2010 جىلعى 26 قاراشا, استانا قالاسى
مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 73-بابىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, بۇيىرامىن:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسى بەكىتىلسىن.
2. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى توراعاسىنىڭ 2004 جىلعى 3 جەلتوقسانداعى №258 (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە №3312 تىركەلگەن, «زاڭ گازەتىندە» 2005 جىلعى 2 قاراشادا №138 (762) جاريالانعان) بۇيرىعىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تابيعات رەسۋرستارىن پايدالانۋ ستراتەگياسى دەپارتامەنتى (ج. ى. وماروۆ) زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەلۋىن قامتاماسىز ەتسىن.
4. وسى بۇيرىق ءبىرىنشى رەت رەسمي جاريالانعاننان باستاپ ون كۇنتىزبەلىك كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگiزiلەدi.
ءمينيستردىڭ م. ا. ە.امان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ م. ا. 2010 جىلعى 26 قاراشاداعى №729 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن
مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسى
1. جالپى ەرەجەلەر
1. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسى (بۇدان ءارى – ەرەجە) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 73-بابىنا سايكەس ازىرلەندى جانە مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبىن انىقتايدى.
2. ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ ۋچاسكەلەردىڭ الەۋەتتى ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا, سۇرەك جانە بۇتا تۇقىمداس اعاشتاردىڭ اعاش وسىرۋشىلىك قاسيەتتەرىنە, ەكپەلەر ءوسىرۋ ماقساتتارىنا سايكەس ايماقتىق-تيپولوگيالىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى جانە مىنالاردى:
ورمان وسىرۋشىلىك, ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاعىنان مەيلىنشە ءتيىمدى تاسىلدەرمەن ەڭ قىسقا مەرزىمدە ورمان رەسۋرستارىن مولىقتىرۋدى;
مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىن ۇتىمدى پايدالانۋدى;
ورمانداردىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدى;
اۋماقتىڭ وڭتايلى ورماندىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى;
ورمانداردىڭ ورتانى قورعاۋ جانە ورتانى قۇرۋ قىزمەتتەرىن اتقارۋى ءۇشىن ولاردىڭ سۋ قورعانىشتىق, قورعانىشتىق, سانيتارلىق-گيگيەنالىق جانە باسقا دا پايدالى قاسيەتتەرىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
3. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندەگى ورماندى تابيعي جانە جاساندى مولىقتىرۋ كولەمى رەۆيزيا كەزەڭىندە جانە جىل سايىن ورمان ورنالاستىرۋمەن انىقتالادى. كورسەتىلگەن ءتاسىلدەردىڭ قاتىناستارىن ءار ورمان ءوسىرۋ ايماعى, ءوڭىرى (وبلىسى) جانە مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋ بويىنشا ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋ بارىسىن ارنايى زەرتتەۋ نەگىزىندە عىلىمي جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى انىقتايدى.
4. وسى ەرەجەدە تومەندەگىدەي ۇعىمدار قولدانىلادى:
1) كەسپەاعاش ايماعى – اعاش كەسۋدiڭ بارلىق تۇرلەرi ءۇشiن بولiنگەن نەمەسە اعاشتارى كەسiلۋ ساتىسىنداعى ورمان ۋچاسكەسi;
2) ورمان داقىلدارىن تۇگەندەۋ – مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەردىڭ ەكپەلەردى ءوسىرۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جىلىندا, جانە ورمان كومكەرىلگەن جەرلەرگە داقىلداردى اۋىستىرۋ كەزىندە كۇزدە جۇرگىزىلەتىن ورمان ەكپەلەرىنىڭ ساپاسىن اتتەستاتسيالاۋ (اۋەدەن سەبۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردان كەيىن ەكىنشى جانە بەسىنشى جىلى);
3) تۇقىمدىقتار (تۇقىمداندىرۋ كوزدەرى) – تۇقىمدىق جەكە تۇرعان اعاشتار نەمەسە ولاردىڭ تۇقىمدىق توپتارى, ورمان ۋچاسكەسىنىڭ شوق اعاشتارى نەمەسە ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاقىن ۋچاسكەلەردەن تۇقىمنىڭ ۇشىپ كەلۋى مۇمكىن ەمەس كەسپەاعاشتاردا قالدىرىلعان ورمان ۋچاسكەسىنىڭ تۇقىمدىق جولاقتارى;
4) الاڭشا – سۇيرەتiپ شىعاراتىن كەسپەاعاش سوقپاعى ارقىلى اعاشتار, سىپتالعان اعاشتار نەمەسە سورتيمەنتتەر كولiك قۇرالدارىمەن سۇيرەتiپ اكەتىلەتiن كەسپەاعاشتىڭ نەمەسە مولدەكتiڭ بiر بولiگى;
5) ورمان داقىلدارىن ورمان كومكەرگەن جەرلەرگە اۋىستىرۋ – مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىسىنىڭ بەلگىلەنگەن ساپا كورسەتكىشتەرىنە جەتكەن ورمان داقىلدارىن ورمان كومكەرگەن جەرلەر ساناتىنا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى;
6) باستاپقى ورمان داقىلدارى – ءوسىپ تۇرعان ورمان قولتىعىنداعى كەسۋدەن بىرنەشە جىل بۇرىن قاجەتتى تۇقىمدىلاردىڭ سەنىمدى تۇردە جاڭارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىرىلگەن داقىلدار;
7) ورمان داقىلدارىنىڭ جەرسىنۋى – ورمان ەكپەلەرىنىڭ ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى جىلىندا انىقتالاتىن ءتىرى وسىمدىكتەرى بار وتىرعىزۋ (ەكپە) ورىندارىنىڭ جالپى وتىرعىزۋ (ەكپە) ورىندارىنا پروتسەنتتىك قاتىناسى;
8) ورمان داقىلدارىن قايتا جاڭارتۋ – قۇندىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەن ەكپەلەردى قۇندى جانە ونىمدىلىگى جوعارى ەكپەلەرگە اۋىستىرۋ;
9) وزدىگىنەن ءونۋ – تابيعي تۇردە جاڭارعان ورمان اعاشتارى مەن بۇتالاردىڭ ءوسىمى;
10) ارالاس ورمان داقىلدارى – قۇرامىندا بىرنەشە اعاش نەمەسە بۇتا تۇقىمدىلارى بار ورمان ەكپەلەرى;
11) ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ – شارۋاشىلىق قۇندىلىعى جوعارى ورماننىڭ پايدا بولۋىنا, ساقتالۋىنا جاعىمدى جاعداي جاساۋ;
12) ورمان داقىلدارىن تەحنيكالىق قابىلداۋ – ورمان داقىلدارى وندىرىلگەن ساتتەن باستاپ 10 كۇنتىزبەلىك كۇننەن كەشىكتىرمەي مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىنىڭ كوميسسياسى جۇرگىزەتىن مىندەتتى سيپاتتاعى ءىس-شارا, ول وسى ەرەجەگە قوسىمشاعا سايكەس بەلگىلەنگەن نىسان بويىنشا ورىندالعان ورمان داقىلدارى جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن باعالاپ, قابىلداپ الۋ اكتىسىن جاساۋدى قامتيدى;
13) ورمان داقىلدارىنىڭ ءتيپى – اعاش جانە بۇتا تۇقىمدىلارىنىڭ قۇرامىندا, وسىمدىكتەردىڭ ورنالاسۋىندا, اۋدان بىرلىگىندەگى سانىندا جانە توپىراقتى وڭدەۋ ەرەكشەلىكتەرىندە ايىرماشىلىقتارى بار ورمان داقىلدارى;
14) اگروتەحنيكالىق كۇتىم – ورمان داقىلدارىن ءشوپ جانە ۇساق اعاش بۇتا ءوسىمدىكتەرىنىڭ باسىپ كەتۋىن بولدىرماۋمەن تۇجىرىمدالاتىن جانە توپىراقتا ىلعالدىڭ جينالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن وسى داقىلدارعا كۇتىم جاساۋ شارالارى;
15) ورماندى كۇتىپ-باپتاۋ – ورماندى جارىقتاندىرۋ جانە تازارتۋ تۇرىندە ورمان داقىلدارىنا كۇتىم جاساۋ شارالارى, بۇل ولاردىڭ ءوسۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ولاردى كولەڭكەلەپ تۇرعان تەز وسەتىن اعاش جانە بۇتا تۇقىمدىلارىنىڭ تابيعي وسكىندەرىن كەسۋدى جانە (نەمەسە) قالىڭ ەكپەلەردى سيرەتۋدى بىلدىرەدى;
16) ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ قورى (وموق) – ورمان داقىلدارىن وسىرۋگە, ورماننىڭ تابيعي ءوسىپ-ونۋىنە جانە ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارىنا ارنالعان مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرى;
وموق مىناداي ساناتتارعا بولىنەدى: ورمان داقىلدارى قورى, ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا ارنالعان جەرلەر قورى جانە ورمان وسىرۋگە ارنالعان جەرلەر قورى;
17) جارتىلاي ورمان داقىلدارى – داقىلدار مەن تابيعي جاڭارۋدان قالىپتاسقان ەكپەلەر;
18) تازا داقىلدار – ناتيجەسىندە وسى تۇقىمنىڭ تازا ەكپەسى وسۋگە ءتيىس بەلگىلى ءبىر تۇقىمنىڭ داقىلدارى.
2. ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا قويىلاتىن جالپى تالاپتار
5. ورمانداردى مولىقتىرۋدى, ورمان ءوسىرۋدى جانە ورمان تۇقىمدارىن دايىنداۋ مەن سۇرەك جانە بۇتا تۇقىمدىلارىنىڭ ەكپە كوشەتتەرىن ءوسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قامتاماسىز ەتۋ ورمان يەلەنۋشىلەر سياقتى, ورمان قورى ۋچاسكەلەرى ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا بەرىلگەن ورمان پايدالانۋشىلار دا ىسكە اسىرادى (بۇدان ءارى – ورمان پايدالانۋشىلار).
6. مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەرى:
1) ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ جەرلەرى مەن ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ءوسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جەرلەردىڭ قورىن ەسەپكە الادى;
2) ورمان ورنالاستىرۋ ماتەريالدارى بويىنشا مەملەكەتتىك ورمان قورىندا بولعان ءوزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ قورىنىڭ جەرلەرىنىڭ ءاربىر ساناتى ءۇشىن جەكە ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋدىڭ كولەمىن, كەزەگىن, مەرزىمىن, ءادىسى مەن ءتاسىلىن بەلگىلەيدى;
3) سۇرەك تۇقىمدىلارىن سەلەكتسيالاۋ, تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن سورتتاردى سىناۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى;
4) قۇندى تۇقىمدىلاردان جاڭا ەكپەلەر شىعارۋ جانە ولاردى كۇتىپ-باپتاۋ جولىمەن ورمانداردىڭ ورتا قۇرۋ جانە قورعانىشتىق قاسيەتتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن شارالار قولدانادى;
5) مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە سۋ جانە جەل ەروزياسىن, سازدانۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرادى.
7. ورمان پايدالانۋشىلاردىڭ اعاش دايىنداۋ جۇمىستارىندا قولداناتىن تەحنولوگيالارى وسى ەرەجەدە جانە «مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە اعاش كەسۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 14 اقپانداعى №141 قاۋلىسىندا كورىنىس تاپقان نورمالارعا سايكەس ورمان ورتاسىنىڭ مەيىلىنشە ساقتالۋىن جانە شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمداردان تەزىرەك جاڭا ۇرپاق الۋدى قاراستىرادى.
اعاشى كەسىلگەن جەرلەردەگى ورمانداردى مولىقتىرۋ تاسىلدەرى جانە ونى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اعاش دايىنداۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتار رۇقسات قۇجاتتارىندا كورسەتىلەدى.
8. ورمانداردى مولىقتىرۋ جۇمىستارىن جوسپارلاعاندا مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر مەن ورمان پايدالانۋشىلار ورمان ورنالاستىرۋ نەمەسە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى وسى اۋماق ءۇشىن بەلگىلەگەن ورماننىڭ قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تابيعي جانە جاساندى تاسىلدەرىنىڭ قاتىناستارىن ەسكەرەدى.
تاۋلى ورمانداردىڭ ورتا جانە جوعارى بەلدەۋلەرىنىڭ تىك بەتكەيلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ نەگىزىنەن ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى ارقىلى نەمەسە ورمانداردىڭ تابيعي جاڭارۋىنا اسەر ەتۋ جولىمەن جۇرگىزىلەدى, ال قالعان تابيعي ايماقتاردا – تابيعي جاڭارۋدىڭ تابىستىلىعى مەن شارۋاشىلىقتىڭ قارقىندىلىعىنا بايلانىستى, تابيعي جاڭارۋ نەمەسە ورمان ەكپەلەرىن ەگۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
اعاشى كەسىلگەن جەرلەردە ورماندى مولىقتىرۋ ءتاسىلىن ورمان يەلەنۋشى كەسپەاعاشتى ءبولۋ مالىمەتتەرى, كەسىلگەن ورىنداردى كۋالاندىرۋ جانە تابيعي جاڭارۋدىڭ كۇندەلىكتى جاعدايلارىن باعالاۋ بويىنشا انىقتايدى.
9. ورمان مەكەمەلەرىندە شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ تابيعي جاڭارۋىن ء(وسۋىن) ەسكەرە وتىرىپ, ورمانداردى مولىقتىرۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى اعاش كەسۋ مەن ورماندى مولىقتىرۋ اراسىندا الشاقتىققا جول بەرىلمەيتىندەي ەتىپ قالىپتاسادى.
10. اعاشى كەسىلگەن جەرلەردە جانە باسقا دا ورمانسىز جەرلەردە شارۋاشىلىق قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ تابيعي جاڭارۋى بارىنشا مۇمكىن مەرزىم ىشىندە مۇمكىن بولماسا, ول جەرلەردە ورمان ەكپەلەرى ەگىلەدى. كەسىلگەننەن كەيىن دەرەۋ ەكپەلەر ەگىلەتىن ورمان ءتيپى توپتارىنىڭ تىزبەسىن ورمان ورنالاستىرۋ نەمەسە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى بەلگىلەيدى.
11. ورمانداردى مولىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ءاربىر ۋچاسكە ءۇشىن ناقتى الدىن الا ازىرلەگەن وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارى ازىرلەگەن مەملەكەتتiك ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكەن ارنايى جوبالار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
12. اسا قۇندى ەكپەلەردى مولىقتىرۋ ءجونىندەگى ءىس-شارالار (مەملەكەتتىك قورعانىش ورمان جولاقتارى, پلانتاتسيالىق داقىلدار, ماڭىزدى حالىق شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرى ايماعىنداعى قورعانىش ەكپەلەرى) وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارى ازىرلەگەن مەملەكەتتiك ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكەن ارنايى جوبالار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
ورمانداردى مولىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جوبالاعان كەزدە ورمان پايدالانۋشىلار سول ۋچاسكەلەردىڭ ورتكە قارسى ورنالاستىرىلۋىن قاراستىرادى.
13. باستى ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن اعاش كەسۋ كەزىندە ورمان پايدالانۋشىلار اعاشىن كەسكەن ورماننىڭ القابىنان ەكى مارتە اسىپ تۇسەتىن القاپتا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭنامالىق ەرەجەلەردى ولاردىڭ ىسكە اسىرۋى ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر ولارعا وسى ماقساتتار ءۇشىن ورمان داقىلدارى قورىنىڭ قۇرامىنان قوسىمشا القاپتار بەرەدى. بۇل ورايدا كورسەتىلگەن القاپتار ادەتتە مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمان رەسۋرستارىن ۇزاق مەرزىمدى ورمان پايدالانۋعا بەرۋ جونىندەگى تەندەرگە قويىلاتىن لوتتىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەدى.
14. تابيعي جاس وسكىندەر قۇندى سۇرەك ەكپەلەرى ساناتىنا ەنگىزىلگەن كەزدە جانە ورمان داقىلدارى ورمان كومكەرىلگەن جەرلەرگە اۋىستىرىلعان كەزدە ولار «مەملەكەتتىك ورمان قورىنداعى ورمان كومكەرمەگەن جەرلەردى ورمان كومكەرگەن جەرلەرگە اۋىستىرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ م. ا. 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى № 561 (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە № 6531 تىركەلگەن) بۇيرىعىندا كوزدەلگەن نورماتيۆتىك تالاپتارعا سايكەس بولۋى كەرەك.
3. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى
15. ورمان يەلەنۋشىلەردىڭ ورماندى تابيعي جاڭارتۋعا قالدىرعان ۋچاسكەلەرىندە ورمان پايدالانۋشى اعاشتى كەسكەن كەزدە ءبۇتىن وسكەندەردى, شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى جىڭىشكە اعاشتاردى, سونداي-اق تۇقىمدانۋ كوزدەرىن (تۇقىمدىق اعاشتار, تۇقىمدىق شوق اعاشتار نەمەسە جولاقتار) قالدىرۋلارى كەرەك. ەگەر ورمان پايدالانۋشى ورمان توپىراعىن ەندى ورمان وسپەيتىندەي جاعدايعا دەيىن بۇلدىرگەن بولسا, وندا ول جەردى قالپىنا كەلتىرەدى.
16. مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى ورمانداردىڭ تابيعي جاڭارۋىن مىناداي جاعدايلاردا قاراستىرادى:
شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلار وسكىنىنىڭ سانى ناقتى ورمان ءوسىرۋ ايماعى ءۇشىن باعالاۋ شكالاسى بويىنشا تابيعي جاڭارۋى «جاقسى» دەپ تابىلعان نورمادان كەم بولماسا;
تۇبىردەن نەمەسە تامىردان بالاق شىبىقتاردىڭ پايدا بولۋ جولىمەن بارلىق ءوسۋ كەزەڭىندە جاڭارۋ قابىلەتى بار اعاش تۇقىمدىلارىن كەسكەن كەزدە, تۇقىمدىق جاڭارۋى ءمۇمكىن بولماي بارلىق ءوسۋ كەزەڭىندەگى جاڭارۋى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ماقساتىنا ءدال كەلسە.
17. ۋچاسكەدە ورماننىڭ ويداعىداي تابيعي جاڭارۋ ولشەمى بارىنشا شەكتى مەرزىم ىشىندە شىعىمدىلىعى جوعارى ەكپەنىڭ ودان ءارى قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ بىركەلكى ورنالاسقان جاس اعاشتارىنىڭ جەتكىلىكتى مولشەرىنىڭ بوي كوتەرۋى بولىپ تابىلادى. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى كەزىندە جاس اعاشتاردىڭ سانى بويىنشا قويىلاتىن تالاپتار «مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە اعاش كەسۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 14 اقپانداعى №141 قاۋلىسىندا كوزدەلگەن.
ورماننىڭ قايتا جاڭارۋ مەرزىمىنىڭ باستالۋى بولىپ مىنالار قابىلدانعان: اعاش كەسىلگەن جەرلەردە – سۇرەكدىڭدى كەسۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى; الاڭقايلاردا, باسقا دا ورمان كومكەرمەگەن جەرلەردە – توپىراقتى مينەرالداندىرۋدى وتكىزۋدىڭ نەمەسە قورشاۋدىڭ اياقتالۋ ءساتى; ورماندانۋدى تالاپ ەتەتىن مەليوراتسيالانعان ورمانسىز جەرلەردە – مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردىڭ اياقتالۋ ءساتى.
18. ورمانداردى جاڭارتۋدىڭ بارىنشا شەكتى مەرزىمىن ورمان وسەتىن ايماقتار مەن ورمان تۇرلەرىنىڭ توپتارى بويىنشا ورمان ورنالاستىرۋ نەمەسە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى بەلگىلەيدى.
4. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ
19. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارى تەك تابيعي جاڭارۋى ويداعىداي بولادى دەپ كۇتىلەتىن ورمان ءتيپى توپتارىندا عانا جۇرگىزىلەدى.
20. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارىنا مىنالار جاتادى:
اعاش دايىنداۋ كەزىندە شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ ومىرشەڭ وسكىندەرى مەن شىبىقتارىن ساقتاۋ;
كەسپەاعاش جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ وسكىندەر مەن تابيعي تۇقىمدانۋدى كۇتىپ-باپتاۋ;
توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىن جارتىلاي مينەرالداندىرۋ;
اعاشى كەسىلگەن جەرلەردى قورشاۋ;
شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ تابيعي جاڭارۋىنىڭ كەيبىر جەرلەردە وسكىندەر مەن تابيعي ء(وز بەتىنشە) تۇقىمدانۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەمەسە بىركەلكى ەمەستىگى بايقالسا, تابيعي جاڭارتۋعا قوسىمشا رەتىندە باستى تۇقىمدىلاردىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى.
تۇقىمدىقتاردى (اعاشتار مەن شوق اعاشتاردى) قالدىرۋ كەسپەاعاشتاردى بولگەندە جانە كەسكەندە تابيعي تۇلەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى جاعداي جانە مىندەتتى ورمان وسىرۋشىلىك شارا رەتىندە, ورماندى تابيعي تۇلەتۋ شارالارىنا ءوز بەتىنشە شارا ءتۇرى رەتىندە ەنگىزىلمەيدى. قالدىرىلعان تۇقىمدىقتاردى ورنالاستىرۋ جانە ولاردىڭ سانى مەملەكەتتىك ورمان قۇرۋ جەرلەرىندەگى ورمانداردى كەسۋ ەرەجەلەرىمەن انىقتالادى.
21. اعاش دايىنداۋ كەزىندە ومىرشەڭ وسكىندەر مەن شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ شىبىقتارىن ساقتاۋدى ورمان پايدالانۋشى كەسپەاعاش جۇمىستارىنىڭ ءتيىستى تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتەدى.
22. سۇرەكتەردى تاسىپ اكەتۋ مەن كەسىلگەن جەرلەردى تازالاۋدى قوسقاندا, كەسپەاعاش جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ ساقتالعان وسكىندەرى مەن جەتىلمەگەن جىڭىشكە اعاشتارىنىڭ اۋدانى بۇكىل كەسپە اعاشتىڭ 75 پايىزدان كەم ەمەس بولۋى كەرەك (كەسپە اعاشتى بەنزيندى ارامەن كەسىپ, تراكتورمەن سۇيرەپ تاسىعاننان سوڭ), ال اعاش دايىنداعىش ماشينالارمەن دايىنداعاندا – 60 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. اعاش دايىنداعان كەزدە قار تۇسكەن كەسپەاعاش ايماعىنىڭ وسكىندەرى مەن شىبىقتارىنىڭ (مولدەكتىڭ جالپى اۋدانىندا كەسۋ جۇمىستارىنا دەيىن ەسەپكە الىنعان) 70 پايىزى, ال قارسىز كەزدە 60 پايىزى ساقتالۋ كەرەك.
ورمان پايدالانۋشى وسكىندەردى كەسۋ قالدىقتارىنان تازالاپ, كولەڭكە تۇسىرەتىن اعاشتار مەن بۇتالاردان بوساتىپ, تۇزەتىپ, قالىڭ توپتاردى سيرەتىپ وتىرۋعا مىندەتتى.
23. تولىمدىلىعى 0,6 اسپايتىن كەسۋگە تۇسەتىن ەكپەلەردىڭ قولتىعىندا تۇقىمدار مەن وسكىندەردىڭ وسۋىنە جاعىمدى جاعدايلار جاساۋ ماقساتى مەن تۇقىمدىقتار بار كەزدە توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىن مينەرالداندىرادى.
توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىن مينەرالداندىرۋ اعاشى كەسىلگەن جەرلەر مەن الاڭقايلاردا توپىراقتىڭ مەحانيكالىق قۇرامىنا جانە ىلعالدىلىعىنا, توپىراق جامىلعىسىنىڭ تىعىزدىعى مەن قالىڭدىعىنا, توسەنىشتىڭ قالىڭدىعىنا, كەسپەاعاش جۇمىستارى كەزىندەگى توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىنىڭ مينەرالدانۋ دارەجەسىنە, تۇقىمدىقتار سانىنا جانە ۋچاسكەنىڭ باسقا دا جاعدايلارىنا بايلانىستى, توپىراقتى مەحانيكالىق نەمەسە حيميالىق زاتتار مەن وڭدەۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
مينەرالداندىرىلعان قاباتتىڭ ۇلەسى بۇكىل اۋداننىڭ 30 پايىزدان كەم ەمەس بولۋى كەرەك. سوقانىڭ جانە فرەزەردىڭ جولاقتارى تۇقىمدىقتار ءۇشىن – 5 مەتر نەمەسە ساقتالعان وسكىندەر مەن شىبىق توپتارىنا – 2-3 مەتر جاقىن ورنالاسۋى كەرەك.
24. توپىراق بەتىن مينەرالداندىرۋدىڭ وڭتايلى مەرزىمى – تۇقىم ءتۇسۋىنىڭ الدىنداعى كەزەڭى, ياعني جازدىڭ اياعى نەمەسە كۇزدىڭ باسى.
توپىراقتى مينەرالداندىرۋدى گۇلدەنۋى مەن جەمىس بەرۋى ءۇشىنشى بالدان كەم بولمايتىن تۇقىم ونىمىمەن بىرگە تۇقىم بەرەتىن جىلى وتكىزەدى. گۇلدەنۋى مەن جەمىس بەرۋى بالىن انىقتاۋ «ورمان تۇقىمدارىن دايىنداۋدى, وڭدەۋدى, ساقتاۋدى, پايدالانۋدى جانە ولاردىڭ ساپاسىن باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2010 جىلعى 29 ءساۋىردەگى №299 (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە №6259 تىركەلگەن) بۇيرىعىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
25. ورماننىڭ بارلىق ءوسۋ كەزەڭىندەگى جاڭارۋى اعاشتاردىڭ جاستارى, مولشەرى جانە جاي-كۇيى بويىنشا ءتۇبىر مەن تامىردان بالاق شىبىقتار قۇرۋ قابىلەتىنە يە بولاتىن وسىنداي سۇرەكتەردى كەسكەننەن كەيىن قاراستىرىلادى. بۇل رەتتە اعاش كەسۋدى قىستا جۇرگىزەدى, تۇبىرلەردى الاسا ەتىپ قالدىرادى (وزەن اڭعارىنداعى جاعدايلاردا سۋ تاسۋىنىڭ بيىكتىگى مەن ۇزاقتىعى ەسكەرىلەدى), كەسپەاعاش تازالاۋدى بالاق شىبىقتار مەن تامىر اتپا وسكىندەرى پايدا بولعانعا دەيىن اياقتايدى. ەمەننىڭ بالاق شىبىقتان جاڭارۋى ەكى گەنەراتسيادان, ال قايىڭ, كوكتەرەكتە – ءۇش گەنەراتسيادان اسپاۋى ءتيىس.
26. جاس اعاشتارعا, ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى ۋچاسكەلەرىندە ءۇي جانە جابايى جانۋارلاردان زاقىمدانۋ قاۋىپى تۋسا, ولاردى بارلىق جاعىنان نەمەسە مال ايدايتىن جەرىن قورشاپ قويۋ كەرەك.
27. اعاشى كەسىلگەن جەرلەردەگى وزدىگىنەن شىققان, ساقتالعان وسكىندەر مەن شىبىقتاردىڭ سانى از بولعاندا, ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى تابىستى بولۋى ءۇشىن قوسىمشا كوشەتتەردىڭ وتىرعىزىلۋى مۇمكىن. بۇل كەزدە وتىرعىزۋ ورىندارىنىڭ سانى, وسى جاعدايلار ءۇشىن جاپپاي وتىرعىزىلعان ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ 25 پايىزدان اسپاۋى كەرەك.
28. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جۇرگىزىلگەن جاردەمدەسۋ شارالارىنىڭ قورىتىندىسى مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىسىنىڭ كوميسسياسىمەن باعالانادى.
29. شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ شەكتەلگەن رەجىمى بار ورمانداردا (ورمان باقتارىندا, ۇلتتىق تابيعي پاركتەردە, جاسىل ايماقتاردا جانە ت.ب.) ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا اسەر ەتۋ شارالارى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ رەجىمىن بۇزباعان جاعدايدا عانا باستالادى.
5. ورمان ەكپەلەرىن قۇرۋ
30. بوساتىلعان ۋاقىت شەگىندە شارۋاشىلىققا قۇندى تۇقىمداردى تابيعي جاڭارۋ, تابيعي جاڭارۋعا جاردەمدەسۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمان يەلەنۋشىلەر ورمان داقىلدارىن قۇرادى.
31. ورمان داقىلدارىن قۇرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرى ورمان داقىلدارى قورىن قۇرايدى دا, مىناداي ساناتتارعا بولىنەدى:
1) 1-2 جىل بۇرىن اعاشى كەسىلگەن جەرلەر;
2) 3 جانە ودان كوپ جىل بۇرىن اعاشى كەسىلگەن جەرلەردە ورمانداردىڭ شارۋاشىلىق قۇندى تۇقىمدىلارىنىڭ بوساتىلعان مەرزىم ۋاقىتىندا تابيعي جاڭارۋى بولماسا;
3) ءورتتىڭ سالدارىنان (ورتەڭدەر) نەمەسە باسقا دا سەبەپتەردەن جويىلعان ەكپەلەر ۋچاسكەلەرىندە بوساتىلعان مەرزىمدە, ورمانداردا شارۋاشىلىق قۇندى تۇقىمدىلارىنىڭ تابيعي جاڭارۋى كۇتىلمەسە;
4) جويىلعان جانە ەسەپتەن شىعارىلعان ورمان ەكپەلەرى;
5) الاڭقايلار, سونداي-اق قازبا بايلىقتارى الىنعاننان كەيىنگى ورمان وسىرۋگە جارامدى جاعدايعا كەلتىرىلگەن جەرلەر;
6) اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋدان شىعارىلعان, ورمان وسىرۋگە جارامدى جەرلەر;
7) ورمان وسىرۋگە جارامدى قۇمدار, جىرالار جانە باسقا دا ورمانسىز جەرلەر; بۇل جاعدايدا وسى كاتەگورياداعى جەرلەر اگروحيميالىق-توپىراق زەرتتەۋلەرىنەن كەيىن ورمان داقىلدارى قورىنا ەنگىزىلەدى:
8) ورمان داقىلدارىن ەگۋ تاسىلىمەن قايتا قۇرۋدى قاجەت ەتەتىن قۇندىلىعى از ورمان ەكپەلەرى.
32. ءبىرىنشى كەزەكتە ورمان داقىلدارى قورىنىڭ جەرلەرى يگەرىلەدى:
1) سۋ جانە جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان جەرلەر;
2) ەلدى مەكەندەردىڭ جاسىل ايماقتارىندا جانە وزەندەر, كولدەر, سۋ قويمالارى, توعاندار ت.ب. سۋ نىساندارى جاعالارى بويىنا ورنالاسقان جەرلەر;
3) بيىك ءشوپ وسىمدىكتەرى مەن جىلدام ءوسىپ كەتەتىن قاۋپى بار قىلقان جاپىراقتىلاردىڭ جاڭادان كەسىلگەن جەرلەرى جانە ورتەڭ الاڭدارى;
4) جوعارعى كلاسس بونيتەتىندەگى ەكپەلەردى وسىرۋگە جارامدى, تىڭ جەرلەردەگى ورمانمەن قامتىلماعان جەرلەر;
5) قۇندى اعاش تۇقىمدارىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاراستىرىلعان, قۇنى تومەن ەكپەلەردىڭ كەسىلگەن جەرلەرى;
6) ورمان وسىرۋگە جارامدى جاعدايلارعا كەلتىرىلگەن, پايدالى قازبا بايلىقتارىن وندىرۋدەن قالعان جەرلەر.
ورمان داقىلدارى قورىن يگەرۋدىڭ ناقتى كەزەگى ورمان ورنالاستىرۋ جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن انىقتالادى.
33. ورمان داقىلدارىن ەگۋگە ۋچاسكە دايىنداۋ كەزىندە, بارلىق الداعى ورمان داقىلدارى وپەراتسيالارىن ساپالى اتقارۋ ءۇشىن, سونداي-اق ءورت قاۋىپىن ازايتۋ جانە داقىلداردىڭ سانيتارلىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جونىندە ءىس-شارالار جۇرگىزىلەدى.
ۋچاسكەنى دايىنداۋ مىنالاردى قامتيدى:
1) جەردى تابيعي قالپىندا زەرتتەۋ;
2) ورمان داقىلدارىنا ۋچاسكە ءبولۋ;
3) بولاشاق داقىلدار قاتارىن نەمەسە توپىراعى وڭدەلەتىن جولاقتاردى بەلگىلەۋ جانە ماشينالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاۋىپتى جەرلەردى بەلگىلەۋ;
4) ۋچاسكەنى جاپپاي نەمەسە جولاقتارمەن قۇلاعان اعاشتاردان, تاستاردان, قاجەتسىز اعاش وسىمدىكتەرىنەن, كىشكەنتاي تۇبىرلەردەن, كەپكەن اعاشتاردىڭ دىندەرىنەن تازالاۋ;
5) تۇبىرلەردى قوپارۋ نەمەسە ولاردى ورمان ەكپەلەرى تەحنيكاسىنا بوگەت جاساماستاي بيىكتىككە دەيىن قىسقارتۋ;
6) توپىراق بەتىن تەگىستەۋ, ونىڭ اۋماعىن مەليوراتسيالاۋ, بەتكەيلەردە تەرراسالار جاساۋ;
7) توپىراقتا شامادان تىس ورنىققان زياندى قۇرت-قۇمىرسقالارمەن الدىن-الا كۇرەس جۇرگىزۋ.
34. ۋچاسكەنى زەرتتەگەن كەزدە ونىڭ جاعدايى مەن ورمان ەگۋگە جارامدىلىعى انىقتالادى, شارۋاشىلىققا قۇندى تۇقىمداردىڭ جاس ءومىرشەڭ وسىمدىكتەرىنىڭ سانى مەن ورنالاسۋى, قۇلاعان اعاشتار جانە كەسۋ قالدىقتارىمەن قوقىستانۋ دارەجەسى, تۇبىرلەردىڭ سانى مەن بيىكتىگى, ماشينالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قولايلىلىعى, توپىراققا زياندى قۇرت-قۇمىرسقالاردىڭ ورنىعۋى بەلگىلەنەدى, ورمان ءوسىرۋ جاعدايىنىڭ ءتيپى ناقتىلانادى جانە ورمان داقىلدارىن ەگۋ تاسىلدەرى انىقتالادى.
35. ورمان داقىلدارىن ەگۋگە جەر بولگەندە, وعان ورمان شەكارالارىنا, جولدارعا جانە باسقا پلانشەتتە بەلگىلەنگەن تۇراقتى بەلگىلەرگە بايلانىستىرا وتىرىپ گەودەزيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى.
ورمان داقىلدارىن تەحنيكالىق جوبالاۋدى وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارىمەن ورمان يەلەنۋشىلەردىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
36. ورمان داقىلدارىن ەگۋ ءۇشىن اعاشى كەسىلگەن جەرلەردى دايىنداۋ ورمان پايدالانۋشىلار مەن كەسپەاعاش جۇمىستارىن ورىنداعان كەزدە جۇرگىزىلەدى.
جاپپاي تازالاعان كەزدە قۇلاعان اعاشتار, قاجەتسىز ورمان وسىمدىكتەرى, كىشكەنتاي تۇبىرلەر جانە تاستار ۋچاسكەنىڭ شەكاراسىنا ىسىرىلادى نەمەسە ونىڭ اۋماعىنا 25-50 مەتر سايىن جينالادى.
جارتىلاي تازالاۋ, جاپپاي تازالاۋ مۇمكىن بولماعان نەمەسە قاجەت ەمەس جاعدايلاردا, ەنى ءارتۇرلى جولاقتارمەن, سونداي-اق ورمان داقىلدارىن ءدالىز تاسىلىمەن جانە بولەك ەككەندە جۇزەگە اسىرىلادى.
37. جاپپاي تۇبىرلەردەن تازالاۋ, ەرەكشە قۇندى ورمان داقىلدارىن ەگۋ, توپىراعى باي اعاشى كەسىلگەن جەرلەر نەمەسە ورتەڭدەردە ارام شوپتەر جانە تامىر اتپا نەمەسە بالاق اعاش ەكپەلەرىنىڭ قارقىندى دامۋ قاۋىپى تۋعاندا ارنايى جولاقتار جاساۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەدى.
قۇنارسىز توپىراقتا, اعاشى كەسىلگەن جەرلەر مەن ورتەڭدەردە جانە بەتكەيدىڭ تىكتىگى 6 گرادۋستان اسقاندا, توپىراق ەروزياسىن بولدىرماۋ ءۇشىن, سونداي-اق ورمان ايماقتارىنداعى سازدى جانە وتە سازدى جەرلەردە ءتۇبىر تازالاعاندا ونىڭ سۋ-فيزيكالىق قاسيەتتەرى تومەندەيتىن بولسا, تۇبىرلەردى جاپپاي تازالاۋعا تىيىم سالىنادى.
تۇبىرلەردى جارتىلاي تازالاۋ ادەتتە ەگىلەتىن تۇقىمدىلاردىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە باسقا دا فاكتورلارعا بايلانىستى ەنى 2 مەتردەن كەم ەمەس جولاقتارمەن جۇرگىزىلەدى.
ۋچاسكەلەردى تازالاعاندا جانە تۇبىرلەردى قوپارعاندا توپىراقتىڭ جوعارعى قۇنارلى قاباتىنىڭ مۇقيات ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلەدى.
38. عىلىمي ۇيىمدارى ازىرلەنگەن, توپىراقتى وڭدەۋ ءتاسىلى, ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قولدانىستاعى ايماقتىق ۇسىنىستارعا جانە توپىراق وڭدەۋدىڭ نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق تالاپتارىنا سايكەس, ورمان ءتيپىنىڭ توبىنا نەمەسە ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا, ورمان ەكپەلەرى قورىنىڭ ساناتىنا, ۋچاسكە دايىنداۋ ءتاسىلى جانە قابىلدانعان ورمان داقىلدارىنىڭ تيپىنە بايلانىستى وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارىمەن تاڭدالادى.
توپىراق وڭدەۋ بارلىق ۋچاسكەدە (جاپپاي وڭدەۋ) نەمەسە ونىڭ بولىگىندە (جارتىلاي وڭدەۋ) مەحانيكالىق نەمەسە حيميالىق تاسىلدەرمەن ىسكە اسىرىلادى. توپىراقتى ءارتۇرلى مەحانيكالىق (تراكتورلىق) قۇرالدارمەن وڭدەۋ نەگىزگى ءتاسىل بولىپ تابىلادى.
توپىراقتى جاپپاي وڭدەۋ, بارلىق اۋماقتا وڭدەۋ جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىن ۋچاسكەلەردە جۇرگىزىلەدى (6 گرادۋسقا دەيىنگى بەتكەيدە جانە توپىراقتا سۋ جانە جەل ەروزياسى بولماعاندا).
توپىراقتى بولەكتەپ مەحانيكالىق وڭدەۋ جولاقتاپ جىرتۋ, جولاقتار مەن الاڭداردى مينەرالداندىرۋ نەمەسە قوپسىتۋ, سوقالاۋ نەمەسە جىرا جاساۋ, كىشكەنتاي تومپەشىكتەر جاساۋ (قاتارلار, جولدار, توبەشىكتەر), شۇڭقىرلار دايىنداۋ جولدارىمەن ىسكە اسىرىلادى.
توپىراقتى سوقالاپ نەمەسە جولاقتاپ وڭدەگەن كەزدە قۇرالدار ءجۇرىسى جولاقتاردىڭ تۇزۋلىگى مەن پارالەلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
39. سۋسىما قۇمدارى, قاجەت بولعان جاعدايدا, بۇتالاردان ىقتىرمالار جاساۋ جولىمەن نەمەسە ءشوپ وسىمدىكتەرىن ەگۋ, مەحانيكالىق قالقالار قويۋ (قالقالار, بۇتاقتار, قامىس نەمەسە سابان بۋمالارى), جەر بەتىنە جابىسقاق زاتتار تاستاۋ جانە باسقا دا تاسىلدەرمەن بەكىتەدى. بۇل جاعدايدا, باستى تۇقىم ەگىلگەنگە دەيىنگى الدىن-الا ەگىلگەن بۇتالار ورمان داقىلدارى كولەمىنە ەسەپتەلمەيدى.
40. تاۋ جاعدايلارىندا توپىراق وڭدەۋ ءتاسىلى جەردىڭ گەوگرافيالىق ايماعىن, بەدەرىن, بەتكەيلەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى مەن كولبەۋلىگىن, توپىراقتىڭ توسەنىشىنىڭ سۋ وتكىزگىشتىگىن, توپىراقتىڭ تاستىلىق دارەجەسىن, ۋچاسكەنىڭ مولشەرى مەن قولايلىلىعىن, ەروزيالىق پروتسەستەردىڭ پايدا بولۋ جانە دامۋ قاۋىپتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ تاڭدالادى. بەتكەيلەردىڭ كولبەۋلىگىنە, توپىراق جانە باسقا دا جاعدايلارعا بايلانىستى تاۋلى ۋچاسكەلەرىندە توپىراق وڭدەۋدىڭ مىنا ءتاسىلدەرىنە رۇقسات ەتىلەدى:
1) تاسى كوپ جانە تاسى از توپىراقتى 6 گرادۋسقا دەيىنگى تاۋ بەتكەيلەرىندە – جاپپاي وڭدەۋ;
2) 6 گرادۋستان 12 گرادۋسقا دەيىن تاۋ بەتكەيىندە: تاسى از توپىراقتاردا – جولاقتاپ جىرتۋ, سونداي-اق ءتۇبىن قوپسىتا وتىرىپ, قاباتتار بويىنشا بوروزدالار كەسۋ; قۇرعاق جانە بيىك وسىمدىكتەر وسپەيتىن تاستى توپىراقتى تەرراسالاردا – جولاقتاپ قوپسىتۋ, ءتۇبىن قوپسىتا وتىرىپ, بوروزدالار كەسۋ نەمەسە ميكروتەرراسالار دايىنداۋ; بۇتالار نەمەسە بيىك ءشوپ وسىمدىكتەرى ءوسىپ كەتكەن ۋچاسكەلەردە – بۋلدوزەر نەمەسە جيناعىش قوپارعىشتار مەن ۇزىندىعى 15-20 مەتر, اراسى 3-4 مەتر دايىندالعان ۇزىك-ۇزىك جولاقتارمەن ۇزىن جاعىمەن قاباتتار بويىنا ارالارى 2,5-3,5 مەتر ەتىپ ورنالاستىرىلادى;
3) 12 گرادۋستان 20 گرادۋسقا دەيىنگى جايپاق بەتكەيلەردەگى تەرەڭ جانە ورتاشا ءپروفيلدى تاستارى از توپىراقتاردا – بۋلدوزەرلەرمەن نەمەسە قوپارعىش-جيناعىشتارمەن بەتكەي بويىنا 3-5 مەتر ۇزدىك-ۇزدىك قىسقا جولاقتار جاسالادى;
4) تىك بەتكەيلەردەگى (21 گرادۋستان جوعارى) استىڭعى جىنىستارى سۋ وتكىزگىش بولاتىن توپىراقتاردا توپىراقتى ساتىلاپ نەمەسە الاڭ ەتىپ دايىنداۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
5) از مولشەردەگى تاسى وتە كوپ توپىراقتاردا – الاڭ جاساپ قولدان وڭدەيدى, شۇڭقىرلار دايىندايدى.
41. توپىراقتى حيميالىق گەربيتسيدتەرمەن وڭدەۋ «پەستيتسيدتەردىڭ (ۋلى حيميكاتتاردىڭ) قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتار» تەحنيكالىق رەگلامەنتىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2008 جىلعى 29 مامىرداعى № 515 قاۋلىسىمەن بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
ەرەكشەلىك رەتىندە الدىن الا توپىراقتى وڭدەمەي-اق ورمان ەكپەلەرى كوشەتتەرىن جاقسى تازالانعان اعاشى كەسىلگەن جەرلەرگە 1 گەكتارعا 500 دەيىن تۇبىرلەر بولىپ, تەز ءوسىپ تۇلەيتىن تۇقىمدار قاۋىپتى بولماسا ەگۋگە رۇقسات ەتىلەدى, سونداي-اق ارامشوپتەن تازا, جىرتىلعان جەرلەردە, قۇمداردا, اعاش ەگۋگە جارامدى تەگىستەلگەن ۇيىندىلەر جانە باسقا دا جەرلەردە, ورمان ەكپەلەرىنىڭ وسۋىنە بوگەت جاسايتىن وسىمدىكتەر وسپەيتىن جانە وتە قۇرعاقشىلىققا ۇشىرامايتىن جەلەرگە دە سونداي تاسىلمەن ەگۋگە رۇقسات ەتىلەدى.
42. قۇرامى بويىنشا ورمان داقىلدارى تازا نەمەسە ارالاس بولۋى مۇمكىن.
باستى تۇقىم جەرگىلىكتى ورمان قۇراۋشى تۇقىمدىلاردان تاڭدالادى, ال وڭ تاجىريبەلەر بولعاندا ينترودۋكتسيالىق تۇقىمدىلاردان دا تاڭدالادى. ول شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ ماقساتىنا ءدال كەلۋى جانە جەردىڭ ورمان وسىمدىكتەرى جاعدايلارىنا سايكەس بولۋى كەرەك.
ىلەسپەلى تۇقىمدىلار مەن بۇتالاردى تاڭداعاندا, ولاردىڭ باستى تۇقىممەن ءوزارا اسەرىن ەسكەرۋ كەرەك.
ىلەسپەلى اعاش تۇقىمدىلارى مەن بۇتالار ەكپەلەرگە باستى تۇقىم قاتارىنىڭ ءوز قاتارىمەن الماسۋى جولىمەن ەنگىزىلەدى.
43. ورمان داقىلدارىنىڭ العاشقى جيىلىگى جانە وتىرعىزاتىن (سەبەتىن) ورىندى ورنالاستىرۋ جوعارى ءونىمدى سۇرەكدىڭنىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
ورمان وسىمدىكتەرىن ورماندى جەرگە اۋىستىرۋ جاسىندا ءبىر گەكتارعا قاجەت وسىمدىكتەردىڭ سانى ناقتى ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارى ءۇشىن قولدانىستاعى ستاندارتتارمەن بەلگىلەنەدى.
ورمان وسىمدىكتەرىن كوشەتتەرمەن وتىرعىزعاندا, وتىرعىزىلعان وسىمدىكتەر سانى ستاندارت بويىنشا ولاردى ورماندى جەرلەرگە اۋىستىرۋعا بەلگىلەنگەن ساننان كەم بولماۋى ءتيىس.
كوشەتتەرمەن وتىرعىزىلعان سەكسەۋىل ءوسىمدىكتەرىنىڭ العاشقى جيىلىگى 1 گەكتار جەرگە 1,78 مىڭ دانا وتىرعىزۋ ورنىنان كەم بولماۋى كەرەك.
44. ورمان زيانكەستەرى مەن اۋرۋلارى تارالعان وشاقتاردا وتىرعىزىلعان (سەبىلگەن) العاشقى جيىلىك جانە وسىمدىكتەردىڭ قۇرامى ورماندى قورعاۋ جونىندەگى ۇسىنىستارعا سايكەس قابىلدانادى.
ماقساتتى ورمان داقىلدارىن قۇرعاندا, وتىرعىزىلاتىن (سەبىلەتىن) ورىننىڭ سانى مەن ورنالاستىرۋ سحەماسى ارنايى ۇسىنىستار جانە تەحنيكالىق تالاپتارمەن بەلگىلەنەدى.
ەكپەلەردىڭ باستاپقى جيىلىگىنىڭ ناقتى نورمالارى, قاتار ارالىعىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن ەنى جانە قاتارداعى وتىرعىزاتىن (سەبىلەتىن) ورىننىڭ ارا قاشىقتىعى باستى اعاش تۇقىمىنىڭ تۇرىنە, ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنىڭ تيپىنە, وسىمدىكتەردى ەگۋدىڭ ءادىسى مەن ماقساتىنا, كوشەتتەردىڭ مولشەرىنە بايلانىستى. بۇل نورمالار ورمان ءوسىرۋ ايماقتارى بويىنشا عىلىمي ۇسىنىستارعا سايكەس جوبالاۋ ۇيىمدارى مەن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى وڭىرلىك نۇسقاۋلىقتارمەن بەلگىلەنەدى.
45. ورمان داقىلدارىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى ءادىسى وتىرعىزۋ بولىپ تابىلادى. وتىرعىزۋ سۋ جانە جەل ەروزياسىنا ۇشىرايتىن تىم ىلعالدى جانە وتىرعىزىلاتىن ورىننىڭ ارام شوپتەرمەن تەز ءوسىپ كەتەتىن ۋچاسكەلەردە, سونداي-اق ىلعالى از اۋدانداردا جۇرگىزىلەدى. ايرىقشا وتىرعىزۋعا سەلەكتسيالىق كوشەتتەر, سونداي-اق قىلقان جاپىراقتى تۇقىمداردىڭ داقىلدارىن قولدانا وتىرىپ, داقىلدار ەگىلەدى.
وتىرعىزۋعا كوشەتتەر, سونداي-اق قالەمشەلەر پايدالانىلادى, ولار ورمان داقىلدارىنىڭ ءوسۋ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, اگروتەحنيكالىق كۇتىپ-باپتاۋ قاجەتتىلىگىن ازايتۋعا جانە ورمان داقىلدارىن ورمان كومكەرىلگەن جەرلەرگە اۋىستىرۋدى تەزدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
كەبۋدەن زيانكەستەر مەن اۋرۋعا شالدىعۋدان قورعاۋ ءۇشىن, سونداي-اق داقىلدار تەز قالىپتاسىپ تەز ءوسۋى ءۇشىن, وتىرعىزار الدىندا كوشەتتەر ءارتۇرلى زاتتارمەن وڭدەلەدى.
46. ءشول جانە شولەيت ايماقتارداعى جەڭىل مەحانيكالىق قۇرامداعى توپىراقتاردا ورمان وسىرۋگە قولايلى جاعدايلاردا سەكسەۋىل, چەركەز, جۇزگىن جانە باسقا دا قۇمدى بەكىتىپ تۇراتىن وسىمدىكتەردى, سونداي-اق قازاقتىڭ شاعىن قىراتتى تاۋلارىنىڭ دالالى ايماقتارىندا قۇندى اعاش تۇقىمدىلارى باسىم تىك بەتكەيلەردە (21 گرادۋستان استام) تۇقىم سەبۋمەن وسىرۋگە رۇقسات ەتىلەدى. قاتاڭ ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىندا مەحانيكالىق قۇرامى ورتا جانە اۋىر توپىراقتا ەكپەلەردى كوشەتپەن ەگەدى.
تۇقىم سەبۋ ادىسىمەن: ەمەن, تالشىن, جاڭعاق, بادام, پىستە جانە باسقا دا تۇقىمدارى ءىرى جاپىراقتى اعاشتاردى ەگۋگە رۇقسات ەتىلەدى.
ورمان ەكپەلەرىن سەبۋ ءتاسىلى, ەگۋ نورماسى جانە باسقا دا تەحنولوگيالىق تالاپتار عىلىمي ۇسىنىستارعا, وڭىرلىك نۇسقاۋلارعا (باسشىلىقتارعا) سايكەس وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارىمەن بەلگىلەنەدى.
47. اعاشتاردى وتىرعىزۋ جانە سەبۋ كەزىندە تىڭايتقىشتار, زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان ءوسىمدىكتى قورعايتىن زاتتار سونداي-اق كەيىننەن تىڭايتقىش جانە ءشوپ رەتىندە جانە باسقا دا ماقساتتار ءۇشىن ارنايى ءشوپ وسىمدىكتەرىنىڭ تۇقىمى بىرگە قولدانۋى مۇمكىن.
كوپشىلىك جاعدايلاردا سەبۋ مەن وتىرعىزۋدىڭ جاقسى مەرزىمى بۇرشىك جارعانعا دەيىنگى ەرتە كوكتەم بولىپ تابىلادى.
جاعىمدى اۋا رايى جاعدايلارىندا, ەگەر دە وسىمدىكتەر سۋعا تۇنشىقپاسا, سۋىققا جانە ۇسىككە ۇرىنباسا جاز اياعىندا جانە كۇزدە وتىرعىزۋ مەن سەبۋگە ء(ىرى جاپىراقتى تۇقىمداردى) رۇقسات ەتىلەدى.
48. اگروتەحنيكالىق كۇتىپ باپتاۋلارعا مىنالار جاتادى:
1) وسىمدىكتەردى قولمەن تىكتەپ قويۋ ولاردى ءشوپ جانە توپىراقتىڭ باسىپ قالماۋى مەن سۋىقتىڭ سىعىمىنان ساقتايدى;
2) ءشوپ جانە اعاش وسىمدىكتەرىن جويا وتىرىپ, قاتار بويىنداعى جانە ارالارىنداعى توپىراقتى قوپسىتۋ;
3) ەگىلەتىن وسىمدىكتەردى قاجەتى جوق ءشوپ جانە اعاش وسىمدىكتەرىنەن مەحانيكالىق نەمەسە حيميالىق قۇرالدارمەن وڭدەۋ;
4) قاتار اراسىنداعى قاجەتى جوق ءشوپ جانە اعاش وسىمدىكتەرىن شابۋ نەمەسە جانشۋ.
ورمان وسىمدىكتەرىن مينەرالدىق تىڭايتقىشتارمەن قورەكتەندىرۋ جانە سۋارۋ اگروتەحنيكالىق كۇتىمدەرگە جاتادى, بىراق ولار ارنايى شارا رەتىندە جوسپارلانادى جانە جۇرگىزىلەدى.
49. ورماندى ايماقتاردا اگروتەحنيكالىق شارالاردى نەگىزىنەن باستى تۇقىمدىلار ارام شوپتەر جانە قاجەتسىز اعاش وسىمدىكتەرى تۇنشىقتىرىپ تاستاماۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى.
ورماندى دالا, دالالىق, ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا اگروتەحنيكالىق كۇتىم نەگىزىنەن توپىراقتا ىلعالدىڭ ساقتالۋىنا جانە ۇنەمدى پايدالانۋىنا باعىتتالادى. وتە قۋاڭشىلىق جاعدايلاردا ول ورمان داقىلدارىن ورماندى جەرلەرگە اۋىستىرعاندا دا جالعاسا بەرەدى.
اگروتەحنيكالىق كۇتىمدەردىڭ تاسىلدەرى, قايتالانۋى جانە ۇزاقتىعى ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا, ەگىلگەن تۇقىمداردىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, توپىراقتى وڭدەۋ تاسىلىنە, داقىلداردى ەگۋ ادىسىنە, پايدالانىلعان كوشەتتەردىڭ مولشەرىنە بايلانىستى بولادى جانە جوبالاۋ ۇيىمدارىمەن انىقتالادى.
50. مينەرالدىق جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتار, ادەتتە, قۇنارسىز (قۇمدى, جۋىلىپ كەتكەن, كەۋىپ قالعان, تەگىستەلگەن, ت.ب.) توپىراقتارعا ەنگىزىلەدى, ول جەرلەردە ءشوپ وسىمدىكتەرىنىڭ وسپەيتىنىن ەسكە الا وتىرىپ, سونداي-اق ورمان ەكپەلەرىن ماقساتتى وسىرگەندە پايدالانادى.
51. ورمان داقىلدارىنىڭ بەيىمدەلۋى 85-25 پايىز بولعاندا كاسىپورىنعا بەلگىلەنگەن نورماتيۆكە بايلانىستى ەكپەلەر قوسىمشا ەگىلەدى. داقىلدار ۋچاسكە الاڭى بويىنشا سەلدىر بىتكەن بولسا, ولار كەز كەلگەن بەيىمدىلىكتە قوسىمشا ەگىلە بەرەدى.
جەكەلەگەن جاعدايلاردا ورمان اۋرۋلارى مەن زيانكەستەرى بولسا, ورمان مەكەمەسىنىڭ تۇگەندەۋ كوميسسياسى جەرسىنۋى 25 پايىزدان استام ورمان داقىلدارى ۋچاسكەلەرىن تولىقتىرۋدىڭ قاجەتسىزدىگى جانە ولاردى وسىنداي القاپتاردى ورمان داقىلدارى قورىنا ەنگىزىپ, ەسەپتەن شىعارۋ ءمۇمكىندىگى تۋرالى, سونداي-اق جەرسىنگەن داقىلدار قىلقان جاپىراقتى اعاش تۇقىمداستارى بولىپ, جاقسى ءوسىپ-ونسە, جەرسىنۋى 25 پايىزدان تومەن ءبىر جىلدىق داقىلداردى ەسەپتەن شىعارۋدىڭ قاجەتسىزدىگى, بىراق ولاردى كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە مىندەتتى تۇردە تولىقتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. قابىلدانعان شەشىم ەركىن تۇردە جازىلاتىن اكتىمەن رەسىمدەلەدى.
52. ورمان كومكەرگەن جەرلەردە ورمان داقىلدارىن قۇنى تومەن ەكپەلەردى قايتا جاڭارتقاندا, ورمان قولتىعىنا ەككەندە جانە الدىن الا ورمان داقىلدارىن قۇرعاندا وتىرعىزادى.
5 جاستاعى جانە ودان دا ۇلكەن جاستاعى قۇنى تومەن ەكپەلەر ءوزىنىڭ قۇرامىنا, تولىمدىلىعىنا, جاسىنا قاراي ءپىسۋ ونىمدىلىگىنە جانە اتقاراتىن قىزمەتتەرىنە قاراي ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا جانە ونىڭ ماقساتىنا سايكەس كەلمەسە قايتا قۇرۋعا بەلگىلەنەدى.
قايتا قۇرۋ قورىنا مىنالار ەنگىزىلەدى:
1) نەعۇرلىم ءونىمدى سۇرەكدىڭدەر ءوسىرۋ ءۇشىن قولايلى ۋچاسكەلەردە بۇتالار;
2) ۋچاسكەنىڭ ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا جاۋاپ بەرمەيتىن قۇنى تومەن اعاش تۇقىمدارىنىڭ جاس وسكىندەرى;
3) تولىمدىلىعى بۇزىلعان (تولىمدىلىعى 0,5 جانە تومەن) نەمەسە زاقىمدانعان ەكپەلەر جانە 2-سىنىپ جانە ودان جوعارى كەرەكسىز تۇقىمداردىڭ بولۋىمەن ونىمدىلىگى تومەن سۇرەكدىڭدەر.
قۇنى تومەن ەكپەلەردىڭ قۇرامى مەن بيىكتىگىنە بايلانىستى, اۋماققا بىركەلكى بولىنگەن باستى تۇقىمدار بولعاندا دالىزدىك, شوقتانعان-توپتانعان نەمەسە ەكپەلەردى جاپپاي قايتا قۇرۋ ءتاسىلى قولدانىلادى.
ورمان قولتىعى داقىلدارى نەگىزىنەن سانيتارلىق-گيگيەنالىق قىزمەتتەردى ارتتىرۋ ماقساتىندا ەرەكشە كۇزەتىلەتىن تابيعي ايماقتاردىڭ جاسىل جانە رەكرەاتسيالىق ايماقتارىنداعى ورمانداردا, ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ اۋداندارىنداعى ەروزي