىڭ ءىشى قارا كو­لەڭ­كە كورىنگەنمەن بىرتە-بىرتە كوز ۇيرەنىپ, بەكەت اتانىڭ مۇردەسى جاتقان وڭ جاقتاعى ءبول­مەنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادىق. شىراقشىنىڭ اي­تۋى­نا قاراعاندا, بۇرىن اۋليەنىڭ مۇردەسى شى­مىل­دىقپەن بولىنگەن ەكەن. بەرتىن ۇرپاقتارى بولمەنىڭ ىرگەسىن كەۋلەپ ويىپ, لاقات جاساپتى دا مۇردەنى سوندا قويىپ, اۋزىن تاسپەن بەكىتىپ تاستاپتى. اتا مۇردەسىنە تاياۋ جەردە ونىڭ ءشو­بە­رە ۇرپاعى قۇلمامبەت ۇلى مۇرىن, ەكىنشى بول_مە­دە بەكەت اتانىڭ اپاسى ءاپۋا جەرلەنىپتى. ميحراب قۋىسى بار بولمەنىڭ كەزىندە ناماز وقيتىن بولمە بولعاندىعىن اڭعارتادى. وسى كورگەندەرىمىزدى ماڭعىستاۋلىقتار سىي­عا تارتقان “بەكەت اتا” دەپ اتالاتىن كىتاپتا كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەر تولىقتىرا تۇسكەنىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. يسلام قاجى مىرزا­بەك­ ۇلىنىڭ ءپىر بەكەت اتانىڭ تاعىلىمدى ءومىرى, سان قىرلى قاسيەتتەرى جايلى سىر شەرتەتىن 727 بەتتىك كىتابىنان كوپ جايلارعا قانىقتىق. مى­سالى, ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى, ءاس­كەري بارلاۋ ءبولىمىنىڭ پولكوۆنيگى فەدور بەرگ­تىڭ باسشىلىعىمەن ورىستاردىڭ 1825-26 جىل­دارى ۇستىرتكە جىبەرگەن ءبىرىنشى ەكسپەدي­تسياس­ى­نىڭ قۇرامىندا بولعان پودپورۋچيك الەكساندر ديۋگامەل 1826 جىلى مىناداي جازبالار قالدىرىپتى: “13 قاڭتار. كۇيكەننىڭ ءۇستى. ءتۇسى­رىم جاساپ جۇرگەن وفيتسەرلەر سول جاقتاعى بۇلاق اعىپ جاتقان ساي بويىنان جاردان ۇڭگىپ قاشال­عان ەكى بولمەلى مەشىت تاپتى. 14 قاڭتار. ءۇستىرت كەش پايدا بولعان قۇم-ساز بۇركەگەن تاستى جىنىستاردان تۇرادى. تاۋدىڭ قۇلاۋى بارلىق جەردە دەرلىك تاستى جانە شاپپا ءور, كوبىنىڭ استىندا بۇلاق بار, قازاقتار ولاردىڭ الدىن بوگەپ قويعان. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سۋى مولى بەكەت سوپى مەشىتىنىڭ جانىنداعى بۇلاق. مەشىت اقتاس جارتاستان ۇڭگىلىپ قازىلعان ەكى بولمە, ءىشى قازاق ءۇيىنىڭ كولەمىندەي, ءبىرىنىڭ كىرەبەرىسىندە الاسا ەسىگى بار, ەكىنشىسىنىڭ توبەسىندەگى تاستى ويىپ جارىق تۇسەتىن تەسىك جاساعان…” بۇرىن-سوڭدى مۇنايلى وڭىرگە اياق باسپاعان مەن ءۇشىن بۇل ساپاردىڭ اسەرىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. قارت كاسپيدىڭ جاعاسىنداعى 362 اۋليە مەكەندەگەن ايماقتى «اسپان استىن­داعى مۇراجاي» دەپ بەكەرگە ايتپايدى ەكەن, قايدا بار­ساڭ دا تاريحتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. قاراتاۋدىڭ ەڭ بيىك شوقىسى – وتپان تاۋدىڭ شىڭىنان ءتوڭى­رەكتى شولعاننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەرتە كەزدە بۇل تاۋعا, حالىقتىڭ باسىنا قاۋىپ تونگەندە, ەلدىڭ شەتىنە جاۋ تيگەن كەزدە ۇران وتىن جاعۋ ءۇشىن جينالادى ەكەن. وسى جەردە تالاي بەلگىلى تۇلعالار, باتىرلار مەن بيلەر باس قوسقان, ەل بىرلىگى, ۇرپاق بولا­شاعى جايلى اقىلداسقان, ۇلى جورىقتاردىڭ الدىندا ءبىر-بىرىنە ءسات-ساپار تىلەگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتپان تاۋ – قاسيەتتى مەكەن! قازىر ونىڭ ۇشار باسىندا باتىر بابالار رۋحىنا ارناپ سالىنعان ەسكەرتكىش كوك اسپاندى تىرەپ تۇر. – بۇل ەسكەرتكىشتى سالۋ تۋرالى باستامانى العاش رەت اقىن سابىر اداي كوتەرگەن ەدى. كوپ قولدادى, ءسويتىپ, ەكىنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە المايتىن ۇلكەن ىسكە ازاماتتار مەن بيلىكپىن, سەن حالىقسىڭ, مەن ۇلكەنمىن, سەن كىشىسىڭ دەمەي, ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ, كارى سەڭگىر وتپان تاۋدىڭ بيىگىندە ماڭگىلىك وتىن قايتا مازداتتى, – دەدى وسى ارادا اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا بەلگىلى ولكەتانۋشى وتىنشى كوشباي ۇلى. كەسەنە 2007 جىلدىڭ 25 قازانىندا اشى­لىپ­تى. وتپان تاۋدىڭ باسىندا سالىنعان 12 قۇل­پى­تاس ورتاسىنان كوتەرىلگەن التىنمەن اپ­تال­عان قوس كۇمبەز الىستان كوزگە شالىنادى. ءۇش قۇلپىتاستىڭ ورتاسىنداعىسىنىڭ قاس بەتىنە التىن ارىپپەن «اداي اتا» دەگەن ءسوز جازى­لىپ­تى. وتپان تاۋ كەسەنەسىنە كىرەر ەسىك ەكەۋ: ولار «قاسيەتتى قوس بوساعا» دەپ اتالادى. كۇمبەزدى كوتەرىپ تۇرعان قۇلپىتاستارعا ادايدىڭ سەگىز ارىسىنىڭ اتتارى, ال كۇمبەزدىڭ ىشكى بەتىنە اداي ۇرپاقتارىنىڭ اتى مەن رۋلىق شەجىرەلەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. كىرەبەرىستەگى كەرەگەلەر بيىك مۇنارالارعا بەكىتىلگەن. 12 قانات كەرەگەنىڭ ىشكى بەتى گرانيتپەن قاپتالىپ, وعان ءار ءتۇرلى تىلدەردە اداي تۋرالى دەرەك-جازبالار ورنالاستىرىلىپتى. كەسەنەنىڭ شىعىسىنداعى توبە باسىنا كوك بورىلەر ءمۇسىنى قويىلىپتى. كۇمبەز توبەسىندە قۋاتتى شىراق ساۋلە شاشىپ تۇر. عۇلامانىڭ مەرەيتويى حالىقتىڭ رۋحىن اسقاقتاتاتىن ەستە قالارلىق شارالارعا تولى بولدى. ماسەلەن, مەرەيتويدىڭ ءۇشىنشى كۇنى “وت­پان تاۋ” تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ “اق­ساراي” پاۆيلونىنداعى مۇراجاي سالتاناتتى جاعدايدا اشىلدى. وسى پاۆيلوندا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ءجو­نىن­دەگى قولعا الىنعان بارلىق ماڭىزدى ىستەردى تياناقتى جۇرگىزۋ, مۇرالاردى زەرتتەۋ جانە ولاردىڭ ناسيحاتتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا وبلىس اكىمى جانىنان قۇرىلعان, قۇرا­مى­نا ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى, ارحەولوگ, ەتنو­گراف, مادەنيەتتانۋشى, رەستاۆراتور عا­لىم­دار تارتىلعان تاريحي-مادەني مۇرالاردى قور­عاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى. وندا بەكەت اتاعا بايلانىستى ەسكەرتكىشتەردى ساق­تاۋ, زەرتتەۋ, پايدالانۋ, ناسيحاتتاۋ جايلى وزەكتى ماسەلەلەر اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. وتىرىستى جۇرگىزگەن وبلىس اكىمى ق.كو­شەر­باەۆ وڭىردە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزە­گە اسىرۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي ىستەر تىندى­رى­لىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. – وسى ۋاقىتقا دەيىن وبلىستا 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» ايماقتىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىنا 548 ميلليون تەڭگە جۇمسادىق. سونداي-اق, بيىلعى جىل باسىنان بەرى بولىنگەن 113 ملن. تەڭگە قاراجات ەسەبىنەن ولكە مۇرالارى جا­يىندا 20 باسىلىم جارىق كورىپ, 62 جادىگەر قايتا جا­ساق­تالدى, سول سەكىلدى 21 رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەگى ەسكەرتكىشتەر وڭدەلدى, – دەدى ول, – ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي اتانۋى تەگىن ەمەس, سوڭعى كەزدە ءباسپاسوز بەتتەرىندە جازىلىپ جۇرگەن­دەي, قازاقستان ايما­عىن­دا جيىرما مىڭنان استام تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەر تىركەلگەن دەسەك, سولاردىڭ جارتى­سىنان استامى وسى ماڭ­عىستاۋ جەرىندە ەكەن. مۇن­دا حالىقتىڭ تاريحي جادى مەن دالا ءساۋ­لەت­كەرلىگىنىڭ كوزىندەي ونداعان قالالار مەن قور­عان­داردىڭ, كەرۋەن سارايلاردىڭ ورنى, جۇزدەگەن نەكروپولدەر ساقتالعان. تاس قاشاۋ, زەرگەرلىك جانە اشەكەي ونەرى, كىلەم توقۋ, كيىز ءۇي مەن ونىڭ جاب­دىق­تارىن جاساۋ كۇشتى دامىعان جانە با­رىن­شا وزىندىك سيپاتقا يە. وسىلاي دەي كەلىپ وب­لىس باسشىسى بۇل ورايدا ءالى دە كەزەگىن كۇتىپ جات­قان ىستەر از ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بەرتىندە ەرتە كوشپەندىلەر داۋىرىندەگى ء(بىزدىڭ زاما­نى­مىز­عا دەيىنگى ح-ءىى عاسىردا) تاستى سۋرەتتەر گا­لەرەياسى, ويۋلارمەن قيىلعان مولانىڭ ۇستىندە ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەر, ۇڭعازى تاۋىنىڭ جا­نىن­دا مىڭ جىل بۇرىن مونوليتتەن جاسالعان ەكى ەسكى مەشىت تابىلعان. ەرەكشە قىزىعۋ­شى­لىق تا­نى­تاتىنى شاحباعوتا مەشىتىنەن تابىل­عان تاڭ­با­لار. ونىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن. باسقا دا تولىق زەرتتەلمەگەن ەجەلگى قونىستاردىڭ ورىندارى, تاستان قاشال­عان ەسكەرتكىشتەر مەن قۇدىقتار, جۇيەلەر قالدىقتارى از ەمەس. – «اقسارايداعى» مۇراجايعا ولكە تاريحى­نان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر شوعىر­لان­دىرى­لا­تىن بولادى. مەرەيتوي قارساڭىندا بۇل با­عىت­تا قىرۋار ىستەر اتقارىلدى: مۇراجاي ءىشىن ءار­لەپ, جاڭارتتىق. بۇل جۇمىستار الداعى ۋا­قىت­تا دا جالعاسىن تابا بەرەدى, – دەدى وتىنشى كوشباي ۇلى, – جوباعا سايكەس مادەني كەشەننىڭ شاعىن اۋىلى سالىنادى. وندا الىستان كەلۋشىلەرگە ارنالعان قوناق ءۇي, اسحانا, مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنە, ماڭعىستاۋدىڭ قولونەرىنە, زەرگەرلىك ونەرىنە ارنالعان شەبەرحانالار ۇيلەرى بوي كوتەرمەك. قىسقاسى, بۇل كەشەنگە كەلگەن قوناقتار ولكەمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى, وسى جەرگە عانا ءتان ونەر تۋىندىلارى تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات الاتىن بولادى. قۋانارلىعى سول, ء“ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى” دەگەن سوزدەردىڭ ماعىناسىن ءجۇ­رەك­­كە مىقتاپ تۇيگەن ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ وسىعان دەيىن تەك جەل مەن دالا ساقتاپ كەلگەن تاريح قۇ­پيا­سىن اشۋعا شىنداپ دەن قويعانى اڭعا­رىلادى. بۇل ورايدا اتقارىلعان ىستەردىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعا الماسپىز. تەك وسى ارادا مەرەيتوي شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلعان “بابالار مۇ­را­سى” اتتى تاريحي-مادەني جانە كىتاپ كور­مەسىندە كورگەندەرىمىزدى, كوڭىلگە تۇيگەن­دەرىمىزدى ورتاعا سالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. كورمەگە ءپىر اتانىڭ ءوزى ۇستاعان اسا تاياعى, شاپانى, سونداي-اق, حيۋاداعى ۇستازى, قازاقتار باقىرجان قوجا دەپ اسا قادىر تۇتاتىن مۋحامماد باقيرجان ءازيز پايعامباردىڭ وعىلاندىعا تۇسكەن اسا تاياعى, باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى تاريحي جادىگەرلەر, كىتاپتار, كوركەم جانە فوتوسۋرەتتەر, عىلىمي ەڭبەكتەر قويىلىپتى. بارلىق ءىستىڭ باسى-قاسىندا وبلىس اكىمىنىڭ ءوزى جۇرگەنى دە كوپتى سۇيسىندىرگەنىنە كۋا بولدىق. تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە العاش اشىلعان مۇنايلى اۋدانىنىڭ ورتالىعى “باتىر” اتتى اۋىلدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ ءراسىمى بولدى. تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى ورالماندار بولىپ سانالاتىن ءوڭىر حالقى ءتورت جىلدا ءۇش ەسە ءوسىپتى. سوڭعى كەزدە اۋىزدان تۇسپەي جۇرگەن “اقتاۋ-سيتي” جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى بولىپ سانالاتىن “اققۋ” اتتى شاعىن اۋدان قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنا وراي وتكى­زىل­گەن سالتانات تا كوڭىلىمىزدى ءبىر كوتەرىپ تاستادى. جاڭا شاعىن اۋداندا 2800 وتباسى تۇرعىن ءۇي­مەن قامتىلادى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك نى­ساندار, اكىمشىلىك عيماراتتار مەن بيزنەس ورتا­لىقتار بوي كوتەرەدى. ماڭعىستاۋ توپىراعىنا العاش تابانىمىز تيگەندە, «مىنا جەردە ادامدار قالاي ءومىر سۇرەدى» دەگەن وي كەلگەنىن نەسىنە جاسىرايىن. كەيىن سول ءوڭىردىڭ تىرشىلىك-تىنىسىنا ۇڭىلگەن سايىن, نەبىر يگى ىستەرگە سەرپىن بەرىپ وتىرعان ەل ازاماتتارىنىڭ قاجىر-قايراتىنا, ىنتى­ماق-بىرلىگىنە ءتانتى بولدىم. اتاپ ايتساق, سوڭ­عى بەس جىلدا عانا وبلىستا ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ كولەمى ەكى ەسە ءوسىپتى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2006 جىلى 965 مىڭ تەڭگە بولسا, وتكەن جىلى 1,5 تريلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىل­عان. بۇگىندە بارلىق ءىرى جانە ورتا كاسىپ­ورىننىڭ شامامەن 40 پايىزى يسو جانە SA سەرياسىنىڭ حالىق­ارا­لىق ساپا ستاندارتىنىڭ جۇيەسىن ەنگىزۋى دە ءۇز­دىك­سىز ىزدەنىستىڭ جەمىسى ەكەنى داۋسىز. 2010 جىلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەلى­مىز­دىڭ يندۋستريا­لان­دىرۋ كارتاسىنا جاڭادان جالپى قۇنى 536 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 17 جوبا ەنگىزىلىپتى. وتكەن جىلى 9 جوبا جۇزەگە اسىپ, ءبىر مىڭ­نان استام جۇمىس ورنى اشىلعان. مەنى, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى­نىڭ قارقىندى دامىپ وتىرعانى قاتتى قۋانت­تى. وتكەن جىلى ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى اي­تار­لىق­تاي وسكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ەت, ءسۇت, جۇ­مىرتقا ءوندىرۋ 12 پايىزعا, شۇبات ءوندىرۋ 2 ەسە, ال سۇتتەن جاسالاتىن ونىمدەر مولشەرى 70 پايىزعا ارتىپتى. تىزە بەرسەك, ماڭعىستاۋدىڭ كوركىنە اينالعان وسىنداي وركەندى وزگەرىستەر ءتىپتى دە تاۋسىلمايدى. ماڭعىستاۋدا بولعان كۇندەرى جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ءبىزدىڭ وڭىرگە ءبىر سوققان ادام وسىندا تاعى دا كەلۋدى ارماندايدى دەگەن سوزدەرىن قۇلاعىم شالعان ەدى. مەن دە بۇگىن استى دا, ءۇستى دە بايلىققا تولى عاجايىپتار ولكەسىن ساعىنىپ ءجۇرمىن. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.