التايدىڭ دارىلىك شوپتەرىن قالاي كادەگە جاراتامىز؟

«كورگەندە كوز, كوڭىلدىڭ ال­تاي ەمى» دەپ يسا اقىن بايزاقوۆ جىرلاعانداي, اسقاق التاي, اسقار التاي, ماڭعاز التاي – ادام جانىنىڭ عانا ەمەس, ءتانىنىڭ دە ەمشىسى عوي, شىركىن! بۇگىندە ەلى­مىزدىڭ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىنەن اعىلىپ جاتقان ءتۋريستىڭ التايدان ىزدەيتىنى سول ساف تازالىق, سودان تارايتىن, سودان قۋاتتاناتىن ءدارۋ, شيپا ەمەس پە! التايدىڭ القىمىن جاپقان اعاشىنىڭ دا, ساي-سالاسىندا ورگەن اڭ-قۇسىنىڭ دا, جەرگە جايىلعان جاسىل كىلەمىنىڭ دە, سالقىن سامال اۋاسىنىڭ دا ەم بولاتىنى ەڭ الدىمەن التايدىڭ وسىمدىك دۇنيەسىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىنەن بولسا كەرەك. ويتكەنى, التايدىڭ فلوراسى وتە باي. تاۋ جارتاستارى مەن نۋ ورماندا مۇك, قىنا, ساڭىراۋقۇلاق سياقتى وسىمدىكتەردىڭ ەكى مىڭنان استام ءتۇرى وسەدى. شوپتەسىن وسىمدىكتەردەن التاي جەلايدارى, ءسىبىر ۋ شىرماۋىعى, ءتاتتى جاپى­راقتى تاسپا, التاي قوڭىراتى ءجيى كەزدەسەدى. قازاقستاننىڭ «قى­زىل كىتابىنا» ەنگەن قار ءداۋايا­عى, التاي راۋعاشى, التاي جانە ءسىبىر قاندىعى, الا كۇل­تە­لى قىزعالداق, ءىرى گۇلدى ءجا­نە كا­دىمگى شولپانكەبىستەر, التاي سۋىق­شوبى, تاڭدامالى پلاۋن, التاي تورسىلداعى, دالا شۇعى­لىعى, قىزعىلت سەمىزوت, مارال ءتۇ­بىرى, التاي قاسقىرجيدەگى تەك كاتونقاراعاي وڭىرىندە وسەتىن ەن باي­لىق. بۇتالاردىڭ 50-دەن استام ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە تاڭقۋراي, قارا­قات, يتمۇرىن, توبىلعى, تال, بۇتا قايىڭ جانە تاعى باسقا تۇرلەرى جەتەرلىك. بۇل بايلىقتىڭ بۇگىنگى قور­عاۋشىسى – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى تابيعات قورعاۋ كاسىپ­ورنى­نان سانالاتىن كاتونقاراعاي مەم­لە­كەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى. ءتورت ەلدىڭ – قازاقستاننىڭ, رەسەي­دىڭ, قىتايدىڭ جانە موڭعو­ليانىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان ۇلتتىق پارك كاتون­قاراعاي اۋدانىنان بولەك كۇرشىم جانە زىريان اۋداندارىنىڭ اۋماعىنا دا ۇلاسادى. وتكەن جىلى قۇرىل­عانىنا 15 جىل تول­عان پاركتىڭ اۋماعى 46700 گەكتاردى قۇراسا, ونىڭ نەگىزگى بولىگى – ورمان. ياع­ني, 260 مىڭ گەكتار جەر ماڭگى جا­سىل مىڭ جىلدىق سامىرسىن, بال­قاراعاي, قاراعايمەن كومكەرىلگەن. جالپى, شىعىس قازاقستاندا دارىلىك شوپتەر مەن وسىمدىكتەر مولىنان وسەدى. الايدا, ءوڭىردىڭ بۇل سالانى يگەرۋدەگى الەۋەتى تومەن. كاتونقاراعاي اۋدانىندا وندىرىلەتىن پانتى ونىمدەرىندە مارال ءمۇيىزىن كونسەرۆاتسيالاۋعا التايدىڭ دارىلىك شوپتەرى قوسىلىپ, بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردىڭ قاسيەتىن ارتتىرا تۇسەدى. وڭتۇستىك كورەيامەن بىرلەسكەن كاسىپورىن رەتىندە قۇرىلعان «اقسۋ-دەەن» كاسىپ­ورنىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسقاندا التايدىڭ الپىلىك بەلدەۋىندە وسەتىن دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ وڭدەلۋىنەن حاباردار بولعان ەدىك. جالپى, بۇكىل قازاقستاندىقتار جادىراعان جاز ايلارى تۋا اعىلاتىن التايدىڭ پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىقتارىنداعى ەمنىڭ اسەرى تىكەلەي تاۋدىڭ دارىلىك شوپتەرىنەن ءنار الاتىنىن ايتا كەتەلىك. مىسالى, مارال ءمۇيىزىنىڭ بارلىق ءدارۋى جانۋاردىڭ تاۋدىڭ ادام اياعى باسپاس بيىگىندە عانا وسەتىن مارال وتى, التىن تامىر سياقتى اسىل شوپتەردى شالۋىنان جينالادى. سول سياقتى, مىڭ دا ءبىر اۋرۋعا ەم دەلىنەتىن ۇلار قۇس تا التايدىڭ قۇزار شىڭدارىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن قۋاتتى شوپتەرگە جايىلىپ, بۇتالاردىڭ تامىرىمەن قورەكتەنەدى. ايۋ, ارقار مەن تاۋەشكى دە سولاي. ارينە, تاعى اڭعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. ليتسەنزياسىنىڭ قىمباتتىعىن ىسىرىپ قويعاندا, قيادا اڭ قاعۋ قيىننىڭ قيىنى. اككى, سىرالعى تاۋ ۇلاندارىنىڭ ءوزىنىڭ جولى بولا بەرمەيدى. سون­دىقتان, جالپى جۇرت التاي­دىڭ ەمىن ارنايى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى – پانتىمەن ەمدەۋ شيپاجايلارىندا الادى. ادەتتە, ونداي ورتالىقتاردا پانتى استاۋ­مەن بىرگە فيتوبوشكەلەرگە ورنالاسادى. مارال ءمۇيىزىنىڭ سورپاسى التايدا وسەتىن 18 ءتۇرلى دارىلىك شوپپەن بىرگە قاي­ناتىلعان سوڭ, ونىڭ بۋى قىسىم­مەن تۇتىك ارقىلى فيتوبوشكەگە بەرى­لەدى. سورپا بۋى تەرىنى, بۇل­شىق ەتتى ءنار­لەن­دىرەدى. ءويت­كەنى, سورپا قۇرا­مىندا ليپيدتەر, فوسفوليپيد­تەر, امين قىش­قىلى, دارۋمەندەر سىندى جا­سۋ­شالاردىڭ يممۋندىق جۇيە­سىن نىعايتاتىن, قان قۇرا­مىن جاق­سارتاتىن زاتتار بار. فيتوبوشكە ادام اعزاسىن قۇنار­لاندىرۋ ءۇشىن ەمدىك ماقساتتا پايدالانى­لادى. شوربۋىن, قۇياڭ, وستەوحوندروز, ارترەسكلەروز, اسقازان جا­راسى, قانى ازدىق, بەلسىزدىك اۋرۋ­لارىنا وتە جاقسى ەم. اقىل-وي كۇيزەلىسى مەن دەنەنىڭ شارشاۋىن باسادى. سونداي-اق, مىڭ سان گۇلدى توزاڭداندىرىپ, بال جينايتىن ارالار ءۇشىن دە التايدىڭ دارىلىك شوپتەرىنىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. ەگەر, ومارتا التايدىڭ اياسىندا بولسا, ول بالدىڭ ءتىل ۇيىرەتىنى دە, تالاي دەرتكە داۋا بولاتىندىعى دا ءشۇباسىز. التاي بالىنىڭ داڭ­قىنىڭ الىسقا كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى. دەگەنمەن, ارا دا اسىراعان سوڭ ءتورت ت ۇلىك سياقتى, اۋىرادى, سىرقايدى, كۇن رايىنا قاراي ۇشپاي قالادى. سون­داي كەزدەردە ارانى قولدان ازىق­تاندىرۋعا, ەمدەۋگە تۋرا كەلەدى. وسىعان وراي, التايداعى دارىلىك شوپتەردەن ارا اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان پرەپاراتتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بار. شىنىن ايتۋ كەرەك, وسىعان دەيىن كەيبىر ومارتاشىلار بال اراسىن ساۋىق­تىرۋ ءۇشىن حيميالىق زاتتار قولدانىپ كەلگەنىن ايتادى. سوندىقتان, ەكى جىل بۇرىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى رەسەيمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ ارقىلى مارال مەن ارانى ەمدەۋگە ارنالعان بيوپرەپاراتتار ءوندىرىسى نەگىزىندە ءوڭىر ومارتاشىلارىن تابيعي تازا ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر­عانىن جەتكىزگەن. بۇل ەمدەۋ ءتاسىلى مارالدىڭ تەرىسىنىڭ استىنا ۇيا سالاتىن بوگەلەكتى جويۋعا دا ارنالادى. شوپتەر مەن مايلاردان جاسالعان پرەپاراتتار زيانكەس جاندىكتەردى ءولتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ قايتا پايدا بولۋىنا جول بەرمەيدى. الايدا, اتالعان جوبانىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى... قازىرگى كەزدە قىتايدا شوپپەن ەمدەۋ سالاسى كەڭىنەن دامىعان. ءتىپتى, فيتوتەراپيا سالاسىنان حابارىڭىز بولماسا, شىعىس مەديتسيناسى جاي ءشوپتىڭ ءوزىن ەمدىك قاسيەتى بار وسىمدىك رەتىندە ناسيحاتتاي بەرەتىنىنە يلاناسىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن كورشى شۇار-دىڭ تارباعاتاي ايماعىنا جولىمىز ءتۇستى. شاعانتوعاي اۋدانىندا مىڭنان استام وسىمدىك ءتۇرى وسسە, ونىڭ باسىم بولىگى دارىلىك شوپتەر رەتىندە پايدالانىلادى ەكەن. ادەتتە, ءبىز كوڭىل اۋدارا بەرمەيتىن ءار وسىمدىكتىڭ پايداسى مەن باعاسىن شاعانتوعايلىقتار جاقسى بىلەدى. شاعان­توعاي – گۇلدەر مەكەنى. سولاردىڭ ءىشىن­­دەگى ادەمىسى – شۇعىنىق. ما­مىر ايىندا قاۋىز جاراتىن شۇعى­نىقتىڭ ۇرىعىنان ءدارى, سا­باعىنان ءۇيدى اعارتاتىن اك الادى. بۇل ءوزىمىز­دىڭ التايدا وسەتىن تاۋشىمىلدىققا ۇقسايدى. تاۋشىمىلدىق دەمەكشى, وسى گۇلدىڭ تامىرىندا بولاتىن قۇرتتىڭ قىمباتتىعى سونداي, قارا بازاردا كيلوسى 50-60 مىڭ دوللارعا دەيىن باعالانادى دەپ ەستيمىز. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن بۇل گۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مار­قاكول وڭىرىندە وسەدى. جىلدا وسى گۇلدى قوپارىپ, تامىرىنان قۇرت ىزدەيتىن براكونەرلەرمەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزىلىپ كەلە جاتسا دا تابيعاتقا زيان كەلتىرۋشىلەر تولاس­تار ەمەس... شاعانتوعايلىقتار تاجىريبەسىنە قايتا ورالساق, كۇردەلى وتانى جەڭىلدەتۋگە قولداناتىن ءدارى-ءدار­مەك قىزعالداقتان جا­سالادى دەسە سەنەسىز بە؟! جا­بايى اپيىن­ گۇ­لىنىڭ دانەگى جانعا باتقان اۋرۋ­دى باسۋعا كومەكتەسەدى. بۇل – ءبىزدىڭ كادىمگى قىزعالداق. شاشى­راتقىدان اۆستراليالىقتار كوفە, ءدارى جاسايدى ەكەن. اۋىلدا مال ازىعىنا شاۋىپ الاتىن ساسىرىمىز الاپەس اۋرۋىن ەمدەيدى ءارى شىڭجاندا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى وسىمدىك بولىپ شىقتى. ال استرا گ ۇلى قىزۋدى باسىپ, ۋىتتى قايتارادى. بۇرگەننىڭ قاۋاشاعىن قايناتىپ, بۋىنا بۋلانۋ ارقىلى تەرىنى جۇمسارتۋعا, جاسارۋعا بولادى. سونداي-اق, ەرتەدەگى قازاقتار ءبۇر­گەننىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋ جاساۋعا تاپتىرماس وسىمدىك ەكەنىن جاقسى بىلگەن. ال قويجۋا مەن دولانادان دەنساۋلىققا پايدالى توساپ قايناتىلادى. شەتەن – اسقازان ­اۋرۋلارىنا مىڭ دا ءبىر ەم. قاراعان شايى قان قىسىمىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سۇتتىگەن گ ۇلىن قازاقتار ەرتەدەن ەمگە قول­دانادى. حالىق جادىنداعى اتاۋى – باقباق. ماۋسىم تۋا قاۋىز جاراتىن كۇنگەلدى گ ۇلى اتاۋىندا تۇرعانداي, كۇننىڭ كەل­گەنىن كۇتەتىن بيپاز وسىمدىك. ميكروبتى جوياتىن قۇدىرەتى بار. جابايى بادام بولسا, دۇنيە جۇزىندە ەكى-اق جەردە وسەدى. ءبىرى – اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىندا, ەكىنشىسى – شاعانتوعايدا. بادام جەمىسى – جۇرەك, قان قىسىمى اۋرۋلارىنا شيپا. ال ماقسارى وسىمدىگىن حانزۋلار ەگىن رەتىندە ەگىپ, ۇرىعىنان سۇيىق ماي تارتادى ەكەن. شىرماۋىق, شاڭكىش, ميا, جارىقگۇل سىندى وسىمدىكتەر دە كادەگە اسادى. مىنە, وسى سياقتى جۇزدەگەن تۇقىم اتاۋلى قاۋىز جاراتىن مامىر مەن تامىز ايلارى ارالىعىندا شاعانتوعايدا گۇل مەرەكەسى وتەدى. الىستاعى ­اۋدان گۇل فەستيۆالىن تاماشالاۋعا جان-جاقتان تۋريستەر اعىلاتىن ايماق­قا اينالىپتى. بۇل – قىتاي­دىڭ قازاقستاننىڭ ءۇر­­جار اۋدا­نىمەن شەكتەسەتىن تۇسى. ال زاي­سان, كۇرشىم اۋدان­دارى تۇسىن­داعى التاي ايماعىندا دا جۇڭعو جۇرتى اعاجاي التاي­دىڭ دارىلىك ءشوپ­تەرىن شەتەۋ شىعارماي يگە­رىپ جات­قانىندا كۇمانىمىز جوق. ءتىپتى, ءبىر ءارىپ­تەسىمىز التاي قالاسىنا بارعان ساپارىندا قا­لادا تاس ساۋداسىنىڭ قىزىپ تۇرعانىن, جەر­دە جاتقان جاي تاس تاپپايتىنىڭىزدى ايتىپ, تاڭعالىپ كەلگەن. ال بىزدە... تاس­تان بولەك تاعى قانشاما بايلىق اياعىمىزدىڭ اس­تىندا تاپتالىپ جاتىر. ءيا, يگەرۋسىز يەن جاتىر... ءتۇيىن: ۇلتتىق پارك مامانى راۋشان قىرىقباەۆانىڭ ايتۋىنشا, «ەرەكشە قور­عالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭ­عا سايكەس, كاتونقاراعاي ۇلت­تىق تابيعي پاركى اۋماعىندا دارىلىك شوپتەردى وندىرىستىك ماقساتتا دايارلاۋعا رۇقسات جوق. تەك جەكە قاجەتتىلىككە وراي بەلگىلى تەلىمنەن تەگىن جيناپ الۋعا بولادى. بۇل – سالانى دا­مىتۋدىڭ تاعى ءبىر كەدەرگىسى ىسپەتتى. الايدا, مەملەكەتتىڭ قىز­عىشتاي قورۋىنان اتالعان زاڭناما ارقىلى تابيعي پارك اۋماعىنداعى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن 35-تەن استام دارىلىك ءشوپتى ساقتاۋعا جاعداي جاسالىپ وتىر­عانىن دا ۇمىتپاعان ءجون. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان» شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى سۋرەتتەردى تۇسىرگەن الەكسەي مازنيتسين