وزگە مەملەكەتتەر پرەزيدەنتتى قالاي سايلايدى؟ قازىر قازاقستان ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىرعان بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق تاجىريبە قانداي دەگەن ساۋالدار الداعى سايلاۋدان حاباردار بولىپ وتىرعان قالىڭ ەلدىڭ مۇددەلىلىگىن تۋدىرارى انىق. وسى ماسەلەگە وراي, الماتىداعى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) مەن «ترەندى ي پروگنوزى» اتتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى بىرىگىپ «سايلاۋ دەموكراتياسى: حالىقارالىق تاجىريبە جانە قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ» تاقىرىبىندا حالىقارالىق ءماجىلىس وتكىزدى.
حالىقارالىق باسقوسۋدا ەلدەگى سايلاۋ زاڭنامالارىنىڭ ەۆوليۋتسياسى مەن سايلاۋ ۇدەرىستەرى دەموكراتيالىق ارناعا ءتۇستى دەگەن پايىمدار ايتىلدى. ەلىمىزدەگى قازىرگى سايلاۋ الدىنداعى ناسيحات جۇمىستارى بۇرىنعى سايلاۋلارعا قاراعاندا بولەك ەكەندىگى ءسوز بولدى. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر جامبىل احمەتبەكوۆ, عاني قاسىموۆ پەن مەلس ەلەۋسىزوۆ وقشاۋ قادامدار مەن توسىن شەشىمدەر ارقىلى قىزىقتى جارنامالار جۇرگىزىپ وتىر. ولار باق-پەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, سايلاۋشىلارمەن بەلسەندى بايلانىس ورناتۋدا. ال ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى ناۋقاندارىنان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە اعىمداعى جۇمىستارمەن اينالىسۋدا ەكەنى بەلگىلى.
سونداي-اق حالىقارالىق جيىندا رەسپۋبليكامىزداعى سايلاۋ الدىنداعى قوعامدىق-ساياسي جاعداي جان-جاقتى تالقىلاندى. ءبىرقاتار تاعدىرشەشتى فاكتورلار قازاقستاندىقتار الدىندا ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ جوعارى سەنىمگە يە بولۋىنا سەپتەسەدى, دەيدى عالىمدار. «ونسىز دا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى تابىستارى مەن سىرتقى ساياساتتاعى مىقتى بەدەلى, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جانە استانا ءسامميتى, 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىنىڭ ءساتتى ۇيىمداستىرىلىپ, ءوتكىزىلۋى, باسقا دا جاعدايلار, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى اتقارىلاتىن جۇمىستار ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتى جارنامالاي الادى», دەيدى ساياساتتانۋشىلار.
وسى ۇدەرىسپەن ەكونوميكانىڭ ءارى قاراي دامۋى, باستالعان بارلىق ءىس-شارالاردىڭ باياندى ءجۇزەگە اسۋى از ماڭىزعا يە ەمەس, ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋدىڭ وزەگى دەسەك تە بولادى. سوندىقتان دا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرعان ماماندار بار. ال ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ساياساتى شىن ءمانىندە قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر دەسەك, بۇل تۋرالى قسزي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زارەما شاۋكەنوۆا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى تومەندەگىدەي بولعانىن مالىمدەدى. ءبىر جىل اياسىندا ساۋالدار جۇرگىزىلگەندە سۇرالعاندار ماتەريالدىق جاعدايى ايتارلىقتاي جاقسارىپ, 35,8 پايىزدان 48,4 پايىزعا دەيىن جوعارىلاعانىن اتاعان. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا ءاربىر ەكىنشى قازاقستاندىق تابىسىنىڭ وسكەنىن انىق سەزىنەدى. ارينە, بۇل پرەزيدەنتتىڭ رەيتينگىنىڭ جوعارىلاي تۇسۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ەگەر وتكەن جىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 90,2 پايىزى قازىرگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىن ءتىپتى وڭدى دەپ باعالاسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 95 پايىزعا كوتەرىلگەن. ساياساتتانۋشىلار بۇل فاكتورلاردىڭ پايىمدى قورىتىندىسى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ سابىرلى جاعدايدا وتەتىنىنە سەپتەسەتىندىگىن ايتىپ وتىر.
ايتقانداي, وسى حالىقارالىق ماجىلىسكە قاتىسۋشىلار اراسىندا رەسەيدەگى روزا ليۋكسەمبۋرگ اتىنداعى قور فيليالىنىڭ جەتەكشىسى پەتەر لينكە, لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى زەرتتەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى الەكسەي ۆلاسوۆ, «ناسلەديە ەۆرازي» قورىنىڭ پرەزيدەنتى ەلەنا ياتسەنكونىڭ بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. الەكسەي ۆلاسوۆتىڭ پىكىرىنشە, مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىك قانا قازاقستاننىڭ ءارى قاراي ورلەۋىنە كومەكتەسە الادى. جانە بۇل سايلاۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى ساياساتكەر مەن تۇلعانىڭ كەزەكتى سەنىم ۆوتۋمى (پارلامەنت جينالىسىندا داۋىسقا سالىنىپ قابىل الىنعان توقتام) بولا الادى.
– وسىنىڭ الدىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەقىۇ قازاقستانعا ەسكەرتۋلەر, كەمشىلىكتەر مەن تىلەكتەر تىزبەگى بار بايانداما جىبەرگەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا سول تالاپتىڭ 80 پايىزى جۇزەگە استى, – دەيدى رەسەيلىك عالىم. دەگەنمەن, حالىقارالىق كونفەرەنتسيا كەزىندە قازىرگى سايلاۋعا قاتىستى كۇردەلىلىكتەر مەن كەدىر-بۇدىرلار بار ەكەنى جانە ول حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنى ءسوز بولدى. ماسەلەن, سايلاۋ ۇدەرىستەرىنىڭ قىسقالىعى. بىراق, وسىعان قاراماستان, رەسپۋبليكاداعى تۇراقتىلىق دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى مەن اشىق داۋىس بەرۋ ارقاسىندا سايلاۋ ناۋقانى دەموكراتيانىڭ كەزەكتى ساتىسىنا كوتەرىلە الادى دەيدى شەتەلدىك ساراپشىلار.
ايناش ەسالي, الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ايتجان سالىق ۇلى.