بىزدەر بوس ۋادەلەر مەن ناسيحاتتىق وپتيميزمدەردەن ابدەن شارشادىق. قازىرگى تاڭدا بيلىككە دەگەن سەنىمدىلىكتىڭ دەڭگەيى ناقتى ناتيجەلەرمەن تىكەلەي بايلانىستى. نەنىڭ نە ەكەنىن اشىق ايتاتىن, قوعامداعى الەۋمەتتىك دەرتتەرگە ناقتى دياگنوز قوياتىن ۋاقىت جەتتى. مەن جاڭا الەۋمەتتىك باعىتتىڭ نەگىزى بولاتىن حالىقتىق ءۇش باستامانى جاريالاماقشىمىن. مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىنەن قاشقاقتاۋى ۇزدىكسىز جالعاسا بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ – كەز كەلگەن بيلىكتىڭ نەگىزگى مىندەتى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – ۇلتتىق تابىستى ءادىل تۇردە ءبولۋ.
مەملەكەتىمىزدە كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشى بازالىق الەۋمەتتىك ستاندارت بولىپ ەسەپتەلەتىنى بەلگىلى. ۇكىمەت وسىعان باعىتتالا وتىرىپ, بيۋدجەت پەن بۇكىل الەۋمەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرادى. بۇگىنگى تاڭدا ول 15 338 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. اتالعان تسيفر اقىلعا دا سىيمايدى ءارى ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە ەشقانداي سايكەس كەلمەيدى. شارتتى جانە ەش نەگىزى جوق بۇل كورسەتكىش حالىقتىڭ ءۇمىتى مەن ناقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن اقتاماي وتىر. ول ءوزىنىڭ كولەمى جاعىنان راتسيونالدى تۇتىنۋ كورسەتكىشىنەن كەم دەگەندە ءۇش ەسە كەم.
جاڭا الەۋمەتتىك باعىت شەڭبەرىندەگى ءبىرىنشى باستاما – بۇل كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن كوپتەگەن ءوركەنيەتتى ەلدەردە قولدانىلاتىن ستاندارتتار بويىنشا (ياعني, مەدياندىق ءتاسىل ارقىلى) انىقتاۋ ءادىسىن ەنگىزۋ.
بۇل ءادىس حالىقتىڭ كەم دەگەندە جارتىسى تۇتىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ەڭ تومەنگى تۇتىنۋ بيۋدجەتىنىڭ قۇرامىنا قوسۋعا نەگىزدەلگەن. كۇنكورىستىڭ ەڭ ءتومەنگى كورسەتكىشىن مەدياندىق ءتاسىل ارقىلى انىقتاۋعا كوشكەن جاعدايدا, ول ورتا ەسەپپەن قازاقستان ءۇشىن ادام باسىنا شاققاندا 200 000 تەڭگەنى قۇرايدى. مىسال رەتىندە قاراستىرساق, دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ ورتاشا تابىسىنىڭ 40-50% تابىسى كەدەيلىكتىڭ جوعارعى شەگى بولىپ ەسەپتەلەدى.
وسىلايشا, كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن ۇسىنىلعان تاسىلمەن ەسەپتەسەك, ءبىز قازىرگى تاڭداعى بيلىككە ىڭعايلى بولىپ وتىرعان تۇتىنۋدىڭ ەڭ تومەنگى نورماسىنىڭ پروبلەماسىن ەمەس, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى رەتتەۋ پروبلەماسىن شەشەمىز. مەن مۇنى ەڭ باستى باعىت دەپ ەسەپتەيمىن. قازىر استانالىق شەنەۋنىكتىڭ مەيرامحاناداعى ءبىر كەشكى اسىنىڭ قۇنى اۋىلداعى ءبىر وتباسىنىڭ ايلىق بيۋدجەتىنە تەڭ.
ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ولشەمدەرى بۇۇ-نىڭ زيمبابۆە سەكىلدى ەلدەرگە قوياتىن شارتتارىمەن ەسەپتەلمەي, كەرىسىنشە, دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ جوعارى تالاپتارىنا جەتۋگە تالپىنىس جاساۋ قاجەت. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, «ءبىز ءۇشىنشى ساناتتاعى ەلمىز بە؟» نەمەسە «باسەكەلەستىككە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز بە؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك.
قازاقستاندىق كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن ۇسىنىلىپ وتىرعان مەدياندىق تاسىلمەن ەسەپتەۋ جۇيەسى تومەندەگى الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەرگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى:
ادام باسىنا شاققاندا كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشى 200000 تەڭگەنى قۇرايدى.
بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىنىڭ 60%-ىن قۇراۋى ءتيىس. ياعني زەينەتاقى – 120000 تەڭگەگە جەتەدى.
زەينەتاقى تولەمدەرى 300000 تەڭگەنى قۇرايتىن ورتاشا جالاقىنىڭ 40%-ىنان تومەن بولماۋى قاجەت.
وركەنيەتتى ستاندارتتار ەلىمىزدەگى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە نەگىزدەلگەن.
مۇنداي ءتاسىل بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىستىڭ جارتىسىنداي نەمەسە ودان تومەندەۋ تابىسى بارلار كەدەيلەر رەتىندە ەسەپتەلەدى. ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەسەپتەۋ جۇيەلەرىندە ۇنەمى 90-جىلداردىڭ باسىنداعى از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ ولشەمى نەگىزگە الىنادى. الايدا قازىرگى قازاقستاندى ول زامانمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. «فوربس» جۋرنالىنىڭ مالىمەتىنشە, الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ قاتارىنا 7 قازاقستاندىق كىرەدى. ياعني, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بايلىعى 1 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ تۇسەدى (سالىستىرمالى تۇردە قاراستىرساق, دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ باي ەل نورۆەگيادان «فوربس» جۋرنالىنىڭ تىزىمىنە 4 ميللياردەر كىرگەن). سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ شيكىزات سەكتورىنان تۇسكەن جالپى تابىسى شامامەن 200 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. دەگەنمەن, الەۋمەتتىك شىعىندارعا بولىنەتىن قارجىنىڭ كولەمى كوبەيگەن جوق (2002-2009 جىلدارى 11-12%).
ناتيجەسىندە قازاقستاندىق جالعان رەسمي ستاتيستيكا «ءبىز – كەدەيلەردەن تۇراتىن باي ەلمىز, بىرەۋلەر ەكىنشىلەردىڭ ەسەبىنەن بايلىققا كەنەلىپ وتىر» دەگەن ءبىر عانا فاكتىنى جاسىرا الدى.
مەن – ەكى جاقتى ستاندارتتار نەگىزىندە قۇرىلعان «قازاقستاندىق كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىنە» قارسىمىن. مەن – ەڭبەكشى حالىقتىڭ لايىقتى دەڭگەيدە ءومىر ءسۇرۋىن قالايمىن.
مەنىڭ ەكىنشى باستامام – قازاقستاندىق جوو تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرىنشى رەت جۇمىسقا ورنالاسۋلارىنا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرۋدى ەنگىزۋ.
قازاقستاندا جۇمىس ورىندارىن جاساقتاۋ بارىسىنا جۇرگىزىلەتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ تولىقتاي جويىلعان, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ ساياساتى مەن ءوندىرىستىك كۇشتەردى ورنالاستىرۋ مۇلدەم جوق.
كاسىبي مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ – ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىلىعى. بۇل پروبلەما – ءجۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى ونىڭ باستاماشىلارىن دا, وعان قاتىسۋشىلاردى دا قاناعاتتاندىرمايتىن «بولاشاق» باعدارلاماسى سەكىلدى شەكتەۋلى شارالارمەن شەشىلمەيدى. ءبىر ادامعا جىلىنا 100 مىڭ دوللار كولەمىندە قارجى شىعىندالعان اتالعان باعدارلامانىڭ 15 جىل بويى جۇمىس ىستەۋى كەزىندە كۇتىلگەن ءناتيجەلەر اقتالعان جوق, كەرىسىنشە, ول ءبىلىمدى جاستارىمىزدىڭ شەتەلگە اسۋ جولى بولدى.
باسى ارتىق وقۋ ورىندارى, ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەۋ, ديپلومى بار جۇمىسسىزدار, كاسىبي بىلىكتىلىگىنەن ايىرىلۋ, جۇمىسسىزدار سانى مەن بىلىكتى كادرلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ سايكەس كەلۋى, مۇنىڭ ءبارى – بۇگىنگى كۇننىڭ پروبلەمالارى. «زاڭگەر» ديپلومدارىنا يە كۇزەتشىلەر – اششى دا بولسا, شىندىعىمىز.
ءبىرىنشى جۇمىس ورنىنا كەپىلدىك بەرۋ – جاس ماماننان جۇمىسقا ورنالاسۋى كەزىندە ماماندىعى بويىنشا 3 جىل جۇمىس ءوتىلىن سۇراۋ سەكىلدى كەدەرگىدەن شىعارار جول بولىپ ەسەپتەلەدى.
قازاقستان – حالقى جاس مەملەكەت, سوندىقتان ءاربىر ازامات ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى ءتيىس!
ال ەندى قازىرگى قوعامنىڭ «باس اۋىرتىپ وتىرعان» نەگىزگى پروبلەماسىنا توقتالايىق. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى توقىراۋ جاعدايىندا تۇر. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان تۇرعىن ءۇي ساياساتى قۇرىلىس, كوممۋنالدىق جانە ەنەرگەتيكالىق مونوپوليالاردى بايىتۋعا باعىتتالعان. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تاريفتەرى مەن باعالارى وتە جوعارى جانە ۇزدىكسىز ءوسۋ ۇستىندە, ال ولاردىڭ ساپاسى باعالارىنا سايكەس كەلمەيدى. حالىقتىڭ كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەۋگە مۇمكىندىكتەرى ازايىپ وتىر.
ءۇشىنشى باستامام رەتىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ تاريفتەرى مەن باعالارىن ازايتۋدى ۇسىنامىن. ازاماتتاردىڭ كوممۋنالدىق ءتولەمدەرگە تولەيتىن ماكسيمالدى شىعىندارىنىڭ كولەمى جالپى وتباسى تابىسىنىڭ 10%-ىنان اسپاۋى ءتيىس دەپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭمەن بەكىتىلۋى قاجەت.
مەملەكەتكە كوممۋنالدىق تولەمدەردەن تۇسكەن قارجى ۇيلەر مەن كوممۋنالدىق جۇيەلەردى جوندەۋگە جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسالۋى ءتيىس.
سونىمەن بىرگە, تاريفتەر مەن باعالاردى ازايتۋ ماقساتىندا, ولاردىڭ وسۋىنە سەبەپشى بولاتىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتتەرىنەن قوسىمشا قۇن سالىعىن الىپ تاستاۋ كەرەك.
ءبىز حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدە جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ ينجەنەرلىك جۇيەسىنىڭ جاعدايىن جاڭعىرتۋدا مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى ۇسىنامىز.
كوپ پاتەرلى ۇيلەرگە جۇرگىزىلمەگەن كۇردەلى جوندەۋلەر ءۇشىن قوردالانعان مەملەكەتتىك قارىزدىڭ سوماسىن ايقىنداپ, انىقتاۋدى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەتتىڭ قارىزى مەن توزىعى جەتكەن تۇرعىن ءۇي قورىن ۇستاپ تۇرۋ اۋىرتپالىعىن حالىقتىڭ موينىنا جۇكتەۋگە جول بەرمەۋ كەرەك! ءبىز مەملەكەتتى ءتيىستى تولەمدەردى تولەۋگە ءماجبۇر ەتەمىز.
اتالعان ءۇش باعىتتىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي كەلبەتىن, ونىڭ دامۋ جولىن تولىقتاي وزگەرتەتىنىنە جانە «الەۋمەتتىك مەملەكەت» دەگەن كونستيتۋتسيالىق فورمۋلاعا سايكەس كەلتىرەتىنىنە كامىل سەنىمدىمىن.
ءبىز, حالىقتىق كوممۋنيستەر, كەدەيلەردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن عانا كۇرەسپەيمىز. ءبىز جالپى كەدەيلىكپەن كۇرەسەمىز!
ءبىز بايلىقپەن كۇرەسپەيمىز, كەرىسىنشە, بايلىق پەن مولشىلىقتىڭ سىبايلاس جەمقورلىق, توناۋ جانە ادام رەسۋرستارىن قاناۋ جولىمەن ەمەس, زاڭدى جولمەن كەلۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز.
ورتاق يگىلىكتىڭ جەكە پايدادان جوعارى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ءال-اۋقاتى زاماناۋي بيلىكتىڭ ارەكەت ەتۋ قابىلەتى مەن ونىڭ ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ باستى باعامىنا اينالۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. قازىرگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇپكى ماقساتى – ادام بولۋى قاجەت.
قازاقستان حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسى ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىقتارىنىڭ, ينتەللەكتۋالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ دەڭگەيىنە سايكەس كەلۋى ءۇشىن, مەن بار كۇش-جىگەرىمدى سارقا پايدالانامىن.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى كانديداتتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتان تولەدى.