ەلىمىز اۋماعىنا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن (تبۋب) ورنالاستىرۋ ءارتۇرلى پىكىرلەر تۋدىرۋدا. وسىعان بايلانىستى ءبىز ءماجىلىس دەپۋتاتتارى شاۆحات وتەمىسوۆ پەن ەۆگەني كوزلوۆتىڭ پىكىرلەرىن جازىپ العان ەدىك.
– شاۆحات انەس ۇلى, ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا قارالعان قازاقستان مەن ماگاتە اراسىنداعى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تبۋب ورنالاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن قولداپ سويلەۋىڭىزگە قانداي سەبەپتەر بولدى؟
– ويتكەنى, بۇل كەلىسىم يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىنىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى جانە جاھاندىق يادرولىق قاتەردى ازايتۋ پروتسەسىنىڭ نەگىزگى قولداۋشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ جونىندەگى جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنۋى مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىك جولىندا تىنىمسىز كۇرەسكەر بولىپ وتىرعانىن تانىتتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاريحي شەشىمىنىڭ ارقاسىندا وسىدان 25 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانى ءمالىم. قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2015 جىلعى جەلتوقساندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانى قابىلدادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا قازاقستان «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045» جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. 2016 جىلعى ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاپ, «ءححى عاسىر. سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىنىڭ ادامزاتقا قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى.
– ال تبۋب-تى قازاقستانعا ورنالاستىرۋدىڭ قانداي ناقتى ماڭىزى بار دەپ ويلايسىز؟
– بۇل – ءبىزدىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كەيبىر جوبالارعا ءوزىمىز باستاماشىل بولعان بىرجاقتى ارەكەتتەردەن بىرلەسكەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا قادام باسۋىمىزدىڭ كورىنىسى. تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ كەپىلدىك قورىن قۇرۋ – ۋران قورى جوق جانە ۋراندى جوعارى بايىتۋعا ۇمتىلمايتىن ەلدەرگە يادرولىق وتىندى جەتكىزۋگە كەپىلدىك بەرەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي ەلدەر ۋران جەتكىزۋدىڭ بالامالى جولدارىن تابۋعا الاڭدامايتىن بولادى جانە وزدەرىندە ۋران ءوندىرۋدىڭ تولىق تسيكلىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندامايدى. ءسويتىپ, تبۋب يادرولىق وتىندى تەڭگەرىمدى ەتىپ قانا قويماي, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتادى جانە يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ جاپپاي تارالۋىن بولدىرمايدى. مۇنداي جاعدايلار جالپى وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە جاعىمدى اسەر ەتىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ءسويتىپ, ءبىز يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋعا تاعى ءبىر قادام جاقىنداي تۇسەمىز.
– ەۆگەني الەكساندروۆيچ, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا تبۋب-تىڭ قازاقستانعا قانشالىقتى پايداسى بار؟
– ماگاتە-ءنىڭ قاراۋىنداعى مۇنداي بانك الەمنىڭ باسقا ەشبىر ەلىندە جوق. يادرولىق قارۋدان 25 جىل بۇرىن ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستان مۇنداي وتىن تەك بەيبىت ماقساتقا قولدانىلۋ كەرەكتىگىن بۇكىل الەمگە تانىتىپ وتىر. ارينە, تبۋب-تىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ورنالاسۋىنا بايلانىستى حالىق اراسىندا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى مەن ونى قازاقستانعا ورنالاستىرۋدىڭ قانداي ماڭىزى بار ەكەنىن شامام كەلگەنشە ايتىپ بەرەيىن. قازىر الەمدى يادرولىق ماتەريالداردىڭ تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى الاڭداتىپ وتىر. ءوز ءىسى مەن ومىرىنە جاۋاپسىزدىقپەن قارايتىن وندايلار ءبىر ەسالاڭ يدەيا ءۇشىن باسقانىڭ ءومىرى مەن قۇقىن اياققا باسىپ جۇرە بەرەدى. قانشاما مىڭ ادامعا قايعى-قاسىرەت اكەلەتىنىن دە ويلاپ باستارىن قاتىرمايدى. سوندىقتان, يادرولىق ماتەريالداردى بارىنشا سەنىمدى, قاۋىپسىز جەرگە ساقتاۋ – الەمنىڭ الدىندا تۇرعان پروبلەمانىڭ ءبىرى. ءۇلبى زاۋىتى – تومەن بايىتىلعان ۋراندى سەنىمدى ساقتاۋ جونىنەن ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاعان كاسىپورىن. سوندىقتان, ونىڭ اۋماعىنا ەنگىزىلگەن يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىز ساقتالاتىندىعىنا كەپىلدىك بار. ءسىز مەنەن ونىڭ قازاقستانعا قانداي پايداسى بار دەپ سۇرادىڭىز. ءومىردەگى بارلىق نارسە اقشامەن ولشەنبەيدى. بۇل كەلىسىمنەن قازاقستان اقشالاي كىرىس تۇسىرمەسە دە, ساياسي تۇرعىدان تەك ۇلكەن تابىسقا قولى جەتەدى. بۇل جەردە قازاقستان ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى قوزعالىستىڭ ءسوز ءجۇزىندەگى بەلسەندى مۇشەسى عانا ەمەس, ونى ءىس جۇزىنە اسىرا الاتىن ورىنداۋشىسى ەكەنىن كورسەتە وتىرىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ زور سەنىمىنە يە بولا ءتۇسىپ وتىر.
– اڭگىمەلەرىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»