قاراتاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, حالىق كومپوزيتورى - سۇگىر ءالى ۇلى كۇيتانىمدا جاڭا ءداۋىردىڭ وكىلى بولىپ سانالادى. سولاي بولا تۇرا سۇگىردىڭ قولىنان شىققان كۇيلەردىڭ سارىنى بايىرعى زامانعا ءتان كونە سازداردان قۇرالعان, ونىڭ سەبەبى ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ايماعىنداعى مادەني احۋالعا, تاريحي-جاعراپيالىق فاكتورلارعا, اسىرەسە, كۇيشى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى قوعامنىڭ رۋحاني جاعداياتتارىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەندى وسىلاردى تارقاتىپ كورەيىك.
سۇگىردىڭ ىقىلاسقا شاكىرت بولۋى, قاراتاۋلىق باۋبەك قوبىزشىمەن ۇزەڭگىلەس ءومىر كەشكەنى ونىڭ تەك قانا دومبىراشىلىعى ەمەس, قوبىزشىلىق وي-ءورىسىن دە كەڭەيتكەن. ۇستازى ىقىلاس بولسا ءوز كەزەگىندە قورقىت بابا مۇراسىنىڭ جالعاسى, ال قورقىت بولسا كونە زاماننان ءسۇگىردىڭ زامانىنا دەيىن بارشا ءتۇركى مادەنيەتىنىڭ ۇستىنى ءارى ءپىرى بولعانى بەلگىلى. بارلاساق, سۇگىر كۇيلەرى سارىنىنىڭ ارعى اۋەنى قورقىت زامانىنداعى وعىز-قىپشاق مادەنيەتىنەن جەتكەن جۇرناق سەكىلدى, سۇگىر كۇيشى ءوز كەزەڭىنە ءتان مۋزىكالىق وركەندەۋ مەن تىڭ رەفورمالىق جاڭالىقتاردى ءسىڭىرىپ ءوستى دەسەك تە, ارعىبابالىق سارىننان اۋىتقي قويماعان سيرەك دومبىراشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتى تاريحتا قالدى.
تاريحي-جاعراپيالىق جاعدايلاردى ەكشەگەندە, ارقا, قاراتاۋ, سىر بويى (تۇركىستان, اقمەشىت), شۋ بويى, جەتىسۋ جەرلەرىمەن ىرگەلەس ورنالاسقان ۇلى بەتپاقدالا ءۇش ءجۇزدىڭ جايلاۋى دا, قىستاۋى دا بولعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ياعني, وسىناۋ ءاپايتوس قۇمدالانى مەكەندەگەن قازاقتىڭ ايتار ءانى مەن تارتار كۇيى ارالاس بولارى دا تابيعي زاڭدىلىق. ءسۇگىردىڭ كۇيلەرىنىڭ شەرتپە جانە شالقىمالى (توكپە) بولۋىنىڭ جانە قوبىزبەن ەتەنە سارىنداستىعىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. سۇگىر كۇيلەرىنىڭ مۋزىكالىق قۇرىلىمىنان اتالعان قاسيەتتەردەن بولەك جىر ماقامدارىن دا اڭعارا الامىز. مىسالى, «ىڭعاي توكپە», «نازقوڭىر» سياقتى كۇيلەردەن قازاقتىڭ اق ولەڭىنە قۇرىلعان ىرعاقتار ەسىپ تۇرادى. ال ەندى «قاراتاۋ شەرتپەلەرىنىڭ» اۋەنى قارا ولەڭ مازمۇنداس, ارقانىڭ انشىلىك داستۇرىنە ۇقساپ وتىرادى.
سۇگىر كۇيلەرىنىڭ تاعى ءبىر سارىندىق ەرەكشەلىگى – جان-جانۋار, حايۋاناتتاردىڭ ءمىنەزىنە ساي تۋىندىلار شىعارۋى, قازاق قولونەرىندەگى «حايۋاناتتىق ستيل» سياقتى بۇل دا كونە تۇركىلىك مۋزىكالىق جادىگەر بولىپ تابىلادى. سۇگىر زامانىنا دەيىن وسىنداي بايىرعى سارىنداردىڭ ساقتالۋىنىڭ نەندەي سەبەپتەرى بار؟ ارينە, ول قوبىزشىلىق ونەرگە تىكەلەي بايلانىستى, كونە سارىن تەك قانا قوبىزشىلاردىڭ قولىندا ساقتالدى. سۇگىر ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە قوبىز حالىق ونەرپازدارىندا كەڭ قولدانىستا بولدى, كۇي شالۋ, قوبىزبەن جىر-تەرمە, ءان ايتۋ سەكىلدى (شوجە, شاشۋباي, جاناق, تۇكتىباي باقسى, مولىقباي ت.ب.) اتا سالتى سارقىلماعان زامان ەدى.
سۇگىر باتانى ىقىلاستان العان, ياعني ءوزى دە قوبىز اسپابىن دومبىرامەن تەل يگەرگەن ونەر يەسى بولعان. ونىڭ شاكىرتى – جاپپاس قالامباەۆ تا ەكى اسپاپتا شەبەر كۇي تولعاعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, سۇگىر شىعارماشىلىعىندا قوبىز كۇيلەرىنىڭ دومبىراعا قوندىرىلعان نۇسقالارى مول, قوبىز كۇيلەرىنىڭ ءتول اتتارى دا وزگەرتىلمەگەن. «كەرتولعاۋ», «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى», «جولاۋشىنىڭ قوڭىر كۇيى», «اققۋ», «قازان» سياقتى كۇيلەرى سۇگىردىڭ ءوز قولىنان شىققان تۋىندىلار بولعانىمەن اۋەلگى ۇلگىسى ىقىلاستان اۋىسقانى انىق.
قازاقتا بايىرعى زاماننان قوبىزشىلاردى «باقسى» دەپ تە اتايدى, ونىڭ سەبەبى, ارينە, قوبىز قونعان تۇلعانىڭ دەرتتى جاندى ەمدەيتىن قۇدىرەتى بولعانىنا بايلانىستى, دەسەك تە قوبىزشىلىق ونەردىڭ تۇرمىسقا ءسىڭۋى, دارا كۇيشىلىك جولعا اۋىسۋى ىقىلاس زامانىندا باستالىپ كەتكەن سەكىلدى, سەبەبى, ىقىلاستىڭ الدىنداعى تىنەي باقسى كۇيشىلىكپەن اتى شىقپاعان, بىراق جىن بۋاتىن باقسىلىعى بولعان. ىقىلاس ءوز بالاسى تۇسىپبەك اۋىرعاندا «ارۋاعى ارتىق ەدى» دەپ وسى تۇسىپبەكتى شاقىرتقانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار.
قورقىت, دومباۋىل, قويلىباي سياقتى كۇيشىلەردەن ىقىلاسقا, ودان سۇگىرگە دەيىن جالعاسقان تۇركىلىك سارىننىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ساقتالۋى ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرامىزدىڭ باعا جەتپەس جەتىستىگى بولىپ سانالادى. «ءتاڭىر كۇيى», «قاسقىر», «اققۋ», «اقساق قۇلان», «سىنعان بۇعى» ت.ب. سياقتى ميفتىك سيۋجەتى بار كۇيلەرىمىزدىڭ ارعى ءتۇبىرى – التاي ءمادەنيەتىنەن باستاۋ الادى دەگەن دە عىلىمي پىكىرلەر مول. تاريحشىلار, ارحەولوگتار, انتروپولوگتار زەرتتەۋلەرىن قازىرگى ونەرتانۋداعى كەزەڭدىك زەرتتەۋلەرگە سالعاستىرا كىرىكتىرەتىن بولساق, بولاشاقتا كەشەندى زەرتتەۋگە قول جەتكىزە الامىز.
قازاق كۇيلەرىنىڭ تاقىرىبى مەن اتتارىن جىكتەۋ كۇيتانۋ عىلىمىندا ءالى تولىق تالدانباعان, ارەگىدىك عالىمدار تاراپىنان تالدانسا دا ءبىراۋىزدان جۇيەلى تۇردە ماقۇلدانباعان سالا بولىپ تۇر, ازىرگە. ورتا ازيا حالىقتارىندا اسپاپتىق شىعارمالار بەلگىلى جانرعا نەمەسە ستيلگە تۇزىلە تالدانادى. مىسالى, بىزگە ەڭ جاقىن ۇلت – قىرعىز حالقى قومىز كۇيلەرىن ورىندالۋ ستيلىنە قاراي «اۋەن كۇي», «ايتىم كۇي», «زالقار كۇي», «قامبارحان», «كەربەز», «شىڭعىراما», «بوتوي», «بەكارىستاندار – تايشىلار», «تولعاۋ», «قايرىق», «قارا وزگەي» دەپ بولسە, مازمۇنىنا قاراي «داستان كۇي», «ارمان كۇي», «جوقتاۋ كۇي», «قوس اۋەز كۇي», «ارناۋ كۇي» دەپ جۇيەلەگەن. تۋرا وسىنداي سيپاتتامادان قازاق كۇيلەرىن دە تارقاتۋعا بولادى, سەبەبى, بىزدە وسىنداي كۇيگە ءتان اتاۋلاردىڭ ءۇستىنە «اقجەلەڭ», «قوسباسار», «تولعاۋ», «سارىن», «بايجۇما» سياقتى ۇلكەن ارنالى ۇلگىلەر ساقتالعانى بەلگىلى. قىرعىز حالقىنىڭ الاتاۋدى قونىستانعان ەلگە تەڭ مۇرا بولعان كۇيشىلىك ۇلگىسى قاراتاۋلىقتارعا دا, ءاسىرەسە, قوبىزشى ىقىلاسقا دا جات بولماعان, ىقىلاس «كەرتولعاۋدىڭ» تاراۋلارىن شىعارعان العاشقى ورىنداۋشىلاردىڭ بىرەگەيى, دەگەنمەن, «كەرتولعاۋ» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر قىرعىز تۋعانداردان اۋىسقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك سەكىلدى. «كەرتولعاۋ» ىقىلاستان سۇگىرگە مۇرا بولعان ۇلگى, كەيىن سۇگىر «كەرتولعاۋدى» جەكە جانرعا بارابار تاراۋلى كۇيلەر توپتاماسىنا اينالدىردى.
قومىزداعى «ايتىم كۇيلەر» دەگەنىمىز, كۇيدى تارتىپ وتىرعاندا تاقپاقتاپ قوسىلىپ وتىرۋدى بىلدىرەدى. ياعني كۇي شەرتىپ وتىرىپ سول كۇيدىڭ مازمۇنىنا ساي تاقپاق اسپاپپەن قوستاي ايتىلادى. مۇنداي ءداستۇر قازاقتا باعزى زامانداردا قالىپتاسقان. مىسالى, ىقىلاستىڭ «اققۋ» كۇيىندە «بارار جەرىڭ بالقان تاۋ, ول دا ءبىزدىڭ كورگەن تاۋ!» دەگەن تاقپاق ايتىلادى. ىقىلاستىڭ ۇلگىسىن كورگەن سۇگىر شىعارماشىلىعىندا مۇنداي «ايتا شەرتۋ» ەرەكشەلىك كەزدەسپەيدى, سەبەبى, جاڭاشا ورىنداۋ, جاڭا كوزقاراس «ايتا شەرتۋ» ءۇردىسىن بىرتىندەپ ىعىستىرا باستاعان ەدى.
سۇگىر كۇيلەرىنىڭ سارىنى مەن تاقىرىبى ارقيلى. دالانىڭ كۇيشىلىك سالتى بويىنشا بولەتىن بولساق – اڭىز كۇيلەر, قوڭىر كۇيلەر, تولعاۋ كۇيلەر, جەلدىرمە كۇيلەر, ارناۋ كۇيلەر دەپ جۇيەلەۋگە بولار ەدى (جانە وسىلاردان بولەك «كۇي باسى», «قۇلاق كۇيى» اتتى توپتاما دا بار, ولار «قاراتاۋ شەرتپەسى» دەگەن اتپەن تاراعان). ەجەلگى قوڭىر كۇيلەردەن باستاپ كەيىنگى اقجەلەڭ-جەلدىرمە كۇيلەرگە دەيىن ءداستۇرلى جولىمەن جالعاسىن تاپقان. كەيدە قازىرگى كۇيتانۋ عىلىمىنىڭ ىزىمەن كۇيلەردى بولە تالداۋ (مىسالى, ليريكالىق كۇيلەر, جان-جانۋارلارعا ارنالعان كۇيلەر, ميفولوگيالىق كۇيلەر) قيىنعا سوعاتىنى بار, سەبەبى, ولار كوبىنە تۋىندىنىڭ ستيلدىك سيپاتىن انىقتاي بەرمەيدى. كەيبىر جەكە وزىنە ءتان كۇيلەر دەپ تۇجىرىمداپ ءجۇرگەن توپتامالاردىڭ اتتارى سۇگىرگە دەيىن دە بولعان, كەيبىرى زاماننىڭ ىعىنا قاراي جاڭاشا رەڭ العان, دومبىرا ءداستۇرىندەگى شەرتپە جولىن سۇگىر مەيلىنشە ءدال ساقتاۋعا تىرىسقانى انىق ءبىلىنەدى, تەك قوبىزدان اۋىسقان كۇيلەردىڭ اتتارى سول قالپىندا ءوزگەرتىلمەي بىزگە جەتىپ وتىر.
قورىتا ايتساق, سۇگىر ءالى ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى بايىرعى مادەنيەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سۇگىر شىعارمالارى ارقىلى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ ءداۋىرلىك كەزەڭدەرىن سەزىنە الامىز.
جانعالي ءجۇزباي,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى