2010 جىلعى 1 قىركۇيەك, استانا قالاسى
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى
«ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى زاڭىنىڭ 20-بابىنا سايكەس, بۇيىرامىن:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ەرەجەسى بەكىتىلcىن.
2. «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ تابيعي-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلiگi ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتi توراعاسىنىڭ 2007 جىلعى 15 اقپانداعى № 67 (قازاقستان رەسپۋبليكاسى نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە 4583 نومىرمەن تىركەلگەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق اتقارۋشى جانە وزگە دە ورتالىق مەملەكەتتiك ورگاندارىنىڭ اكتiلەر جيناعىندا, 2007 جىلعى 3 تامىزدا زاڭ گازەتىندە جاريالانعان) بۇيرىعىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تابيعات رەسۋرستارىن پايدالانۋ ستراتەگياسى دەپارتامەنتى (وماروۆ ج.ى.) وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلۋىن قامتاماسىز ەتسىن.
4. وسى بۇيرىق العاش رەت رەسمي جاريالانعان قۇنىنەن كەيىن ون كۇنتىزبەلىك كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگiزiلەدi.
ءمينيستردىڭ م. ا. ە.امان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ م. ا. 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى № 558 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ەرەجەسى
1. جالپى ەرەجەلەر
1. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ ەرەجەسى (بۇدان ءارى - ەرەجە) «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى زاڭىنىڭ (بۇدان ءارى – زاڭ) 20-بابىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ۇيىمداستىرۋ جانە ولاردىڭ ءار تۇرلەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋى جونىندە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋ ماقساتىندا قابىلداندى.
2. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋدى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ (بۇدان ءارى – ۋاكىلەتتى ورگان), قاراۋىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرىلاتىن نەمەسە كەڭەيتىلەتىن ورتالىق نەمەسە وبلىستىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا) اتقارۋشى ورگانداردىڭ تەحنيكالىق تاپسىرمالارى بويىنشا مامانداندىرىلعان عىلىمي (عىلىمي-زەرتتەۋ) جانە جوبالاۋ (جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ) ۇيىمدارى ەكى كەزەڭمەن جۇرگىزەدى.
3. ءبىرىنشى كەزەڭدە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي نەگىزدەمەسىنىڭ جوباسى (بۇدان ءارى – جاراتىلىستانۋ-عىلىمي نەگىزدەمەنىڭ جوباسى) ازىرلەنەدى.
4. ەكىنشى كەزەڭدە ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن نەمەسە ونىمەن كەلىسىلگەن جاراتىلىستانۋ-عىلىمي نەگىزدەمەگە وراي ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىنىڭ جوباسى (بۇدان ءارى – تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنىڭ جوباسى) ازىرلەنەدى.
5. تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنىڭ جوباسى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ مەنشىك يەلەرىمەن جانە جەر پايدالانۋشىلارمەن, وبلىستىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا) اتقارۋ ورگاندارىمەن, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ اۋماقتىق ورگاندارىمەن كەلىسىلەدى.
6. جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىنىڭ جوبالارى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاۋعا جاتادى جانە ولاردى ۋاكىلەتتى ورگان نەمەسە ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسە وتىرىپ, قاراۋىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرىلاتىن نەمەسە كەڭەيتىلەتىن وبلىستاردىڭ (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ) اتقارۋشى ورگاندارى 30 (وتىز) كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە بەكىتەدى.
2. جاراتىلىستانۋ- عىلىمي نەگىزدەمەنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ
7. جاراتىلىستانۋ-عىلىمي نەگىزدەمەنىڭ جوباسى:
1) جوبالاۋ اۋماعىنىڭ تابيعي كەشەندەرىنىڭ جانە وندا ورنالاسقان مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ بىرەگەيلىگىن, ماڭىزدىلىعىن جانە تانىمالدىلىعىن;
2) زەرتتەلىپ وتىرعان اۋماقتاعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ جاي-كۇيىنىڭ باعالانۋىن;
3) زەرتتەلىپ وتىرعان اۋماقتاعى ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ جانە مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ جاي-كۇيىن, ولاردى ساقتاۋ ءجونىندەگى تاۋەكەلدەردى, قاتەرلەردى جانە ولاردى قورعاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى شارالاردى;
4) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ساناتى مەن ءتۇرىن;
5) ولاردىڭ شەكاراسىن, كولەمىن, سونداي-اق جۇمىس ىستەۋ ايماقتارىن, ولاردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ رەجيمدەرىن ايقىندايدى.
8. تابيعي ورتانى جان-جاقتى باعالاۋ نەگىزىندە جوبالاۋ اۋماعىنىڭ تابيعي كەشەندەرىنىڭ جانە وندا ورنالاسقان مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ بىرەگەيلىگى, ماڭىزدىلىعى جانە تانىمالدىلىعى ايقىندالادى.
9. تابيعي ورتانى زەرتتەۋ وبەكتىلەرى: رەلەف, توپىراق, كليمات, گەولوگيا, جەردىڭ ۇستىندەگى جانە استىنداعى سۋلار, فلورا, فاۋنا, اۋماقتا بولىپ جاتاتىن فيزيكا-گەولوگيالىق پروتسەستەر بولىپ تابىلادى.
10. رەلەفتى باعالاۋ رەلەفتىڭ جالپى ەرەكشەلىكتەرىن, ونىڭ بەلگىلى ءبىر گەومورفولوگيالىق ايماققا جاتۋىن سيپاتتاۋدى, نەگىزگى وروگرافيالىق ەرەكشەلىكتەردى (جوعارعى جانە تومەنگى ۋچاسكەلەردىڭ ءبولىنۋ سيپاتى) سيپاتتاۋدى كوزدەيدى. تانىمدىق جانە ەستەتيكالىق تۇرعىدان العاندا مەيلىنشە كورىكتى جانە قىزىقتى اۋماقتار بەلگىلەنەدى.
جوبالاۋ اۋماعىنىڭ ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق سيپاتتاماسى, تەرىس فيزيكا-گەولوگيالىق پروتسەستەرگە تالداۋى بەرىلەدى, بىرەگەي گەولوگيالىق وبەكتىلەردى ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگى قارالادى.
11. قورشاعان ورتانىڭ جايلىلىق دارەجەسىن, ونى جاقسارتۋدىڭ جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى پايدالانۋدىڭ ىقتيمال جولدارىن ايقىنداۋ ماقساتىندا جالپى كليماتتىق جاعدايعا تالداۋ جاسالىپ, باعا بەرىلەدى. ۇلتتىق جانە ايماقتىق ساياباقتاردى جوبالاۋ كەزىندە دەم الۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرى ءۇشىن رەكرەاتسيالىق كەزەڭنىڭ ۇزاقتىعى, جىلدىڭ ءارتۇرلى كەزەڭدەرىندە اۋا رايىنىڭ تۇراقتىلىعى انىقتالادى.
12. اۋماقتى گيدرولوگيالىق باعالاۋ قازىرگى سۋ ايدىندارى مەن اعىن سۋلارعا تالداۋ جاساۋدى, ولاردىڭ ۇزاقتىعىن, كولەمىن, رەجيمىن, سۋ ايدىندارىنىڭ جىلدامدىعىن, تەرەڭدىگىن جانە ەنىن, اعىسىن, اۋماقتىڭ باتپاقتىعىن انىقتاۋدى كوزدەيدى. ولاردى رەكرەاتسيا جانە تۋريزم ماقساتتارىندا پايدالانۋ (سۋعا شومىلۋ, سۋ سپورتىن ۇيىمداستىرۋ) مۇمكىندىگى قارالادى.
گيدرومينەرالدىق جانە باسقا دا شيپالى رەسۋرتارىن زەردەلەۋ كەزىندە: كەنىشتەردىڭ قۇرامى, ورنالاسقان جەرى, قورلارى, كۇزەتۋ جاعدايلارى, ولاردى پايدالانۋدىڭ ىقتيمال باعىتى مەن كولەمى انىقتالادى.
13. وسىمدىكتەر قاباتىن زەردەلەۋ جانە تالداۋ كەزىندە فيتوتسەنوزداردىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنىڭ كەڭىستىكتە تارالۋ زاڭدىلىقتارى (رەلەفپەن, توپىراقپەن, ىلعالدانۋ رەجيمىمەن ءوزارا بايلانىسى, تاۋلارداعى بەلدەۋلىلىك), باسىم جانە بىرەگەي فيتوتسەنوزداردىڭ وزگەرۋ جانە ساقتالۋ دارەجەسى, ولاردىڭ قالىپتاسۋ شارتتارى انىقتالادى. شۇعىل قورعاۋ ءىس-شارالارىن قاجەت ەتەتىن ءوسىمدىكتەردىڭ نەمەسە فيتوتسەنوزداردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن, جويىلىپ بارا جاتقان, ەندەميكالىق جانە باسقا دا قۇندى تۇرلەرى ءوسىپ تۇرعان جەرلەرىن انىقتالادى. سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەردىڭ, قاۋىمداستىقتاردىڭ تىزبەسى جاسالادى.
14. جانۋارلار دۇنيەسىن زەردەلەۋ قۇندى جانە سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەر مەكەندەيتىن جەرلەردىڭ جاعدايلارىن, ولاردىڭ تارالۋ ايماعىن, تارالىمدارىنىڭ تۇراقتىلىعىن, سان الۋان تۇرلەرىنىڭ ماۋسىمدىق مەكەندەرىن جانە قونىس اۋدارۋ جولدارىن, فاۋنانىڭ قۇندى تۇرلەرى تارالىمدارىنىڭ ساقتالۋىنا اسەر ەتەتىن انتروپوگەندىك فاكتورلاردى, سونداي-اق, ولاردىڭ سانىن باقىلاۋدىڭ نەمەسە باسقارۋدىڭ ىقتيمال امالدارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋدى قامتيدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن وبەكتىلەر بەلگىلى بولادى جانە قاجەتتى ءىس-شارالاردىڭ تىزبەسى ايقىندالادى. سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەردىڭ تىزبەسى جاسالادى.
15. زەرتتەلىپ وتىرعان اۋماقتاعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋدا:
ايماقتىڭ قىسقاشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاماسى (ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ سيپاتتاماسى, جوبالاۋ اۋماعىنداعى حالىقتىڭ قۇرامى, ءاربىر ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ سانى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعان اۋماق حالقىنىڭ كەلەشەكتەگى سانى);
قولدا بار وندىرىستىك جانە تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ سيپاتتاماسى, ونىڭ جاي-كۇيى جانە پايدالانىلۋى;
اۋماقتىڭ مادەني-تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ جۇيلەرى مەن وبەكتىلەرىنىڭ سيپاتتاماسى;
جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تابيعي رەسۋرستار ءجونىندەگى قاجەتتىلىگى كەلتىرىلەدى.
16. زەرتتەلىپ وتىرعان اۋماقتاعى ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ جانە مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ جاي-كۇيىندە جوبالاۋ اۋماعىندا نەمەسە وعان جاقىن ماڭدا ورنالاسقان تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ جانە تاريح پەن ءمادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سيپاتتاماسى بەرىلەدى.
الىنعان ماتەريالدىڭ نەگىزىندە تاقىرىپتىق كارتالار: ەكوجۇيەلەر كارتاسى مەن لاندشافتىق كارتا جاسالادى.
17. ەكوجۇيەلەر كارتاسى اەروعارىش ءتۇسىرىلىمدەرىنىڭ نەگىزىندە قاز-قالپىنداعى دالالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا جاسالادى. لاندشافتىق كارتادان وزگەشەلىگى – ەكوجۇيەلەر كارتاسىنا بەرىلەتىن بايانداۋدا بيولوگيالىق وبەكتىلەردىڭ (وسىمدىكتەردىڭ, جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ نەگىزگى مەكەن-جايلارىنىڭ) ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاماسى بەرىلەدى. ەكوجۇيەلەر كارتاسىندا بىرەگەي جانە سيرەك كۇزەت وبەكتىلەرى ءبولىپ كورسەتىلەدى, ال بايانداۋدا ولار مەكەندەيتىن جەرلەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايلارى دا سيپاتتالادى.
18. لاندشافتىق كارتا, تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قوسا العاندا, اۋماقتىڭ لاندشافتىق ارتۇرلىلىگىن, سونداي-اق ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن ۇتىمدى پايدالانۋ, قورعاۋ جانە ورنالاستىرۋ ءىس-شارالارىن جوسپارلاۋ ءۇشىن جاسالادى. لاندشافتىق كارتا ارناۋلى ماتەريالداردى ء(ار وبەكتىنىڭ كارتالارىن) قاز-قالپىندا زەرتتەۋ جانە وڭدەۋ نەگىزىندە جاسالادى. لاندشافتىق كارتادا بىرەگەي جانە ەتالوندىق تابيعي كەشەندەر, تۋريزم مەن رەكرەاتسيانى دامىتۋعا تەجەۋشى نەمەسە شەكتەۋشى ىقپال ەتەتىن قاۋىپتى پروتسەستەر مەن قۇبىلىستار ءبولىپ كورسەتىلەدى.
قورشاعان تابيعي ورتاعا انتروپوگەندىك اسەر ەتۋدىڭ تابيعي جاعدايلارى مەن فاكتورلارىنا تالداۋ جاساۋ ناتيجەسىندە جوبالاۋ اۋماعىنىڭ لاندشافتارىنا كەشەندى باعالاۋ جۇرگىزىلەدى.
19. اۋماقتى كەشەندى باعالاۋ دەپ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ الۋان ءتۇرىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ونىڭ جارامدىلىعى تۇرعىسىنان العاندا تابيعي, شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق جانە جوسپارلاۋ فاكتورلارىنىڭ بۇكىل جيىنتىعىن باعالاۋدى ءتۇسىنۋ كەرەك.
اۋماقتىڭ:
1) تابيعات قورعاۋ;
2) رەكرەاتسيالىق;
3) پەيزاجدىق-ەستەتيكالىق باعالانۋى جۇرگىزىلەدى.
20. اۋماقتىڭ تابيعي قورعالۋىن باعالاۋدى ازىرلەۋ كەزىندە تابيعي جۇيەلەردىڭ ەتالوندارىن, فاۋنا مەن فلورانىڭ گەنەتيكالىق قورىن نەمەسە جانسىز تابيعات وبەكتىلەرىن ساقتاۋدى قورىقتار قۇرۋدىڭ باستى ماقساتى رەتىندە, ال اۋماقتى رەكرەاتسيالىق ۇيىمداستىرۋ مۇمكىندىگىن – ۇلتتىق جانە ايماقتىق ساياباقتار, تابيعي رەزەرۆاتتار قۇرۋدىڭ قۇرالى نەمەسە شارتى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. لاندشافتاردىڭ, وسىمدىكتەردىڭ, جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ, فاۋنا مەن فلورانىڭ جەكەلەگەن ءتۇرلەرىنىڭ ساقتالعان قۇرىلىمى بار اۋماقتار, سونداي-اق تابيعي جۇيەلەردى نەمەسە فلورا مەن فاۋنانىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن ىقتيمال اۋماقتار رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن شارۋاشىلىق ماقساتتار ءۇشىن پايدالانىلمايتىن نەمەسە ونشا جارامدى ەمەس جەرلەر وزىندىك تابيعات قورعاۋدى باعالاۋ وبەكتىلەرى بولۋعا ءتيىس.
ايقىنداپ الۋعا جانە باعالاۋعا سونداي-اق مىنالار جاتادى: لاندشافتىڭ جانە فلورا مەن فاۋنانىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرىنىڭ مەكەندەيتىن جەرلەرى, ۇيا باساتىن, ۋىلدىرىق شاشاتىن ورىندار, قونىس اۋداراتىن تۇرلەردىڭ ماۋسىمدىق مەكەندەيتىن جەرلەرى, عىلىمي قىزىعۋشىلىق تۋعىزاتىن جاندى جانە جانسىز تابيعاتتىڭ جەكەلەگەن وبەكتىلەرى, سۋ قورعاۋ, توپىراق قورعاۋ جانە گيگيەنالىق ماڭىزى بار وبەكتىلەر. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تابيعات قورعاۋدى باعالاۋ قورعاۋ وبەكتىلەرىن, قورعالاتىن اۋماقتاردىڭ كولەمى مەن شەكاراسىن بەلگىلەيدى, تابيعي كەشەندەردى نەمەسە ولاردىڭ جەكەلەگەن كومپونەنتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ايقىندالادى.
21. اۋماقتىڭ رەكرەاتسيالىق باعالانۋىن ءازىرلەۋ كەزىندە تابيعي ورتانىڭ قاسيەتتەرىن, ولاردىڭ دەمالىستىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ۇيىمداستىرۋعا جارامدىلىعىن كورسەتەتىن فاكتورلار الىنادى.
نەگىزگى رەكرەاتسيالىق رەسۋرستارعا تابيعي نەمەسە مادەني لاندشافتاردى, ەتنوگرافيالىق جانە باسقا دا وسىنداي وبەكتىلەردى, رەكرەاتسيا ءۇشىن اۋداننىڭ جالپى قولايلىلىعىن سيپاتتايتىن كليماتتىق جاعدايلاردى جانە دەمالىستىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن دامىتۋ مۇمكىندىگىن انىقتايتىن كليمات فاكتورلارىن, وزدەرىنىڭ بالنەولوگيالىق باعاسىمەن بىرگە گيدرومينەرالدىق رەسۋرستاردى (مينەرالدى سۋلار, شيپالى بالشىقتار) جاتقىزادى.
اۋماقتىڭ رەكرەاتسيالىق باعالانۋى رەسۋرستاردى تۇگەندەۋ جانە باعالاۋ جونىندەگى, سونداي-اق ولاردىڭ نەعۇرلىم قۇندىلارىن تاڭداپ الۋ جونىندەگى دايىندامالار جۇيەسى بولىپ تابىلادى. وسى كورسەتكىشتەردىڭ جيىنتىعى – رەسۋرستار ءتۇرى, كولەمى, ۇزىندىعى, ماۋسىمنىڭ ۇزاقتىعى, ىقتيمال ماماندانۋى, رەكرەاتسيالىق جۇكتەمە قارالادى.
22. لاندشافتىڭ پەيزاجدىق-ەستەتيكالىق قاسيەتىن باعالاۋ وبەكتىلەرى مىنالار بولىپ تابىلادى:
پەيزاجدىق ارتەكتىلىك نىشاندارى بويىنشا (ورمان, شابىندىق, دالا, شاتقال, باتپاقتى, كولدى جەرلەر) نەمەسە ولاردىڭ ارالاس كەزدەسۋى بويىنشا (ورماندى-شابىندىق, كولدى-باتپاقتى, سيرەك ورمان) وزگەشەلەنەتىن لاندشافت تۇرلەرى;
بىرەگەيلىگىمەن نەمەسە جەكە ەرەكشەلىگىمەن وزگەشەلەنەتىن تانىمدىق سيپاتتاعى جەكەلەگەن تابيعات وبەكتىلەرى (وسىمدىكتەردىڭ ەكزوتيكالىق نىساندارى, ۇڭگىرلەر, قۇز-شاتقالدار, سارقىرامالار, اپاندار);
كەڭ كورىنىستى جانە سان سالالى پەيزاجداردى (شىڭدار, جوتالار, رەلەف ءيىلىسىنىڭ شەتتەرى, جەكەلەگەن كورۋ نۇكتەلەرى, اسۋلار, اشىق توبەشىكتەر) تاماشالاۋدى قامتاماسىز ەتىپ, كورۋ كەزىندە باسا نازار اۋداراتىن كورىنىستەر مەن دومينانت ءرولىن اتقاراتىن لاندشافتىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرى.
لاندشافتىڭ پەيزاجدىق-ەستەتيكالىق قۇندىلىعىنىڭ ولشەمى ونىڭ سىرتقى, مورفولوگيالىق قۇرىلىمى تۋرالى اقپاراتتىڭ جالپى كولەمى بولىپ تابىلادى. قۇرىلىم رەلەفتىڭ, وسىمدىكتەر توپتامالارىنىڭ, سۋ ايدىنىنىڭ جاعالاي سىزىعىنىڭ الۋان تۇرلىگىمەن, جەر بەتىنىڭ تاستاقتىعىمەن ايقىندالادى. وسى قاسيەتتەردىڭ اشىلاتىن كەڭىستىكتىڭ كەڭ كورىنىسىمەن جانە سان سالالىعىمەن ۇيلەسىم تابۋى لاندشافتىڭ جالپى اقپاراتتىلىعىن جانە ونىڭ پەيزاجدىق-ەستەتيكالىق قۇندىلىعىن ۇلعايتادى.
مىناداي لاندشافتار ءبولىپ الىنادى:
بىرەگەي جانە عاجايىپ لاندشافتار, سونداي-اق تەك قانا ەستەتيكالىق ءمانى بار جانە قورعاۋ مەن ارنايى پايدالانۋ رەجيمىن قاجەت ەتەتىن تابيعات وبەكتىلەرى;
اۋماقتى رەكرەاتسيالىق ماقساتتا پايدالانباۋعا تىيىم سالۋ نەمەسە شەكتەۋ ۇسىنىلاتىن باعالى لاندشافتار مەن تابيعات وبەكتىلەرى;
سونشالىق باعالى ەمەس جانە رەكرەاتسيالىق ماڭىزى جوق لاندشافتار.
لاندشافتاردىڭ پەيزاجدىق-ەستەتيكالىق باعالانۋى لاندشافتاردىڭ پەيزاجدىق-ەستەتيكالىق قاسيەتتەرىن كەڭىستىك بويىنشا تەپە-تەڭ ءبولىپ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا كەلۋشىلەر ءۇشىن تارتىمدى نەعۇرلىم ىقتيمال جەرلەردى انىقتاپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعالاۋ كارتا سحەماسىن جاساۋدى قامتيدى.
23. شارۋاشىلىق قىزمەت جانە ونىڭ زەرتتەلىپ وتىرعان اۋماقتىڭ تابيعي كەشەندەرىنە اسەرى, ونىڭ ىشىندە:
1) ونەركاسىپتىڭ;
2) اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ;
3) ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنىڭ;
4) كولىكتىڭ;
5) تۋريستىك قىزمەتتىڭ;
6) ەلدى مەكەندەردىڭ اسەرى قارالادى.
24. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋىنا جانە وسى اۋماقتىڭ ءتيىمدى دامۋىنا جانە جۇمىس ىستەۋىنە جاردەمدەسەتىن جوبالاۋ اۋماعىنداعى قورشاعان ورتانىڭ نەگىزگى كومپونەنتتەرىن قورعاۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ ماقساتىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەلەرىن قورعاۋ جونىندە ءىس-شارالار ازىرلەنەدى.
25. جوبالاۋ كەزىندە ەكولوگيالىق جۇيەلەردى قورعاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردىڭ مىناداي ەكى توبى ءبولىپ الىنادى:
1) وسىمدىكتەر جانە جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن, ەندەميكالىق جانە قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن تۇرلەرىنىڭ, سونداي-اق سەلەكتسيالىق جۇمىس ءۇشىن قۇندى گەنەتيكالىق قور بولىپ سانالاتىن تۇرلەردىڭ مەكەندەيتىن جەرلەرى بولىپ تابىلاتىن اۋماقتىڭ تابيعي ۋچاسكەلەرىن قورىق رەجيمىندە ساقتاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار;
2) جايلى جانە تابيعاتى كوركەم ساۋىقتىرۋ, تانىمدىق, تۋريستىك جانە سپورتتىق ۋچاسكەلەر رەتىندە ولاردىڭ تارتىمدىلىق قاسيەتتەرىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا قازىردىڭ وزىندە قاۋىرت رەكرەاتسيالىق اسەر ەتۋ ورىندارى بولىپ تابىلاتىن اۋماقتارداعى انتروپوگەندىك اسەردى جويۋعا نەمەسە جۇمسارتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار.
26. ەكىنشى توپ ءىس-شارالارىنىڭ كەشەنى ءوز كەزەگىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەلەرىن اسا قاۋىپتى تابيعي پروتسەستەردىڭ (سەلدەر, كوشكىندەر, قار تاسقىندارى) اسەرىنەن قورعاۋعا باعىتتالعان شارالارعا جانە انتروپوگەندىك اسەردى جويۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا بولىنەدى.
27. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ توبى:
1) وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋدى;
2) جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋدى;
3) توپىراق قورعاۋدى;
4) لاندشافتاردى قورعاۋدى;
5) سۋ كوزدەرىن قورعاۋدى;
6) اۋە باسسەينىن قورعاۋدى;
7) ەكولوگيالىق جۇيەلەردى رەكرەاتسيالىق اسەردەن قورعاۋدى;
8) تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋدى;
9) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ۋچاسكەلەرىن قاۋىپتى گەولوگيالىق پروتسەستەر مەن قۇبىلىستاردان ينجەنەرلىك قورعاۋدى قامتيدى.
28. وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا وزگەرگەن وسىمدىكتەر قاباتى بار, سونداي-اق انتروپوگەندىك فاكتورلارعا نەعۇرلىم وسال جانە تابيعي پروتسەستەردىڭ اسەرىمەن وزگەرىسكە ۇشىراعان ۋچاسكەلەردى ءبولىپ الۋدى, ولاردا كەلەڭسىز زارداپتاردى جويۋ جونىندەگى شارالاردى جەدەل قابىلداۋ ماقساتىندا تۇراقتى باقىلاۋ ۇيىمداستىرۋدى;
2) وسىمدىكتەردىڭ الۋان تۇرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە جۇكتەمەلەردى شەكتەۋ جونىندە ءىس-شارالار ازىرلەۋدى;
3) ورمانداردى مولىقتىرۋدى قوسا العاندا, ورمانداردى كۇزەتۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى; ورمان قورعاۋ ءىس-شارالارىن, ورتكە قارسى ءىس-شارالاردى, ورمان زيانكەستەرىمەن جانە اۋرۋلارىمەن كۇرەس جونىندەگى ءىس-شارالاردى قامتيدى.
29. جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) جانۋارلاردىڭ تابيعي مەكەندەۋىنىڭ جايلى جاعدايلارىن بۇكىل جىل بويىنا ساقتاۋ ءمۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋدى;
2) جانۋارلاردىڭ مەكەندەۋ ورىندارىنىڭ جانە وسىندا وسەتىن وسىمدىكتەردىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن اۋماقتىڭ ايماقتالۋىن (قورىقتىق, قاۋمالدىق, ەكسپوزيتسيالىق-كورسەتۋ ۋچاسكەلەرىن ءبولىپ الۋ), ال ەكسپوزيتسيالىق-كورسەتۋ ۋچاسكەلەرىندە – تۋريستەر ءۇشىن بارىنشا كورنەكىلىكتى جۇزەگە اسىرۋدى;
3) اڭدار مەن قۇستار ءۇشىن «شاعىن قورىقتار» مەن تىنىعۋ ايماقتارىن ۇيىمداستىرۋدى;
4) قۇستار ۇيا باساتىن كەزەڭدە اعاش كەسۋدىڭ بارلىق ءتۇرىن جۇرگىزۋگە, مال جايۋعا جانە ءشوپ شابۋعا تىيىم سالۋدى;
5) قۋىسى بار اعاشتاردى ساقتاۋ, قۇمىرسقا يلەۋلەرىن قونىستاندىرۋ;
6) اڭدار مەن قۇستار ءۇشىن قورعانىشتىق جانە ازىقتىق ماڭىزى بار اعاش جانە بۇتا تۇقىمدارىنىڭ بارلىق ەكپەلەرىنە عىلىمي نەگىزدەلگەن كىرىسپەنى;
7) قوزعالىسى قاۋىرت جولدارعا جانۋارلاردىڭ شىعىپ كەتۋىنە توسقاۋىل بولاتىن شارباقتار, ءتيىستى جول بەلگىلەرىن ورناتۋدى;
8) جابايى جانۋارلاردى ەسەپكە الۋدى ۇيىمداستىرۋدى قوسا العاندا, بيوتەحنيكالىق ءىس-شارالار كەشەنىن جوبالاۋدى قامتيدى.
30. توپىراقتى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) پايدالانۋ رەجيمى شەكتەۋلى ۋچاسكەلەردى جايىلىمدار رەتىندە پايدانۋعا تىيىم سالۋ ەنگىزۋدى;
2) وڭتايلى جول-سوقپاق جەلىسىن قالىپتاستىرۋدى;
3) توپىراق بەتىندەگى وسىمدىكتەر قاباتى ب ۇلىنگەن نەمەسە وسىنداي قاباتى جوق ۋچاسكەلەردى ءشوپ تۇقىمىن سەبۋ جولىمەن كوگالداندىرۋدى;
4) توپىراق قاباتىن لاستايتىن تۇراقتى جانە جىلجىمالى كوزدەردەن زياندى زاتتاردىڭ تاستاندىلارىن ازايتۋ جونىندە شارالاردى ازىرلەۋدى جانە ىسكە اسىرۋدى;
5) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا جانە كۇزەت ايماعىندا پەستيتسيدتەر مەن ۋلى حيميكاتتار پايدالانۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋدى قامتيدى.
31. لاندشافتاردى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ رەكرەاتسيالىق كەشەندەرى مەن رەكرەاتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن نەعۇرلىم قۇندى تابيعي لاندشافتار وقشاۋلاناتىنداي نەمەسە جەڭىل رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەلەر ايماعىندا بولاتىنداي ەتىپ ورنالاستىرۋدى;
2) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەت رەكرەاتسيالىق قۇرىلىستى, جولدار تارتۋدى, كوممۋنيكاتسيالاردى نەگىزىنەن ورمانسىز, ەستەتيكالىق تۇرعىدان العاندا قۇندىلىعى شامالى ۋچاسكەلەردە ورنالاستىرۋدى;
3) جولدارمەن جانە سوقپاقتارمەن تيىسىنشە ءجۇرىپ ءوتۋ ارقىلى قوزعالۋ كەزىندە جەرگىلىكتى جەر پانوراماسىنىڭ كورىنۋىنە جاعدايدار جاساۋدى قامتيدى.
32. سۋ كوزدەرىن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) سۋ ارنالارى تۋريستىك سوقپاقتارمەن جانە مارشرۋتتارمەن قيىلىساتىن تۇستاردا سۋ جاعالاۋىن بەكىتۋ شارالارىن, سۋ ارنالارىنىڭ جاعالاۋلارىندا – تۋريستىك توپتاردىڭ ايالداۋى ءۇشىن ارنايى جابدىقتالعان دەمالىس ورىندارىن جاساۋدى;
2) مينەرالدىق سۋ كوزدەرى شىعاتىن اۋماقتا شيپالى رەسۋرستاردى قورعاۋعامەن جانە پايدالانۋمەن بايلانىستى ەمەس جەر قازۋ جانە قۇرىلىس جۇمىستارىنا تىيىم سالۋدى قامتيدى.
33. اۋە باسسەينىن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن نەگىزىنەن ەلەكتر قۋاتىن پايدالانۋدى, سونداي-اق بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن جوبالاۋدى;
2) جىلجىمالى لاستاۋ كوزدەرىنە باقىلاۋ ۇيىمداستىرۋدى;
3) شەكتەۋ بەلگىلەرى جانە شلاگباۋمدار ورناتۋ ارقىلى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ نەعۇرلىم وسال ۋچاسكەلەرىمەن دەمالۋشىلاردىڭ موتورلى كولىكپەن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا تىيىم سالۋدى قامتيدى. اۆتوموبيل قوزعالىسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسى بولىپ تابىلاتىن اۋماقتا اۆتوكولىك ءۇشىن تۇراقتار بولۋى ءتيىس. ءبىرشاما قاشىق تانىستىرۋ مارشرۋتتارى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ارنايى كولىگىنىڭ (شاعىن اۆتوبۋستار, سالت اتپەن سەرۋەندەۋ) كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى;
4) دەمالۋشىلاردىڭ موتورلى كولىكپەن كەلىپ جەتۋ ورىندارىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ شەتىندە نەمەسە ودان تىس جەرلەردە شوعىرلاندىرۋدى قامتيدى.
34. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق جۇيەلەرىن رەكرەاتسيالىق اسەردەن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) تابيعي رەسۋرستاردى رەكرەاتسيالىق ماقساتتا پايدالانۋدى بەلگىلەنگەن رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەلەرگە سايكەس ۇيىمداستىرۋدى قامتيدى. ءاربىر قورعالاتىن اۋماق ءۇشىن نەگىزگى ەرەجە ونىڭ اۋماعىن ايماقتاۋ جونىندە, دەمالىس سيپاتى ءجونىندە جوسپارلاۋ شەشىمدەرىن ازىرلەۋ جانە بەلگىلى ءبىر رەكرەاتسيالىق ۋچاسكەلەردە بولۋدىڭ ارنايى رەجيمدەرىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى;
2) رەكرەاتسيالىق ايماقتاردا دەمالۋشىلار كوپ جينالاتىن ورىنداردا قىزىقتى, جارقىن جانە تارتىمدى دەمالىس جانە كوڭىل كوتەرۋ وبەكتىلەرىن جوبالاۋدى;
3) جازعى ماۋسىمدا سانى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ رەكرەاتسيالىق سىيىمدىلىعىنان الدەقايدا اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن جەكسەنبى كۇنگى دەمالۋشىلار لەكتەرىن رەتتەپ وتىرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىستاردى;
4) رەكرەاتسيالىق اۋماقتاردى كوركەيتۋدى, ونىڭ ىشىندە قىسقا مەرزىمدى دەمالىس ورىندارىندا (وزەندەرگە جاقىن ماڭدار, الاڭقايلار, توڭىرەكتى شولىپ قاراۋ نۇكتەلەرى) كوركەيتۋدى قامتيدى.
35. تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
1) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ جالپى كەشەنىندە تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اتقاراتىن فۋنكتسيونالدىق ءرولىن ايقىنداۋدى;
2) ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى قامتيدى. بۇل جۇمىس مادەني-تاريحي مۇرانى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ ورىندالادى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنالاسۋىنىڭ كارتا-سىزباسى جاسالادى;
3) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا مادەني-تاريحي مۇرانىڭ ءارتۇرلى نىساندارى بولعان جاعدايدا اۋماق ىشىندە ءارتۇرلى ماماندانۋ ايماقتارىن: تاريحي-ساۋلەت, ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق ايماقتاردى ءبولىپ الۋعا بولادى;
4) اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايلار قۇرۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋدى قامتيدى.
36. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ۋچاسكەلەرىن قاۋىپتى گەولوگيالىق پروتسەستەر مەن قۇبىلىستاردان ينجەنەرلىك قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار:
اسا قاۋىپتى تابيعي پروتسەستەردەن – سەلدەردەن, قار كوشكىندەرىنەن جانە تاۋ بەتكەيلەرىندەگى جويقىن پروتسەستەردەن – تاسقىندار مەن جەردىڭ وپىرىلىپ قۇلاۋىنان الدىن الۋ شارالارىن ازىرلەۋدى قامتيدى;
اۋماقتى سەل پروتسەستەرىنەن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ۇيىمدىق-شارۋاشىلىق (بەلسەندى) جانە گيدروتەحنيكالىق (باسەڭ) ءىس-شارالار بولىپ بولىنەدى.
جەردىڭ وپىرىلىپ تۇسۋىنە قارسى جانە كوشكىنگە قارسى ءىس-شارالار:
قاۋىپتى القاپتاردىڭ جاعدايىن انىقتاۋدى;
تىرەۋىش قابىرعالار, كونترفورستار, پلومبالار, بەلدەۋلەر, انكەرلىك بەكىتكىشتەر, قادالار قويۋ, جارىقشاقتاردى بىتەۋ ارقىلى نىعايتۋدى, ارالاس تاسىلدەردى;
تاۋ جىنىستارىن تىرەۋىش قوندىرعىلارىمەن بەكىتۋدى;
فيتوورمان مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردى كوزدەيدى.
37. زەرتتەلىپ وتىرعان اۋماقتاعى تابيعي كەشەندەردى جانە تابيعي-قورىق قورىنىڭ وبەكتىلەرىن ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ, ەكولوگيالىق-اعارتۋ جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەت جۇرگىزىلەدى.
38. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مازمۇنىنىڭ نەگىزى مىناداي ەكى باعىت بولىپ تابىلادى:
تابيعي كەشەندەردى زەرتتەۋ جونىندە جۇيەلى بايقاۋلار ۇيىمداستىرۋ, تابيعي پروتسەستەردىڭ مونيتورينگى, سونداي-اق بيولوگيالىق سان الۋاندىقتى ساقتاۋدىڭ, مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەلەرى مەن وبەكتىلەرىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى مەن ادىستەرىن ازىرلەۋ;
تابيعي كەشەندەردىڭ ەكولوگيالىق-تانىمدىق جانە رەكرەاتسيالىق قۇندىلىقتارىن زەردەلەۋ, اۋماقتى تەڭدەستىرىلگەن, رەتتەلمەلى رەكرەاتسيالىق ماقساتتا پايدالانۋ جونىندە شارالار ازىرلەۋ.
39. ەكولوگيالىق-اعارتۋ قىزمەتىن جوسپارلاۋ كەزىندە تۋريستەر مەن دەمالۋشىلاردىڭ نەگىزگى توبىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ قاتاڭ تۇردە بەلگىلەنگەن ورىندارى مەن وبەكتىلەرىنە تارتۋعا باعىتتالعان شارالار ازىرلەۋ قاجەت.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ەكولوگيالىق-اعارتۋ قىزمەتى ەكى فۋنكتسيانى – تىكەلەي اعارتۋ, ادامعا ەكولوگيالىق تاربيە بەرۋ فۋنكتسياسىن جانە اسا قۇندى جانە قاتاڭ قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن ۋچاسكەلەردەن رەكرەاتسيالىق لەكتەردىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارتۋ, ولاردىڭ وسىندا كەلۋىن كىدىرتۋ فۋنكتسياسىن ورىندايدى.
40. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ اقپاراتى مەن ناسيحاتىنىڭ نەگىزگى قۇرالى مىنا باسپا باسىلىمدارى بولىپ تابىلادى: كىتاپتار, كىتاپشالار, پروسپەكتىلەر, انىقتامالىقتار, كارتالار, جولكورسەتكىشتەر, پاراقشالار, جارنامالىق-باسپا قىزمەتى جانە ينتەرنەت-رەسۋرستاردا اقپارات ورنالاستىرۋ. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ تابيعي رەسۋرستارىن پايدالانۋ ەرەكشەلىكتەرىن ناسيحاتتاۋدىڭ باسقا ءبىر نىسانى اقپاراتتىق ستەندىلەر مەن انشلاگتار بولىپ تابىلادى.
41. تۋريستىك مارشرۋتتار مەن سوقپاقتاردى تاڭبالاۋعا دا ناسيحاتتىق, ءتۇسىندىرۋ جانە اقپاراتتىق سيپات بەرۋ كەرەك. جول-سوقپاق جەلىسىندە, قاجەت بولعان جەرلەردە مارشرۋتتار كورسەتكىشتەرىن ورناتۋ كوزدەلەدى, ولاردىڭ تاقىرىبى, قاشىقتىعى, دەمالىس ورىندارىنىڭ اتاۋلارى, وسى ۋچاسكەنىڭ سحەمالىق جوسپارى كوزدەلەدى.
42. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ساناتى مەن ءتۇرىن تاڭداۋ كەزىندە:
1) تابيعي ەتالوندار, بىرەگەي جانە كونە تۇرلەر, گەنەتيكالىق رەزەرۆ, عىلىمي زەرتتەۋلەر, ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ نىسانى رەتىندە ەرەكشە ەكولوگيالىق جانە عىلىمي قۇندىلىعى بار اۋماقتىڭ تابيعي كەشەندەرىنىڭ ساقتالۋى دارەجەسى;
2) ارالاس اۋماقتاردا جۇزەگە اسىرىلاتىن شارۋاشىلىق قىزمەتكە جول بەرمەيتىن نەمەسە ەلەۋلى تۇردە السىرەتەتىن اۋماقتىڭ وقشاۋلانۋى;
3) لاندشافتاردىڭ بىرەگەيلىگى مەن كوركەمدىگى جانە ولاردىڭ جوعارى پەيزاجدىق جانە ەستەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى;
4) تابيعي لاندشافتار مەن ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ ساقتالۋىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيى;
5) مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورى وبەكتىلەرىنىڭ ولشەمدەرىنە سايكەس كەلەتىن تابيعي كەشەندەردىڭ, جاندى جانە جانسىز تابيعات وبەكتىلەرىنىڭ بولۋى;
6) تانىمدىق جانە تاربيەلىك ماڭىزى بار وبەكتىلەردىڭ بولۋى, رەكرەاتسيا مەن ءتۋريزمنىڭ ءارتۇرلى نىساندارىن ۇيىمداستىرۋعا اۋماقتىڭ جارامدىلىعى;
7) رەكرەاتسيالىق رەسۋستاردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كولىك بايلانىستارىنىڭ بولۋى ەسكەرىلەدى.
43. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق شەكاراسىن بەلگىلەۋ كەزىندە مىنالار ەسكەرىلەدى:
1) وزدەرىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق قۇرامىنا قوسۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن تابيعي كەشەندەردىڭ تابيعي شەپتەرى;
2) جوبالىق اۋماقتا ورنالاسقان ءارتۇرلى كاسىپورىنداردى سىرتقا شىعارۋ جانە قايتا مامانداندىرۋ قاجەتتىلىگى ماسەلەلەرى.
44. قورىقتاردىڭ, ۇلتتىق جانە ايماقتىق ساياباقتاردىڭ, تابيعي رەزەرۆاتتار مەن تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ كەزىندە مىناداي شەكتەۋلەر ەسكەرىلەدى:
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ نەگىزگى اۋماعىندا وندىرىستىك كاسىپورىندار, اۋەجايلار, شاحتالار, پايدالى قازبالار ءوندىرۋ جونىندەگى كارەرلەر, سونداي-اق پايدالانۋعا ىقتيمال جارامدى پايدالى قازبالار كەنىشتەرى ورنالاستىرىلماۋعا ءتيىس;
لاندشافتاردىڭ قازىرگى جاي-كۇيى, اۋماقتاردى پايدالانۋ سيپاتى بويىنشا ەرەكشە قورعاناتىن تابيعي اۋشاقتاردى پايدالانۋ ماقساتتارىنا ساي كەلمەيتىن اۋماقتار ەسەپكە الىنبايدى. بۇل رەتتە: قالىپتاسقان انتروپوگەندىك لاندشافتاردىڭ وزگەرۋ دارەجەسى مەن كەلبەتى, تابيعات پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى جانە ولارعا ىلەسپە تابيعي پروتسەستەر, ونىڭ ىشىندە شارۋاشىلىق قىزمەتتەن تۋىنداعان لاستانۋ مەن جايسىز زارداپتار ەسكەرىلەدى.
45. قورىقتار, تابيعي ساياباقتار, تابيعي رەزەرۆاتتار شەكارالارى بويىنا كۇزەت ايماعىن ورنالاستىرۋ كوزدەلەدى.
سىرتقى شەكاراسى مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارى نەمەسە تابيعي گەوگرافيالىق شەپتەر بويىنشا بەلگىلەنەتىن كۇزەت ايماعىنىڭ ەنى ەكى شاقىرىمنان كەم بولماۋى ءتيىس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىنە جانە زاڭعا سايكەس وبلىستىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا) اتقارۋشى ورگاندارى شەشىم شىعارۋ ءۇشىن كۇزەت ايماعىنىڭ اۋماعىندا كۇزەت رەجيمى مەن تابيعات پايدالانۋ ءتارتىبى ايقىندالادى.
46. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق شەكاراسىن بەلگىلەۋ كەزىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ جالپى كولەمى, ونىڭ شەكاراسى ۇسىنىلادى, كۇزەت وبەكتىلەرى ايقىندالادى, ب ۇلىنگەن تابيعي كەشەندەردى قالپىنا كەلتىرۋ, كۇزەت رەجيمى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى فۋنكتسيونالدىق ايماقتاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار بەلگىلەنەدى.
3. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ
47. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق قۇرۋدىڭ نەمەسە كەڭەيتۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىنىڭ جوباسى مىنا بولىمدەردى ورىنداۋدى قامتيدى:
1) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ شەكاراسى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ قۇرامىنا الىناتىن (ساتىپ الىناتىن) مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلار جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ كوورديناتى, ساناتى جانە كولەمى, الىپ قويىلماي ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەتىن مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلار جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ساناتتارى مەن كولەمدەرى, سونداي-اق كۇزەت ايماعىنىڭ شەكاراسى مەن كولەمى سيپاتتالعان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ جەرلەرىن ءبولۋدىڭ جەرگە ورنالاستىرۋ جوباسى (بۇدان ءارى – جەرلەر ءبولۋ جوباسى);
2) مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلاردان جەر ۋچاسكەلەرىن ساتىپ الۋعا جانە (نەمەسە) ولاردى الىپ قويۋ جونىندەگى زالالداردى وتەۋگە, كۇزەت ايماعىندا شارۋاشىلىق قىزمەتتى شەكتەۋگە بايلانىستى, سونداي-اق جەرلەردى الىپ قويماي ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قۇرۋ جاعدايلارىنداعى شىعىندار;
3) ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا جانە وسى اۋماقتى كۇتىپ ۇستاۋعا, مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورىنىڭ وبەكتىلەرىن كۇزەتۋ, قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ورىنداۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار;
4) رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەلەر نورمالارىن ايقىنداپ الىپ, اۋماقتى فۋنكتسيونالدىق ايماقتاۋدى, بەلگىلەنگەن فۋنكتسيونالدىق ايماقتار شەگىندە تابيعي كەشەندەردى رەتتەلمەلى تۋريستىك, رەكرەاتسيالىق جانە شەكتەۋلى شارۋاشىلىق قىزمەت ماقساتتارىندا پايدالانۋ شارتتارى;
5) ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى جوسپارلاۋ جوباسى جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمى (ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن): تۋريستىك سوقپاقتاردى, تاماشالاۋ الاڭدارىن, دەم الۋ الاڭقايلارىن, كولىك تۇراقتارىن, كەمپينگتەردى, شاتىرلى لاگەرلەردى, قوناقۇيلەردى, موتەلدەر, تۋريستىك بازالاردى, قوعامداق تاماقتاندىرۋ, ساۋدا جانە باسقا دا مادەني-تۇرمىستىق ماقساتتاعى وبەكتىلەردى, قۇبىرلاردى, ەلەكتر جانە بايلانىس جەلىلەرىن, جولداردى ورنالاستىرۋ ورىندارى.
48. جەر ءبولۋدىڭ جەرگە ورنالاستىرۋ جوباسىندا كارتوگرافيالىق ماتەريالدىڭ نەگىزىندە اكىمشىلىك وبلىستار مەن اۋداندار شەگىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق شەكاراسىنىڭ سيپاتتاماسى, گەوگرافيالىق كوورديناتتار بەرىلەدى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا تۇراقتى جەر پايدالانۋعا بەرىلەتىن جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ەكسپليكاتسياسى كەلتىرىلەدى. الىنباي ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەتىن مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ كولەمى كورسەتىلەدى.
49. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەر ءبولۋ جوباسى ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسۋگە جانە وبلىستىق (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا) جەر قاتىناستارى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگانىمەن بەكىتۋگە جىبەرىلەدى.
50. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەر ءبولۋ جوباسى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ اۋماقتىق ورگانىمەن, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى وبلىستىق ورگاندارمەن كەلىسىلەدى جانە وبلىستىڭ (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا) جەر قاتىناستارى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگانىمەن بەكىتىلەدى.
51. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەدە مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلاردان جەر ۋچاسكەلەرىن الىپ قويۋ (ساتىپ الۋ) جاعدايىنداعى شىعىنداردىڭ بولجامدى سومالارى, كۇزەت ايماقتارىندا شارۋاشىلىق قىزمەتتى شەكتەۋگە بايلانىستى شىعىنداردى وتەۋ ءۇشىن قاجەت, سونداي-اق جەرلەردى الىپ قويماي ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي ايماقتار قۇرۋ جاعدايلارىنداعى شىعىنداردىڭ سومالارى كەلتىرىلەدى.
52. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەدە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى وبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا (قايتا جاڭارتۋعا), ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ بولجامدى سومالارى كەلتىرىلەدى.
53. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى مىندەتتى تابيعات قورعاۋ ماقساتتارىمەن ۇيلەستىرە وتىرىپ, ونى رەكرەاتسيالىق پايدالانۋدىڭ, اۋماقتىڭ لاندشافتىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ سيپاتى بويىنشا ونىڭ جوسپارلاناتىن ىشكى شارۋاشىلىق قۇرىلىمى ايقىندالادى.
54. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار اينالمالارعا (ينسپەكتورلىق ۋچاسكەلەرگە) ءبولىنىپ, ولار تەحنيكالىق ۋچاسكەلەرگە بىرىكتىرىلەدى. ءبىر ينسپەكتورعا شاققانداعى ءبىر اينالمانىڭ نورماتيۆتىك كولەمى «مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى كۇزەتۋ, قورعاۋ, مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ جونىندەگى نورمالار مەن نورماتيۆتەردى بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلعى 19 قاڭتارداعى № 53 قاۋلىسىنا سايكەس ايقىندالادى.
55. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى جوبالاۋ كەزىندە ورتالىق ۋسادبانىڭ ورنىن تاڭداۋعا جانە كوردونداردىڭ ورنالاسۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
56. كوردوندار كۇزەت قىزمەتىنىڭ ينسپەكتورلارى بارلىق اينالمالاردى بىركەلكى كۇزەتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, بارلىق نەگىزگى جولدار مەن قاتىناس باعىتتارىن باقىلاي الاتىنداي ەتىپ جوبالانادى.
مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتاردا كوردونداردى كۇزەت ايماعىندا اۋماقتىڭ پەريمەترى بويىنشا ورنالاستىرۋ كوزدەلەدى.
57. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى باسقارۋ قۇرىلىمى تابيعات قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ماقساتتارىمەن جانە مىندەتتەرىمەن, تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنىڭ سيپاتىمەن, اۋماقتىڭ يگەرىلۋ دارەجەسىمەن, رەكرەاتسيالىق وبەكتىلەردىڭ بولۋىمەن, تۇراقتى جانە ۋاقىتشا تۇراتىن تۇرعىندار سانىمەن, تابيعي كەشەندەردە بولىپ جاتاتىن پروتسەستەرگە باقىلاۋ جاساۋ قاجەتتىگىمەن ايقىندالادى.
58. تابيعات قورعاۋ جانە عىلىمي مەمكەمەلەر بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك تابيعي قورىقتى, مەملەكەتتىك ۇلتتىق جانە وڭىرلىك تابيعي ساياباقتاردى, مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتتى باسقارۋدىڭ ۇلگىلىك قۇرىلىمى اكىمشىلىك-باسقارۋ اپپاراتىن, تابيعي كەشەندەردى قورعاۋ ءبولىمىن, عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىن, ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىن, قارجى جانە ۇيىمدىق جۇمىس ءبولىمىن, شارۋاشىلىق ءبولىمىن قامتيدى.
جوسپارلانىپ وتىرعان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ, وزگە دە باسقارۋ قۇرىلىمى دا ۇسىنىلۋى مۇمكىن.
59. تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرى كۇزەت قىزمەتىنىڭ شتات سانى اۋماقتىڭ كولەمىنە, بولىنگەن تەحنيكالىق ۋچاسكەلەر مەن اينالمالاردىڭ سانىنا بايلانىستى.
60. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار قىزمەتىنىڭ ەكونوميكالىق تەتىگى قۇرىلىس, تابيعي كەشەندەردى ۇستاۋ, قورعاۋ جانە مولىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋعا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن ءبولىنەتىن قاراجاتتى جانە ولاردىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە جاتپايتىن تاۋارلار (جۇمىستار, قىزمەتتەر) وتكىزۋ ەسەبىنەن جينالعان قاراجاتتى جۇمساۋدى قامتيدى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى جوبالاۋ كەزىندە قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ايقىندالادى, ولاردىڭ قاتارىندا:
بيۋدجەتتىك قاراجات;
تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ قاراجاتى;
گرانتتار, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى دامىتۋ قورلارىنىڭ قاراجاتى, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ ەرىكتى جارنالارى مەن قايىرىمدىلىق قاراجاتى بولادى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ شىعىندارى مىنا ماقساتتارعا:
1) كۇردەلى قۇرىلىسقا, كۇردەلى جوندەۋگە جانە ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن قايتا جاڭارتۋعا;
2) تابيعي كەشەندەر مەن وبەكتىلەردى ساقتاۋعا جانە قالپىنا كەلتىرۋگە;
3) ەكولوگيالىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىق زارداپتارىن جويۋعا;
4) اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتۋگە, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ تابيعي جانە مادەني قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋعا;
5) اۋماقتى كوركەيتۋگە