كورشى قىتاي مەملەكەتى قازاق كينەماتوگرافياسىنا كەزەكتى سۇبەلى ۇلەسىن قوستى. وسىدان التى جىل بۇرىن اسپاناستى ەلى «كورىكتى مەكەن» دەيتىن قازاق حالقى جايلى تاماشا تۋىندى ءتۇسىرىپ, ونى ءوز ەلىمىزدە تۇشىنىپ كورگەن ەدىك. اتاجۇرتتا تۇساۋىن كەسكەن قازاق تىلىندەگى جاڭا فيلم «اقسارباس» دەپ اتالادى.
«كورىكتى مەكەن» سياقتى بۇل ءفيلمدى دە قىتايدىڭ تالانتتى رەجيسسەرى گاۋ فىڭ ءتۇسىرىپتى. گاۋ فىڭ مىرزا قازاقتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگىن تەرەڭ بىلەتىن ادام. «كورىكتى مەكەندى» دە ول التاي, تارباعاتاي الابىندا جاتقان قازاق حالقىنىڭ بولمىسىن ابدەن زەرتتەپ بارىپ, ءبىر ايدان اسا ۋاقىتتا-اق تۇسىرگەنىن بىلەمىز.
ال «اقسارباستىڭ» پروديۋسسەرى قحر-دىڭ كينوفيلم جاساۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شىڭ زى ءجۇن. ال ءفيلمنىڭ ستسەناريىن قحر-داعى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسى جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى, اۋدارماشى ەركەش قۇرمانبەكقىزى جازعان. جانە قازاق قىزى قىتاي ورتالىق تەلەۆيزياسى كينوفيلم جاساۋ ورتالىعىمەن بىرىگىپ, كوركەم تۋىندىنى تۇسىرۋگە جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان.
– «اقسارباس» – مەنىڭ ءبىر اڭگىمەمنىڭ جەلىسى بويىنشا ءتۇسىرىلدى. 2003 جىلى قىتاي تىلىندە جازىلعان. ونى قىتايدىڭ جۋرنالدارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى باستى. توراپقا (ينتەرنەتكە) ءتۇسىپ, تاراعاندا گاۋ فىڭ ونى كورىپ, ماعان تەلەفون شالدى. ءسويتىپ, ونى كينو تىلىندە سويلەتتىك, – دەيدى تالانتتى قانداسىمىز.
فيلمگە شەكارا سىرتىندا قالىپ قويعان قانداستارىمىزدىڭ ەرتەدەگى ءومىر سالتى, تۇرمىس-ءتىرشىلىگى مەن ساحارا مادەنيەتى عانا ارقاۋ ەتىلمەيدى. مۇندا ماحاببات تا, مۇڭ دا, ادامداردىڭ عانا ەمەس, جان-جانۋارلاردىڭ دا قاسىرەتى مەن قايعىسى بولاتىنى كينو تىلىندە شەبەر باياندالادى.
فيلم ارمانشىل, مىنا دۇنيەنىڭ عاداۋاتىنان تازا قالي اتتى ءجاسوسپىرىم بالانىڭ ەستەلىگىمەن باستالادى. ابىز قاريا ەرتە كوكتەمدە الاجوندانىپ جاتقان جەردىڭ بەتىنەن اقسارباس قوزىنى تاۋىپ الادى دا, جاقپار تاستارعا سۋرەت ويىپ تۇرعان بالاعا اكەلىپ بەرەدى. فيلم وسى كورىنىسپەن باستالىپ, وسى كورىنىسپەن اياقتالادى.
– قاريا بالاعا قوزىنى بەرمەستەن بۇرىن, «سەن مىنا سۋرەتتەردى ءۇش مىڭ جىلدان بەرى ويىپ, ءتۇسىرىپ كەلەسىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى عوي. اڭگىمە وسى سۇراقتا. جاقپار تاستاعى سۋرەتتەر. ابىز قاريا. ارمانشىل بالا. كوشپەندى تۇرمىس. ماڭگىلىك وسىلايشا جالعاسىپ جاتىر. ءتۇسى, ءتۇرى عانا ەپتەپ وزگەرۋى مۇمكىن, بىراق ءبىزدىڭ تەرەڭنەن تارتقان التىن تامىرىمىز ساباعىن ۇزگەن جوق, – دەيدى ستسەناري اۆتورى.
ءفيلمنىڭ باستى كەيىپكەرى كىم؟ اقتاي سالدى ۇناتىپ, ۇزاتىلعالى وتىرعان جەرىنە بارماي, سۇيگەنىمەن قاشىپ كەتكەن ۇكىبالا ما؟ الدە قازاق سال-سەرىلەرىنىڭ جيىنتىق بەينەسى ءىسپەتتەس اقتاي ما؟ كەيدە كارتينانىڭ ءون بويىندا باستى رولدە ارمانشىل قاليدىڭ ءوزى كورىنەدى.
الدە ۇكىبالانى ءۇنسىز جاقسى كورگەن, بۇكىل قازاق ازاماتتارىنىڭ كوپشىلىگىنە ۇقساس, تاۋ مىنەزدى, تۇيىق جان قاستەل مىنا ءومىردىڭ باستى كەيىپكەرى بولار؟! بۇل فيلمدە شىن مانىندە بىردە-ءبىر جاعىمسىز كەيىپكەر جوق.
– ۋاقىت كەرۋەنى دەگەن وسى. ۇكىبالا (كەلىن) مەن سارانىڭ (ەنە) ەكەۋى ءبىر انانىڭ وبرازىن سومدادى دەسە بولادى. ال ەندى وسى ءبىر ايەل ءۇش مىڭ جىل الدىندا دا ءومىر سۇرسە كەرەك. ءتىپتى ودان دا بۇرىن تىرلىك كەشتى دەپ ويلاساق قاتەلەسپەيمىز. ول جانە بۇگىن دە ءومىر ءسۇرىپ, قاسىمىزدا ءجۇر, – دەيدى يدەيا اۆتورى.
ەل جايلاۋعا جاڭا كەلىپ قونىپ جاتقاندا سارا اپا كورشىلەرىنەن وت الىپ كەلۋ ءۇشىن بالا قاليدى جۇمسايدى. وت الىپ كەلۋ قىرداعى اۋىلدىڭ ىشىندە اقپاراتتى (بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا) تاراتۋدىڭ دا ءبىر ءتۇرى عوي.
– وت الىپ كەلۋدى مەن كينو سيۋجەتىنە ارنايى ەنگىزدىم. نەگىزگى اقپاراتتى تاسۋشىلار كوشپەندى تۇرمىستا وت الىپ كەلۋشى ايەلدەر, بالالار بولعان. قىسقاسى, ءبىر ءۇيدىڭ ارىق-تۇرىق مالى جوعالىپ كەتسە دە, ونىڭ قاي سايدا جۇرگەنىن ات ۇستىندەگى جولاۋشىلار وت تاسىپ جۇرگەن ايەلگە نەمەسە اۋىلدىڭ قارا سيراق بالالارىنا ايتىپ كەتەدى. ءبىز بالا كەزىمىزدە تالاي وت العانبىز. كينو تۇسىرسەم نەمەسە ستسەناري جازا قالسام پايدالانارمىن دەپ ويلاپ ءجۇرۋشى ەدىم. «اقسارباسقا» ءدوپ كەلە كەتتى, – دەيدى ەركەش قۇرمانبەكقىزى.
«ەل ماقتاعان جىگىتتى قىز جاقتاعان» دەگەندەي, اتاستىرعان جەرىنە بارعىسى كەلمەي جۇرگەن ۇكىبالاعا الدىمەن اقتاي سەرىنىڭ داقپىرتى جەتەدى.
كينولەنتادا توسىن ءبىر رەجيسسەرلىك شەشىمدەر بار ەكەنىن اڭعارماي قالعان ادام از. ماسەلەن, ۇكىبالانىڭ اقتايدىڭ الدىنان جۇگىرىپ شىعىپ, ءدۇيىم ەلدىڭ كوزىنشە ونى سەرى اتىنىڭ الدىنا وتىرعىزىپ الاتىنى.
– ءبىر شىندىقتى ايتا كەتەيىن, كينو ءتۇسىرۋ بارىسىنداعى ويلاعان كورىنىسىمىزدە ۇكىبالا توپ قىزداردىڭ ىشىندە جاسىرىنىپ تۇرۋى ءتيىس-ءتى. اتاعى الىسقا كەتكەن سۇلۋدى اقتاي سال (اكتەر نۇرلان ءالىمجان) كوزىمەن ىزدەيدى. قانشا دەگەنمەن باي, شونجار اۋىلدىڭ قاتاڭ باعۋىنداعى قىز سالدىڭ كوزىنە بىردەن تۇسە قويماۋى كەرەك قوي. كۇيەۋگە شىققالى جاتىر. بىراق وسى كورىنىستى تاسپالاي الماي-اق قويدىق, – دەيدى اۆتور.
ايتقانداي وسىعان دەيىن «اعايىندىلار», «ءان مەن اناشا» سياقتى كينولەنتالار ارقىلى تانىلعان نۇرلان ءالىمجان قازاق اكتەرلەرىنىڭ ىشىنەن قىتاي فيلمىنە ءبىرىنشى بولىپ تۇسكەن اكتەر.
اقتاي سالدىڭ الدىنان جۇگىرىپ شىعۋى ۇكىبالانى كۇتىپ تۇرعان ۇلكەن تاعدىردىڭ نىشانىنداي اڭعارىلدى بىزگە. ۇكىبالا قادىرلى اۋىلدىڭ سانىمەن بويجەتكەن ۇياڭ قىزى بولعانىمەن, تاڭداۋ جاساۋدان تايىنبايتىن, سەزىمىنە دە ەرىك بەرە الاتىن قازاق قىزىنىڭ تابيعاتىن تانىتادى.
ۇكىبالا اقتاي سالدىڭ الدىنان شىعىپ قانا قويمايدى, ءوز سەزىمىن قوبىز ۇنىمەن جەتكىزەدى دە. اقتاي سال جيىن ورتاسىندا ەلدى ەرەن ريزا ەتىپ ۇكىلى ىبىرايدىڭ ءانىن ايتىپ وتىرادى. ءسويتىپ وتىرعان كەزدە ءۇي ىشىندەگى ۇكىبالا ەردەننىڭ كۇيىن قوبىزبەن تارتىپ, ءوزىنىڭ زار-مۇڭىن سالعا جەتكىزەدى.
– بۇل ءداستۇر باسقا ۇلتتاردا جوقتىڭ قاسى. ويتكەنى, قازاقتىڭ ساحارالىق مادەنيەتى, زاڭى, مۇراسى بار. ءبىر نارسەنى توتەسىنەن ايتسا, ءبىرىن قالجىڭعا سۇيەپ ايتادى. ال ەندى تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋگە كەلمەيتىن دۇنيەنى دومبىرامەن, قوبىز ۇنىمەن جەتكىزەدى. بۇنى ايتقان تاعى دا ەركەش قۇرمانبەكقىزى. بۇدان كەيىن دە ول بىرقاتار جايتتار جونىندە اڭگىمە ايتقان.
نە دەسەك تە, قازاق حالقىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان تىرشىلىگىن بارلىق بوياۋىمەن بەرۋگە قىتايدىڭ ورتالىق تەلەۆيزياسى قاراجات اياماعان. ءفيلمنىڭ بيۋدجەتى – جەتى ميلليون يۋان, ياعني 1,5 ميلليون دوللار كورىنەدى.
اراعا بەس جىل سالىپ بارىپ, ۇكىبالانىڭ اقتاي سەرىدەن جەسىر قالىپ, بىرەۋمەن ايىپتى بولىپ قالدى دەگەندەي, تاۋدان قۇلاپ اققان تاستاي سۋعا توعىتىلىپ جاتقانى كورسەتىلەدى. ازداپ تۇسىنىكسىزدەۋ بولعان وسى تۇس. ۇكىبالا نەگە كۇنالى بولىپ قالدى؟ اقتايدىڭ توپىراعى كەپپەي جاتىپ قياس باسىپ قويعانى راس پا ەدى؟
– ول جەردە ەشقانداي كورىنىس قيىلعان جوق. اقتاي سالدىڭ دۇنيە سالعانىن, ودان كەيىنگى جايلاردى تۇسىرسەك, كارتينا ۇزارىپ كەتەتىن ەدى. بۇل كورىنىستە قىتاي كورەرمەندەرى ءۇشىن ۇكىبالانىڭ قاستەلمەن تاعدىر قوسۋىن تانىستىرىپ ءوتۋ عانا قاجەت بولدى. جالپى, كينو ءتۇسىرىلىپ بىتكەن كەزدە ءبىز بەس ساعاتقا جۋىق ماتەريال الدىق. مۇنداي كورىنىستەردى ساقتاپ قالاتىن بولساڭ, توقسان مينۋتتان اسىپ كەتەدى. توقسان مينۋتتان بىرەر سەكۋند اسسا بولدى, ولشەمگە تولمايتىن تاۋار بولىپ شىعادى.
كورەرمەندەردى تەرەڭدىگىمەن ءتانتى ەتكەن ءرولدىڭ ءبىرى – قاستەل. بۇل وبرازدى التاي ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسىندە ىستەيتىن, قازاق ءتىلى مەن سالتىن جاقسى بىلەتىن ءابدۋايت اتتى ۇيعىر ازاماتى سومدادى.
وبرازدى سومدايتىن كەزدە وعان نەشە قايتارا: «سەن ءوزىڭدى تەك قانا تاۋمىن دەپ ويلا. كوزىڭنەن, وزىڭنەن ۇشقالاقتىق كورىنبەسىن», دەپ ايتقانمىن. جانە بۇل كەيىپكەر كەشكە دەيىن ارەكەت ءۇستىندە, «بەس ساۋلىقتىڭ» قامىن عانا ويلاپ جۇرەدى. بىراق ىشكى دۇنيەسى سونداي تەرەڭ. مەن وعان: «سەنىڭ ىشكى دۇنيەڭ بۇل ومىردەن كەنجەلەپ قالعان جوق. سەن ءبارىن بىلەسىڭ. كەشىرە دە, قابىلداي دا بىلەسىڭ. وسى وبرازدى جاراتىپ بەرە الساڭ, سەن مىقتى جىگىت بولدىڭ», – دەپ ايتتىم. ءفيلمدى تۇسىرمەستەن بۇرىن الدىن-الا وتىز كۇنگە ول شىڭگىلگە, جايلاۋعا كەتتى. قازاقتىڭ جىگىتتەرى اتقا قالاي مىنەدى, اتقا قالاي شابادى, قارا جۇمىستى قالاي ىستەيدى – سونىڭ ءبارىن ءومىردەن ۇيرەنىپ كەل دەپ جىبەرگەنمىن. كينودا ول ەر-تۇرمان جاساپ وتىرادى. شابىلىپ جاتقان ەردىڭ قاڭقاسىن بىلەگىنە سالىپ ولشەپ كورەدى. ءدال وسىنى اكتەر جىگىتىمىز جايلاۋدان ۇيرەنىپ كەلدى.
فيلمدە ادامنىڭ جۇرەگىن سىزداتار تۇس – بوتاسى جۇرتتا قالعان ارۋانا.
– بالا كەزىمىزدە بوزداپ تۇراتىن بوتا مەن ىنگەندى تالاي كورگەنبىز. بوزداعانى قۇلاقتىڭ ءتۇبىندە تۇر. ماڭگى كەتپەيدى. فيلمدە بوتاسىن ىزدەپ كەلە بەرەتىن ارۋانا تۋرالى ەشنارسە ايتىلمايدى. ءسوز جوق, كورىنىس قانا بار. بىراق جۇرەگىڭدى سىزداتادى. مەنىڭ جۇرەگىمدى اۋىرتقان سوڭ, باسقالاردىڭ دا جۇرەگىن اۋىرتاتىن شىعار دەپ ويلادىم.
ۇكىبالانىڭ رولىنە دە تالاي دارىندى جاستار كاستينگتەن وتكەن ەكەن. الايدا تاڭداۋ مارجان بايتوكەنقىزىنا ءتۇسىپتى.
– بۇل رولگە كوپ قىزداردى بايقاپ كوردىك. قازاقستاننان دا اكتريسالار قاراستىردىق. بىراق كوپ ءارتىستىڭ بەت كەلبەتى زاماناۋي پىشىنگە ءوتىپ كەتكەن. كوزدەرى, كوزقاراسى قازىرگى زاماندىق بولىپ تۇرادى. ال, مارجاننىڭ كوزىندە قازاق قىزىنىڭ ءبىر ۇياڭدىعى بار, – دەدى ەركەش ەڭ سوڭىندا.
«اقسارباس» بىزگە مۇڭدى اياقتالاتىن ەرتەگى سياقتى اسەر قالدىردى. مال ەكەش مالدىڭ دە قايتا-قايتا زارلاپ بوتاسىنا كەلە بەرەتىنىن كورگەن ۇكىبالا قىستىڭ كوزى قىراۋدا ەكى پەرزەنتىن ىزدەپ جولعا شىعادى.
قاستەلدەي ازامات تا اناعا بالاسىن ايىرباستاي المايدى. ولار قوسىلا ما؟ مۇمكىن قايتا قوسىلاتىن دا شىعار. قاليدىڭ دا ارمانى وسى...
قازىر بەيجىڭدە كورسەتىلىپ جاتقان «اقسارباس» كارتيناسى كانادادا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدە ۇزدىك فيلمدەر قاتارىنان كورىنگەن.
ايناش ەسالي, الماتى.
سۋرەتتە: «اقسارباس» فيلمىنەن كورىنىس.