BREXIT كەلەسى كىم؟

جاقىندا ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي لون­دون­دا بريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىعۋ ماسەلەسىنە باي­لانىستى ءسوز سويلەدى جانە ول ۇكى­مەت­تىڭ «برەكسيتكە» قاتىستى الداعى ءىس-جوسپارىنان حاباردار ەتتى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تەرەزا مەي وسى جولى بىرنەشە جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان «برەكسيتكە» بايلانىس­تى ءوزىنىڭ ۇستانىمىن ناقتى جانە اشىق بىلدىرگەن. ونىڭ پىكىرلەرىن كەي­بىرەۋلەر «قاتقىل» شىقتى دەپ ەسەپ­تەي­دى. ويتكەنى, ول لوندون مەن بريۋس­سەل اراسىنداعى ەۋروينتەگراتسيا شەڭ­بەرىندە ورناتىلعان ساۋدا جانە سايا­سي بايلانىستار ساقتالمايدى, دەپ ما­لىمدەدى. بۇل ەۋروپالىق وداقتاعى جە­تەكشى ەلدەردى عانا ەمەس, وداق قۇ­را­مىنداعى وزگە مەملەكەتتەردى دە ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسىرىپ, ويلاندىراتىنى ءارى تولعاندىراتىنى انىق. ­جالپى, «برەكسيت» ەۋرووداق ءۇشىن اسا اۋىر سىن بولعالى تۇر. سەبەبى, بىرىككەن كورولدىك وداققا مۇشە 28 مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى ەڭ ىقپالدىسى جانە ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى جاعى­نان ەكىنشى ورىنداعى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, رەسمي لون­دوننىڭ الەمدىك ساياساتتاعى جانە قار­جى سالاسىنداعى سالماعى وتە جو­عارى. وسىنداي ىرگەلى ەلدەن «ايىرى­لۋ» ەۋروپالىق وداققا قيىن سو­عا­تى­نى «برەكسيت» ماسەلەسى ايتىلا باس­­تا­عاندا-اق بەلگىلى بولعان ەدى. بى­راق, پرەمەر-مينيستر ەكونوميكالىق سە­رىك­تەستىك, قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك سا­لا­لارىنداعى ىنتىماقتاستىق جال­عا­سا بەرەتىنىن مالىمدەدى. «لوندون ەۋ­روپانى ەمەس, ەۋرووداقتى تاستاپ با­­رادى, – دەدى تەرەزا مەي وسى جو­نىندە. – ۇلىبريتانيا ەۋروپاداعى مەملەكەتتەر­مەن سەرىكتەستىك قاتى­ناس­تار­د­ى تەڭ قۇقىلى ارىپتەستىك قاعي­دات­تار بويىنشا قۇراتىن بولادى». پرەمەر-ءمينيستردىڭ بۇل پىكىرى الداعى ۋاقىتتا ۇلىبريتانيا ەۋروپا­لىق وداققا مۇشە ەلدەرمەن ساۋ­دا-ەكو­نوميكالىق قاتىناستاردى تەك كە­لىس­سوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى جاساۋعا بەل باي­لاپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ۇكى­مەت باسشىسى, سونداي-اق وزدەرىنىڭ كە­دەن وداعىنان دا شىعاتىنىن ما­لىمدەدى. مىنە, بۇل – بريتاندىقتار ەۋرو­وداق الدىنداعى قازىرگى كەزدەگى ەكو­نو­مي­كالىق مىندەتتەمەلەرىن دە الىپ تاس­تايد­ى دەگەن ءسوز. تەرەزا مەيدىڭ «برەكسيتكە» قاتىستى مالىمدەمەسىنەن سوڭ, قۇنسىزدانىپ بارا جاتقان فۋنت ستەرلينگ بىردەن 2 پايىزعا قىمباتتاعان. «برەكسيتتىڭ» ەۋروپالىق وداق پەن ۇلىبريتانياعا ەكونوميكالىق سالدارى قانداي بولاتىنىن بولجاۋ قيىن. دەگەنمەن, ساراپشىلار بۇل «اجىراسۋ­دان» باستاپقى كەزەڭدە ەكى تا­راپ تا ۇتىلاتىنىن, ال ەۋرووداق ءوزىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالعانىمەن, اسا ءىرى ويىنشىسىن جوعالتاتىنىن ايتادى. بۇل جەردە بريتانيا ءۇشىن ەڭ باستى تيىمدىلىك, ولار ينستيتۋتتىق باسىمدىققا يە بولۋ ارقىلى دەربەس شە­شىم قابىلداۋ ەركىندىگىنە يە بولادى. ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شى­عۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ ما­سە­لەسىن كوتەرگەن بۇرىنعى پرەمەر-مي­نيستر دەۆيد كەمەروننىڭ ءوزى بولاتىن. ول 2013 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوزى جە­تەكشىلىك ەتەتىن پارتيا جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا, بىرىككەن كورولدىكتىڭ ەۋرو­وداقتان شىعۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم وت­كى­زۋ­گە ۋادە بەرگەن ەدى. اقىرى, رەفەرەندۋم 2016 جىلدىڭ 23 ماۋسىمىندا ءوتىپ, داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 52 پايىزعا جۋىعى ەل­دىڭ وداقتان شىعۋىن جاقتادى. وسى­لايشا, دەۆيد كەمەرون ءوزى بەرگەن ۋادەسىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. ويتكەنى, ول قاراپايىم بريتاندىقتار «برەكسيتتى» قولدامايدى دەگەن سەنىم­دە بولدى. دەگەنمەن, د.كەمەرون ۇلى­بري­تان­يانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋ ۇدەرىسىن باس­تاپ بەرگەن ساياساتكەر رەتىندە تاريحتا قالادى. ەۋروپانى كەزىپ جۇرگەن «برەكسيت» ەلەسى ەۋروپالىق وداقتىڭ دا, بىرىككەن كو­رولدىكتىڭ دە ءوز ىشتەرىندە جىكشىلدىك ما­سەلەسىنىڭ بار ەكەنىن بايقاتتى. اسى­رەسە, ول رەفەرەندۋم ناتيجەسى بەل­گى­ل­ى بولعان كەزدە انىق كورىندى. مى­سالى, كورولدىك قۇرامىنا كىرەتىن ءتورت مەملەكەتتىڭ ءبىرى – شوتلانديا حال­قىنىڭ باسىم بو­لىگى, ياعني 62 پايىزى ەۋرووداقتان شى­عۋعا قارسى داۋىس بەردى. وسىنى نەگىزگە العان شوتلانديانىڭ ءبىرىنشى ءمينيسترى نيكولا ستاردجەن شوتلانديا «برەكسيت­تەن» كەيىن دە ەۋرووداقپەن ءبىر نا­رىق­­تا قالعىسى كەلەتىنىن ايتا كەلىپ: ء«بىز ءوز ۇسىنىستارىمىزدىڭ تالقىلاۋعا تۇ­­­رارلىق ەكەنىنە ۇلىبريتانيانىڭ كو­زىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ال بىزگە قۇلاق اس­پايتىن بولسا, شوتلانديانىڭ بى­رىك­كەن كورولدىك قۇرامىنان شىعۋ تۋ­را­لى ەكىنشى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىن­بىز», – دەگەن ەدى. جالپى, ەۋروپالىق وداق قۇرا­مى­­نان شىعۋعا نيەتتەنگەن ەلدەر ۇلى­بري­تانيامەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇدان بەس-التى جىلداي بۇرىن گرەكيا دا «گرە­كسيت» جونىندە اڭگىمە قوزعاعانى ۇمى­­تىلا قويعان جوق. سونداي-اق, فرانتسيا مەن نيدەرلاندتاعى ەل­دە­رىندەگى وڭشىل كوزقاراستاعى قوز­عا­لىس­تار دا ەۋرووداقتان شىعۋدىڭ جولىن ىز­دەستىرۋدەن كەتارى ەمەستىگىن بايقاتىپ قا­لىپ ءجۇر. بىرەۋلەر ەۋرووداق قۇرامىنا كىرە ال­ماي الەك, ال ەكىنشىلەرى شىعا الماي الەك. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»