جاس, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ ساتىنەن بەرگى ۋاقىت ارالىعى وقيعالار مەن اسقارالى اسۋلارعا تولى. ۇلتتىق ءال-اۋقاتتىڭ ءوسۋى, ەكونوميكانىڭ ورلەۋى, ازاماتتىق تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى – قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى. ەرتەڭگى كۇنگە ۇمىتپەن قاراۋعا نەگىز بولاتىن باسقا دا جايلارمەن قاتار قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋى ايرىقشا ءتانتى ەتەدى. 16,2 ميلليون حالقى بار مەملەكەتتە كوپتەگەن ۇلتتار مەن دىندەردىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. رەسپۋبليكانىڭ سەرپىندى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ نەگىزىن قالاۋدا. تۇراقتىلىقتىڭ جانە سونىڭ ارقاسىندا كەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالىقارالىق ساياساتتا دا كوپ نارسەگە قول جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە الەمنىڭ بەلدى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ىڭعايىنداعى تابىستارى دا قوماقتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى كوپتەگەن ماڭىزدى مەملەكەتارالىق قۇرىلىمداردىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. اتالعان باعىتتاردىڭ بارلىعى بويىنشا دا قازاقستاندىق ديپلوماتتار تالماي جۇمىس ىستەۋدە. تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. وعان مىسال رەتىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى ءتوراعالىعى مەن استانادا ۇيىمنىڭ تاريحي ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋى سياقتى جارقىن جايلاردى ايتۋعا بولادى. بيىل رەسپۋبليكانىڭ يكۇ-داعى توراعالىعى باستالادى, تاياۋ اراداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ قاتارىندا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سامميتىنە دايىندىقتى جانە قوناقجاي قازاق جەرىندە وتەتىن شىۇ ءسامميتىن ەسكە الۋ ءجون.
ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكا تالاي رەت ءارتۇرلى حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولدى. ەل دامۋىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن اسا ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ قۇرىلۋى. 1992 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى بۇۇ مىنبەرىنەن جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە ءسوز سويلەگەندە وسىناۋ بەيبىتسۇيگىش قۇرىلىمدى قۇرۋدىڭ جولدارى تۋرالى ويلارىمەن بولىسكەن ەدى. يدەيا ايتىلعاننان ونى جۇزەگە اسىرعان 2002 جىلعا دەيىن ون جىل ءوتتى. ونىڭ ەسەسىنە بۇگىندە اوسشك ءۇش ميللياردتان استام حالقى بار, الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن بەرەتىن 20 مەملەكەتتىڭ باسىن قوساتىن ۇيىم. اوسشك-ءنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – ازيا وڭىرىندە ءوزارا سەنىم مەن جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وسى ۇيىمداعى توراعالىعى وتكەن جىلدىڭ جازىندا اياقتالدى, ءتوراعالىق كەزىندە اوسشك-ءنىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىندا ايقىندالعان ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق بەس پۋنكتى بويىنشا ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلدى. ولار – ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق, ەكولوگيالىق باعىتتار, سونداي-اق جاڭا قىر كورسەتۋلەر جانە قاتەرلەرمەن كۇرەس سالاسى. اوسشك-دە اسكەري-ساياسي سالاداعى پروبلەمالار ارناۋلى پۋنكتكە ءبولىپ كورسەتىلگەن.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, ەسىرتكى ترافيگىمەن كۇرەس, جاڭا قىر كورسەتۋلەر مەن قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ جونىندەگى ناقتى ءىس-شارالار بەلسەندى تۇردە قاراستىرىلىپ, پىسىقتالادى. ءوز قۇزىرەتى شەڭبەرىندە كەڭەس اوسشك مۇشەسى – اۋعانستاننىڭ بەيبىت دامۋىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ارقىلى سەپتەسەدى. اۋعان جاعى ءوز كەزەگىندە اوسشك-ءنىڭ ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەس تۇعىرناماسىن دايىنداۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىستى. تۇتاستاي العاندا اوسشك شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان ساياسي ۇنقاتىسۋ مەن ءارتۇرلى ءىس-شارالار ازياداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىنە كومەكتەسەتىنى كۇمانسىز.
الايدا, اوسشك مەن باسقا دا كەز كەلگەن وڭىرلىك قۇرىلىمنىڭ قىزمەتىنە توقتالعاندا جاھاندانۋ جاعدايىندا بىردە-ءبىر ۇيىم قاۋىپسىزدىكتى جەكە-دارا قامتاماسىز ەتە المايتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. سوندىقتان دا ءارتۇرلى ماقساتتاردى سۋبوڭىرلىك, وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدە شەشۋ ءىسىمەن اينالىساتىن حالىقارالىق قوعامداستىقتار جۇيەسى قاجەت.
شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى 2001 جىلى قۇرىلعان. دەگەنمەن شىۇ-نىڭ تاريحي وزەگى ودان ءبىرشاما بۇرىنىراق, 1996-1997 جىلداردا اسكەري سالاداعى سەنىمدى نىعايتۋ مەن شەكارا ماڭىنداعى قارۋلى كۇشتەردە ەكى جاقتى قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسىمدەرگە قول قويۋ ناتيجەسىندە «شانحاي بەستىگى» دۇنيەگە كەلگەن كەزدەن باستالادى. وعان قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي, رەسەي مەن تاجىكستان ەنگەن ەدى. 2001 جىلى وزبەكستان قوسىلعان سوڭ ءبىرلەستىك ءوز اتاۋىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەپ وزگەرتتى.
ۇيىمعا كىرەتىن ەلدەردىڭ جالپى اۋماعى ەۋرازيا اۋماعىنىڭ 60 پايىزىن قۇرايدى. حالقى تىعىز ورنالاسقان قىتايدىڭ ارقاسىندا, شىۇ-دا, ءىس جۇزىندە, بۇكىل پلانەتاداعى ادامزاتتىڭ شيرەك بولىگى تۇرىپ جاتىر. ۇيىمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى مارتەبەلىك تۇرعىدان ونىڭ ناتو سياقتى اسكەري بلوكقا دا, ارف اسەان سياقتى قاۋىپسىزدىك جونىندەگى اشىق تۇراقتى كەڭەسكە دە جاتپايتىنىندا, ول ارالىق ۇستانىمدى ۇستانادى. ۇيىمنىڭ باستى مىندەتتەرى – مۇشە ەلدەردى بىرىكتىرەتىن كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, لاڭكەستىكپەن, سەپاراتيزممەن, ەكسترەميزممەن, ەسىرتكى ترافيگىمەن كۇرەسۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى, ەنەرگەتيكالىق سەرىكتەستىكتى, عىلىمي جانە مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ.
جاقىندا الماتىدا بولىپ وتكەن شىۇ كونفەرەنتسياسىندا تاياۋ شىعىس پەن افريكاداعى «الەۋمەتتىك دامە رەۆوليۋتسيالارى» دەلىنەتىندەر جونىندە كوپ ايتىلدى. ساياساتتانۋشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, بۇگىندە الەم وتە كۇردەلى جاعدايدا تۇر – مۇددەلەردى گەوساياسي قولداۋ جۇيەسى كۇيرەۋدە. تالاي ادامدار ءتارتىپسىزدىكتەر لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ وسۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
«اراب شىعىسىندا بولىپ جاتقان وقيعالار كەزدەيسوق ورىن العان وقيعالار ەمەس. ويتكەنى, بۇگىندە سوندا بولىپ جاتقان وقيعالار استارىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەگىزدەر بار ەكەنى ايدان انىق. تمد ەلدەرى ءۇشىن بۇل وقيعالار, باقىتىمىزعا وراي, قارىم-قاتىناسقا كەرى اسەر ەتپەيدى», – دەدى شىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مۇراتبەك يماناليەۆ.
افريكا مەن تاياۋ شىعىس شىۇ-نىڭ مۇددەسى سالاسىنا ەنبەيتىنىمەن, الماتى كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلار جاعداي شىۇ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ استانا سامميتىندە – تىكەلەي فورۋمدا نەمەسە ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر اياسىندا تالقىلاناتىنىن جوققا شىعارمايدى. اۋعان پروبلەماسى دا جوعارى اتالعانداردان از الاڭداۋشىلىق تۋعىزبايدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار اۋعانستاندى الەمدىك قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي قاتەر توندىرەتىن وشاق دەپ بىلەدى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى شەكارالارىنىڭ شەڭبەرىندە ەسىرتكىگە قارسى بەلدەۋ قۇرۋ ۇسىنىلادى.
«وتىز جىل سوعىس ءجۇردى. كەدەي ەل بولعاندىقتان, شارۋالار تىرشىلىك ءۇشىن وزدەرىنە پايدالى نارسەنى وسىرەدى. مۇندا كۇرەستى ەل ىشىندە عانا ەمەس, ەسىرتكى ترافيگىنىڭ ەۋروپاعا جولىن قيىنداتۋ ءۇشىن شەتەلدەردە دە جۇرگىزۋ كەرەك. ساتىپ الۋشىلار بولماسا, ترافيكتىڭ جولى دا قيىنداي ءتۇسەدى, سوندا ءبىزدىڭ شارۋالار ەسىرتكىنىڭ ورنىنا باسقا داقىلداردى وسىرۋگە ءماجبۇر بولادى», – دەپ كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعان اير كونسۋلى ازيز راحمان فايك پروبلەمالارىمەن ءبولىستى.
ال جازدىڭ باسىندا استانادا وتەتىن مەرەيتويلىق سامميتتە كونفەرەنتسيا بارىسىندا جاريالانعان ۇسىنىمدامالار, ساراپشىلاردىڭ بولجامدارى بويىنشا, شىۇ-نىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتارىنىڭ نەگىزىنە الىنادى.
رەسپۋبليكا يكۇ-عا 1995 جىلى مۇشەلىككە ءوتتى جانە سول ۋاقىتتان بەرى ونىڭ قۇرامىنداعى باسقا مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىعىن جوعارى قارقىنمەن بەلسەندى ارتتىرىپ كەلەدى. ۇيىممەن اراداعى ءتورت نەگىزگى باعىت 42 مۇشە ەلمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى قامتىسا, ولاردىڭ قاتارىندا ساۋدا-ساتتىق, كولىك, تۋريزم جانە قارجى سالالارى بار. كەيبىر پىكىر الشاقتىعىنا قاراماستان, يكۇ ءدىني ماقساتتاردى كوزدەمەيدى. نەگىزىنەن ۇيىم مۇسىلمان قوعامىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, ونى جاڭعىرتۋعا ۇمتىلاتىن مۇددەنى قاراستىرادى. يكۇ-نىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى يسلام الەمىن ءححى عاسىر قاۋىپ-قاتەرلەرىنە بەيىمدەۋدى ماقسات تۇتادى. سونداي-اق يكۇ قىزمەتىنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى ماڭىزدى ماسەلەسى ۇيىم كەڭىستىگىندە ايەلدەردىڭ قۇقىن ىلگەرى جىلجىتۋ بولىپ تابىلادى. اتالعان تاقىرىپتاعى اسا ماڭىزدى شارا يكۇ-نىڭ 2012 جىلى استانادا وتەتىن مۇسىلمان ايەلدەرى ىستەرى جونىندەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولادى.
قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ماڭىزدى بەلەستەرىنىڭ ءبىرى سونداي-اق دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى قايتا جاڭعىرتۋ. ويتكەنى, استانا قاشاندا باتىس پەن شىعىس ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاقتاسى بولىپ كەلەدى. ەندى قازاقستاننىڭ توراعالىعىنىڭ ارقاسىندا ەكى جاق ءىس جۇزىندە جاقىنداي تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى.
«ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە باتىس پەن شىعىستى جاقىنداتۋعا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتكەنىندەي, ۇيىم جاڭا توراعا – قازاقستاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن قايتا جاڭعىرادى دەپ سەنگىمىز كەلەدى, – دەپ جازادى پاكستاندىق ساياساتتانۋشى سايما كامال. – يكۇ – قۇرامىندا 57 مەملەكەت بار حالىقارالىق بىرلەستىك جانە وندا قازاقستان شەشۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى. ءدال وسى مەملەكەت ۇيىمدى تابىس بيىگىنە شىعارۋعا جانە ەكى ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىم – يكۇ مەن ەقىۇ-نى جاقىنداتۋعا قاجەتتى الەۋەتكە يە».
قازاقستاننىڭ وتكەن جىلى عانا ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنى رەسپۋبليكانىڭ وسى لاۋازىمداعى قىزمەتى ارتتا قالدى دەۋگە نەگىز بەرمەيدى. ءىس جۇزىندە, توراعالىق ءۇش جىلعا سوزىلادى. ياعني, ۇيىم ەرەجەسى بويىنشا جۇمىس ەقىۇ-عا توراعالىققا ءبىر جىل قالعاندا باستالادى جانە كەيىن بولاشاق, ءىس باسىنداعى جانە وتكەن توراعالاردى بايلانىستىراتىن «ۇشتىك» نەگىزىندە جالعاسادى. دەمەك, قازاقستان بيىل دا بۇرناعى جىلداعىداي اتالعان حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ الدىڭعى شەبىندە بولىپ تابىلادى.
رەسپۋبليكانىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق لاۋازىمىنا سايلانۋى – بۇل ءوز تابىستارى ارقىلى سالماقتى حالىقارالىق تانىمالدىققا يە بولعان بۇكىل ەلدىڭ, بارلىق قازاقستان حالقىنىڭ ەڭبەگى. ەقىۇ-عا توراعالىق ساياسي جۇيەنى ودان ءارى جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعان جانە رەسپۋبليكانىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان رەفورمالارعا سايكەس كەلەدى.
قازىرگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ 2007 جىلى مادريدتە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەتىنى تۋرالى شەشىم شىعارىلعاننان كەيىن بىلاي دەپ اتاپ ءوتتى: «ءبىز قازىردىڭ وزىندە باسقا قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەگەن بولار ەدىم. سوندىقتان بۇل شەشىم ءبىزدىڭ ناقتى تابىستارىمىزدى قۋاتتاپ قانا قويماي, سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىنداپ بەردى».
جاعداي شىن مانىندە وسىلاي قالىپتاسىپ وتىر. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىعى لاۋازىمىندا وزىنە ينتەگراتسيالىق ءرولدى – شىۇ, اوسشك, يكۇ سياقتى وزگە وڭىرلىك بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدا باستى بايلانىستىرۋشى بۋىن فۋنكتسياسىن الىپ, ولاردىڭ كۇش-جىگەرىن بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ماڭىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە جۇمىلدىردى. جانە قازاقستاننىڭ تابىسى – بۇل بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ تابىسى, بۇل – بۇكىل تمد-نىڭ تابىسى, بۇل – ەقىۇ-نىڭ ءتوراعاسى بولعان العاشقى ازيالىق ەل, العاشقى پوستكەڭەستىك ەل, العاشقى تۇركى الەمىندەگى ەل جانە باسىم بولىگى ءداستۇرلى يسلام مادەنيەتىنىڭ ارەالىندا جاتقان ەل.
سونىمەن قوسا, قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن ۇيىمنىڭ ءوزى دە باتىستىڭ ازيادا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە اقپاراتتانۋى مەن قاتىستىلىعىن جوعارىلاتۋعا, ءوڭىردەگى مەملەكەتتەرمەن قازىرگىدەن دە تىعىزىراق ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرىپ, اۋعانستانمەن شەكارادا ۇلكەن مولدىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە تاماشا مۇمكىندىك الدى. بارلىق حالىقارالىق قوعامداستىق ءمۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعان قاۋىپسىز, تۇراقتى جانە بولجامدى ورتالىق ازيا قۇرۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىققا سايلانۋىنا ءبىر تاماشا فاكت وڭ اسەر ەتتى: تمد ەلدەرى 12 پرەزيدەنت دەڭگەيىندە جانە ەۋروپالىق وداق قازاقستاننىڭ ءتوراعالىعى بويىنشا تۇتاستاي ءبىرىزدى وڭ باعا بەردى. بۇل ەۋروپالىق وداق پەن تمد ەلدەرى اراسىندا ەشقانداي قايشىلىقتار كەزدەسپەگەن بىردەن-ءبىر قۇجات بولىپ تابىلادى.
تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكانىڭ الەمدىك تاريح بارىسىنا ىقپال ەتەتىن ۇيىمعا حالىقارالىق قاتىستىلىعى قىرلارى حاقىندا ايتار بولساق, بىلاي دەۋگە بولادى: قازاقستان «قايداعى ءبىر تۇپكىردە» جاتقان ابستراكتىلى, پوتەنتسيالدى كونتراگەنت نەمەسە ارىپتەس ەمەس, ىستەس بولۋعا بولاتىن سەنىمدى جانە بولجامدى ءارىپتەس رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن كەيىنگى وتە قىسقا مەرزىمدە رەسپۋبليكا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تولىققۇقىقتى سۋبەكتىسى بولدى جانە وڭتايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاسقان, تۇراقتى جەتىلۋ ۇستىندەگى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ جۇيەسى بار, جاھانداعى نارىقتىق ەكونوميكالى ەل رەتىندە تابيعي تۇردە دامىپ كەلەدى.
نادەجدا پەتروۆا.
«يزۆەستيا», 2011 جىلعى 15 ناۋرىز.