ۇكىمەت

“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى

اۋىلدى قولداۋدىڭ ءتيىمدى باعىتى قازاقستان حالقى قاڭتاردىڭ 28 جۇل­دى­زىن­داعى جولداۋدا ايتىلعان جەتىستىكتەرىمىز بەن الدىمىزدا تۇرعان اسقارا­لى مىندەتتەردى زور ىقىلاسپەن قارسى الۋدا. جولداۋدا قاشانداعىداي رەسپۋب­لي­كا­مىزداعى اگرارلىق سالانى دامىتۋعا ارنالعان ارنايى تارماقتار بار. وندا اي­تىلعان باستى مىندەت – ەتتى مال شارۋا­شىلىعىن دامىتۋدىڭ كەلەلى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ, ءسويتىپ, 4 ميلليون توننا استىقتى ەكسپورتتاۋعا تەڭ كەلەتىن 60 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن ەكس­پورتتاۋعا جە­تىسۋ. بۇل, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ كورپو­راتسياعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى. عاسىر باسىندا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ون جىل­دىعى قارساڭىندا, ەڭ الدىمەن اۋىل­­دى قول­داۋ قاجەتتىگىن الداعى دامۋى­­مىز­دىڭ با­سىم باعىتى ساناپ, اۋىل ەكونومي­كاسىن كوتەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ­دىڭ جاڭا­شا باعىتتارى بەلگىلەنگەن بولا­تىن. اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قول­داۋدىڭ جاڭا دامۋ ينستي­تۋت­تارىنىڭ ال­عاشقى قارلىعاشى بولىپ 2001 جىلى 25 قاڭتاردا «اگرارلىق نەسيە كورپورا­تسياسى» جابىق اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى, سول ار­قىلى اۋىل شارۋاشى­لىعى تاۋار ءوندىرۋشى­لەرىنىڭ جەڭىلدەتىل­گەن نەسيە رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا مۇمكىندىكتەر جاسالدى. نەسيە كورپوراتسياسى سول جىلى ناۋ­رىز ايىنىڭ باسىنان باستاپ ءوز مىندەتتەرىن اتقارا باستادى, سودان بەرى ون جىل ۋاقىت ءوتتى. وسى ون جىل ىشىندە ءبىزدىڭ كورپوراتسيا ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن نەسيەلەيتىن مەملەكەتتىك قار­جى رەسۋرستارىن اۋىل­عا جۇيەلى تۇردە باعىتتاۋعا جول اشىلدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى 2006 جىلعى 7 شىلدەدە «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى ما­مان­داندى­رىلعان ۇيىمداردىڭ قاتىسۋى­مەن قولداۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرا­لى» № 645 قاۋلى قابىلدادى. اگروونەر­كاسىپتىك كەشەندى قول­داۋ­دى جاڭا ساتىعا كوتەرگەن بۇل قاۋلىعا سايكەس التى ما­مانداندىرىلعان ۇيىمدار اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە قۇ­رى­لىپ, جىل سوڭىنا قا­راي «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگىنە بىرىكتى. سول ءسات­تەن باستاپ بۇل اكتسيونەرلىك قو­عام­­دار­دىڭ جەكە-جەكە مىندەتتەرى انىق­­تالدى, ءبىرى اوك سۋبەك­تىلەرىن نە­­سيە­لەۋدىڭ ينستي­تۋت­تىق قىزمەتتەرىن جاساسا, ءبىرى ليزينگتىك باع­دارلامالارمەن جۇ­مىس اتقارادى. ەندى بىرەۋلەرى استىق ساۋداسىمەن اينا­لىسادى, ەگىنشىلىك پەن مال شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن ەكسپورت­تاۋدى ۇيىمداس­تى­­رادى, استىق جانە ماقتا كەپىلى نەگىزىندە بەرىلگەن مىندەتتەمەلەردى ورىندايدى, ساقتان­دىرۋ جانە اوك سۋبەكتىلەرىن اقپاراتتىق-ماركە­تينگ­تىك قولداۋمەن اي­نا­لىسادى. قىسقا­سى, ءار سالادا مەملەكەتتىك قولداۋ سايا­ساتىمەن اينالىساتىن بەلگىلى ءبىر مەكەمەلەر قالىپ­تاستى. سولاردىڭ ىشىندە, ءبىزدىڭ «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق قىزمەتى كرەديتتەۋ جۇيەسىن حالىققا بارىنشا جاقىن­داتىپ, نەسيە الۋدى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە رەتتەۋ ىسىنە باعىت­تالىندى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» ار­قىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋدىڭ جاڭا باعىتتارى جاسالدى, 2001 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى بارلىق سەلولىق اۋدانداردا كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەر قۇرىلا باستادى. باستاپقى جىلى العاشقى 18 كرەديتتىك سەرىكتەستىك قۇ­رىلىپ, كورپوراتسيا تاراپىنان قارجىلاندى­رىلعان بولسا, 2006 جىلى بۇل كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەر سانى 146 بىرلىككە, ال ولارعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى 9,68 ملرد. تەڭگەگە جەتتى, بۇگىندە سەرىكتەستىك­تەردىڭ سانى 161 بىرلىكتى قۇراپ وتىر. ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ءبىزدىڭ كورپوراتسيا باستاپقى 7 جىل ىشىندە كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەرگە, اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىنە جانە اۋىلدىق جەردەگى كاسىپكەرلىك قىز­مەتتىڭ اۋىل شارۋاشى­لى­عىنا جاتپايتىن تۇرلەرىمەن شۇعىل­دانۋشىلارعا كرەديت بەرۋدى جۇزەگە اسىردى. بۇلارعا سوڭعى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ, كوك­تەمگى ەگىس جانە ءونىم جيناۋ جۇمىستا­رىنا نەسيە بەرۋ, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشى­لىعىن دامىتۋ باعدارلامالارى قوسىلىپ وتىر. كورپوراتسيا قۇرىلعالى بەرگى ون جىل­­دىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن كورسەت­كىشتەرى قانداي؟ كورپوراتسيانىڭ قارجى­لىق كاپيتالى بۇگىندە 48,6 ملرد. تەڭگەگە جەتتى, اكتيۆى – 88,7 ملرد. تەڭگە. وتكەن بەس جىل ىشىندە مىنا كولەمدە كرەديتتىك رەسۋرستار بەرىلدى: 2006 جىلى 12,5 ملرد. تەڭگە, 2007 جىلى 19,4 ملرد. تەڭگە, 2008 جىلى 40,0 ملرد. تەڭگە, 2009 جىلى 35,6 ملرد. تەڭگە, 2010 جىلى 39,1 ملرد. تەڭگە. وسى جىلدار ىشىندە بيۋدجەتتەن يگەرىلگەن قارجىلاردىڭ ءوسۋ دينامي­كا­سىن كورسەتەر بولساق, 2006 جىلى 8,2 ملرد. تەڭگە, 2007 جىلى 9,6 ملرد. تەڭگە, 2008 جىلى 10,2 ملرد. تەڭگە, 2009 جىلى 2,1 ملرد. تەڭگە, 2010 جىلى 24,3 ملرد.تەڭگە بولدى. كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەردى نەسيەلەۋگە 2006 جىلى 5 347,5 ملن. تەڭگە, 2007 جىلى 6 508,9 ملن. تەڭگە, 2008 جىلى 6 966,9 ملن. تەڭگە, 2009 جىلى 1 000,0 ملن. تەڭگە, 2010 جىلى 5 000,0 ملن. تەڭ­گە ءبولىندى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن دايىنداۋ, ساقتاۋ, وڭدەۋ, ساتۋ ينف­را­قۇرىلىمدارىن نەسيەلەۋگە 2006 جى­ل­ى 2 804,8 ملن. تەڭگە, 2007 جىلى 2 395,3 ملن. تەڭگە, 2008 جىلى 2 257,5 ملن. تەڭگە, 2009 جىلى 700,0 ملن. تەڭگە, 2010 جىلى 1 007,5 ملن. تەڭگە ءبولىندى, اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلىك قىزمەت­تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاتپايتىن تۇرلەرىنە 2007 جىلى 700,0 ملن. تەڭگە, 2008 جىلى 1 001,2 ملن. تەڭگە, 2009 جى­لى 366,7 ملن. تەڭگە, 2010 جىلى 324,1 ملن. تەڭگە كرەديت بەرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 6799-عا جەتتى, ونىڭ 82 پايىزى شارۋا قوجالىق­تارى, 10 پايىزى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر, 8 پايىزى وزگە ۇيىم­دار. ون جىلدىڭ ىشىندە كرەديتتىك سەرىك­تەستىكتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن ودان ءارى دامۋىنا 74 730,7 ملن. تەڭگە قارجى نەسيە رەتىندە بەرىلدى, ونىڭ 59 188,1 ملن. تەڭگەسى سوڭعى بەس جىلدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەرى مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرلەستىكتەرىن قارجىلاي قولداۋ سەلولىق تۇ­تىنۋ كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل بىرلەستىكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى مەن اۋىل تۇرعىندارىن بىرلەسكەن جاع­دايدا ءونىم ءوندىرۋ, ونى ساقتاۋ, قايتا وڭدەۋ, تاسىمالداۋ, ساتۋ جانە وسى ىستەردى ۇيىمداستىرۋعا قاجەت تاۋارلارمەن جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ىستەرىمەن اينالىسا باستادى. وسى پرينتسيپتەر نەگىزىندە 2006-2010 جىلدارى قۇرىلعان 138 سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرىنە كورپوراتسيا تاراپىنان 9,4 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولىندى, سونىڭ ەسەبىنەن ولاردىڭ قۇرامىنداعى 1636 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرى مەن 3 472 جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلدى دەۋگە نەگىز بار. 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 17 كووپەراتيۆكە 1 ميلليارد تەڭگە­دەن استام قاراجات ءبولىندى. بۇل 17 جوبانى جەكەلەپ ايتار بولساق, ەت دايىنداۋعا – 44,9 ميلليون تەڭگەلىك 2 جوبا, ەتتى قايتا وڭدەۋگە – 3,4 ميلليون تەڭگەلىك 1 جوبا, استىق پەن ءجۇندى قايتا وڭدەۋگە – 75,7 ميلليون تەڭگەگە 2 جوبا, ءسۇتتى قايتا وڭدەۋگە – 5,0 ميلليون تەڭگەگە 1 جوبا, استىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە – 417,7 ميلليون تەڭگەگە 2 جوبا, ماقتا دايىنداۋعا  460,8 ميلليون تەڭ­گەگە 9 جوبا قارجىلاندىرىلدى. كورپوراتسيا كوپتەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ءۇشىنشى باعىت – اۋىلدىق جەردەگى كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ اۋىل شارۋاشى­لى­عىنا جاتپايتىن تۇرلەرىنە كرەديت بەرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل سالا نەسيەلەندىرىلە باستاعان 2007 جىلدان بەرگى 4 جىل ىشىندە كورپوراتسيا 131 زايم الۋ­شىنىڭ 137 جوباسىن جالپى سوماسى 2 458,5 ميلليون تەڭگەگە قارجى­لان­دىردى, ونىڭ 2 392,0 ميلليون تەڭگەسى بيۋدجەتتىك قارجىلار ەسەبىنەن بەرىلدى. وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەردى تالداپ ايتار بولساق, 324,1 ميلليون تەڭگەگە 9 جوبا مىنا تومەندەگى باعىتتار بويىنشا قارجى­لاندىرىلدى: - جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى ونىمدەرىن ءوندىرۋ – 15,1 ميلليون تەڭگەگە 2 جوبا; - تۋريزم – 279,4 ميلليون تەڭگەگە 2 جوبا; - اۋىلداعى ساۋدا نۇكتەلەرى – 11,3 ميلليون تەڭگەگە 2 جوبا; - جول بويىنداعى سەرۆيس – 10,0 ميلليون تەڭگەگە 1 جوبا; - قوناقۇي بيزنەسى – 6,3 ميلليون تەڭگەگە 1 جوبا; - بالىق اۋلاۋ – 2,0 ميلليون تەڭگەگە 1 جوبا. بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاردى تارتا وتى­رىپ اوك سۋبەكتىلەرىن كرەديتتەۋ باعدارلا­ماسى بويىنشا قايتارىلعان قارجىلاردىڭ ەسەبىنەن ىشكى رىنوكقا وبليگاتسيالار شىعارۋ مەن ورنالاستىرۋ جانە Dresdner ءBankتىڭ ەكى جاقتى زايمدارىن ىسكە قوسۋ ارقىلى 2007-2010 جىلدارى 27 775,2 ميلليون تەڭگەلىك 109 جوبا قارجىلاندىرىلدى. بۇلارعا قوسا 2009 جىلى كورپوراتسيا الماتى وبلىسى اكىم­دىگىمەن 200,0 ميلليون تەڭگە قارجى تارتۋ ءۇشىن كەلىسىم-شارتقا وتىردى, سو­نىڭ ەسەبىنەن 2009 جىلى 39,2 ميلليون تەڭگەلىك 1 جوبا, 2010 جىلى 64,7 ميلليون تەڭگەلىك 3 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. كورپوراتسيا 2009 جىلدان باستاپ بىرنەشە جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى باستادى, سونىڭ ءبىرى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن كوكتەمگى ەگىس جانە كۇزگى ءونىم جيناۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن كرەديتتەۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعىتتا 2009 جىلى ۇلتتىق بانكتەن الىنعان قارجى ەسەبىنەن 15 481,5 ميلليون تەڭگە بولاتىن 98 جوبا, 2010 جىلى رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن 12 941,7 ميلليون تەڭگەلىك 34 جوبا قارجى­لاندىرىلدى. 2010 جىلى العاش رەت كورپوراتسيا اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ مەن تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءىسىن كرەديتتەۋدى باستادى. بۇگىنگە دەيىن كورپوراتسياعا 9 779,3 ميلليون تەڭگەلىك 12 ءوتىنىم كەلىپ ءتۇستى, وتكەن جىل ىشىندە 5 ميلليارد تەڭگەنىڭ 4 جوباسى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلدى. ەكىنشىدەن, 2009 جىلدان باستاپ كورپوراتسيا ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسى ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى نەسيەلەۋ باعدارلاماسىن باستادى. ۇلتتىق قوردان بارلىعى 62,9 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. 2009-2010 جىلدارى جالپى سوماسى 14 363,4 ميلليون تەڭگە بولاتىن 32 جوبا قارجىلاندىرىلدى, ونىڭ ىشىندە: 2009 جىلى 6 262,7 ميلليون تەڭگەگە 13 جوبا, 2010 جىلى 8 100,7 ميلليون تەڭگەگە 19 جوبا يگەرىلدى. كورپوراتسيا تاعى ءبىر جاڭا باعىت بويىنشا 2011 جىلدان باستاپ مال شا­رۋا­شىلىعىن ءارى قاراي دامىتۋ, سونىمەن قاتار ءىرى قارا مال باسىن ارتتىرۋ جانە بورداقىلاۋ الاڭدارىن جاس تولدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول باعدارلامالار ورتا شارۋا فەرمەرلىك قوجالىقتارىنداعى مال شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋدى كرەديتتەۋ مەن اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال تابىنىن (اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق-رەپرودۋك­تورلار) قالىپتاستىرۋ مەن مولايتۋدى كرەديتتەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلماق. ورتا شارۋا قوجالىقتارىنداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىسىن كرەديتتەۋگە 2011 جىلعا 3 700,0 ملن. تەڭگە قارجى جوسپارلاندى. باعدارلاما ماقساتى شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى ەتتى مال شارۋا­شىلىعىن دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ, ول ءۇشىن سانى وتىزدان اساتىن ءىرى قارانى ساتىپ الۋدى جانە اينالىم قاراجاتىن تولتىرۋدى  جوسپارلايتىن ۇساق فەرمەرلىك (شارۋا) قوجالىقتارىنا كرەديت بەرىلەدى. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال تابىنىن قالىپتاستىرۋ مەن مولايتۋدى كرەديتتەۋ­گە 2011 جىلعا 7 500,0 ملن. تەڭگە قار­جى جوسپارلاندى, بۇل باعدارلامانىڭ ماق­ساتى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تۇ­راقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى, ونىمدىلىگى جوعارى ءىرى قارا مالدى ءوسىرۋدى ىنتالان­دىرۋ بولىپ تابىلادى. وسى باعدارلاما بويىنشا قارجىلاندىرۋ جاڭا شارۋا­شى­لىق-رەپرودۋكتورلار جەلىسىن قۇرۋعا, سونداي-اق بۇعان دەيىن جۇزەگە اسقان اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردى قاي­تا قۇرۋ مەن جاڭعىرتۋعا باعىتتالاتىن بولادى. قۇرىلاتىن اسىل تۇقىمدى شارۋا­شىلىق-رەپرودۋكتورلار اسىل تۇقىمدى مال باسىن فەرمەرلىك جانە شارۋا قوجالىقتارىنا وتكىزۋ ءۇشىن كوبەيتەدى, ال جارامسىز مال باسى مەن بۇقالاردىڭ ءبىر بولىگى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان بور­داقىلاۋ الاڭدارىنا جانە مال شارۋا­شى­لىعىنىڭ ەتتى باعىتىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىس جاسايتىن شارۋاشى­لىق­تارعا جەتكىزىلەدى. كورپوراتسيانىڭ بۇگىنگى مىندەتىنە نە جاتادى؟ تۇجىرىمداپ ايتساق, ول – كورپوراتيۆتى باسقارۋدىڭ الەمدىك وزىق تاجىريبەسىنە سايكەستىك نەگىزىندە اۋىل­داعى كاسىپكەرلىكتىڭ باسەكەگە ساي دا­مۋىن ىنتالاندىراتىن قولجەتىمدى نەسيە جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ. بۇل ءۇشىن بىزدەر  ۇكىمەت باسىمدىق بەرگەن اگروونەركاسىپتىك كە­شەننىڭ ين­دۋس­تريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دا­مۋىن قام­تاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇ­مىس اتقارامىز جانە وسى­نىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ اگ­رارلىق سالاسى­نىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءىسى­نە ءوز ۇلە­سى­مىزدى قوساتىن بولامىز. داۋرەنبەك قاجاحمەتوۆ,  «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى»  اق باسقارما توراعاسى.