حالقىمىز ەجەلدەن «بۇلاق كورسەڭ, كوزىن اش» دەگەن دانالىقتى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ كەلگەن. بۇل تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزىن بىتەمە, جاقسىلىقتى جالعاستىر, وسۋگە جول اش دەگەن ماعىنامەن قازىرگى ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى «دامۋدى قامتاماسىز ەت» دەگەنگە سايادى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرىنىڭ ءبىرى سۋدىڭ تاپشىلىعى ەكەنى ايتىلعان.
قازاقستان سۋى تاپشى ەلدەر قاتارىنا جاتاتىنىن ەسكەرسەك, سۋ كوزدەرىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ, قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك تۇرعىدان جان-جاقتى شارالار الىنۋى كەرەك دەپ سانايمىز. سونىڭ ىشىندە, بۇلاقتاردىڭ جاعدايىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ ىشىندەگى وزەندەردىڭ نەگىزگى كوزى – كوكتەمدە ەريتىن قار سۋلارى مەن بۇلاقتار. مىسالى, اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار تاۋلارىنان باستاۋ الىپ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانى ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن ۇزىندىعى 700 شاقىرىم جەم وزەنى 14 ساعالىق وزەن مەن بۇلاقتان قۇرالعان. وسى وزەن باستاۋ الاتىن ناق ەگىندىبۇلاق اۋىلىندا 200-دەن استام بۇلاق بولعان. الايدا, قازىر وسى بۇلاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بىتەلىپ قالعان.
ەكىنشى مىسال ايتاتىن بولسام, وسى وڭىرلەردەن وتەتىن ۇزىندىعى 800 شاقىرىمدىق ويىل, ۇزىندىعى 511 شاقىرىمدىق ساعىز وزەندەرى دە بۇلاقتاردان ءنار الىپ, اعىنىن جالعاستىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن, بۇلاردىڭ بويىنداعى كوپتەگەن بۇلاقتار دا بىتەلىپ قالعان.
بۇلاقتاردىڭ بىتەلۋ سەبەپتەرىنىڭ قاتارىنا تابيعي جايلارمەن قاتار, كەڭەس وداعى كەزىندەگى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ەسكەرمەۋ جاتادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن سۋ الۋ ماقساتىمەن وزەن ارنالارى تەحنيكانىڭ كۇشىمەن توپىراقپەن بىتەلىپ قالعان. ەكىنشى سەبەپ, بۇلاقتاردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قورعالۋدان تىس قالعاندىعى. وكىنىشكە قاراي, سول ءۇردىس تاۋەلسىز قازاقستاندا دا جالعاسىپ كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە بۇلاقتارعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان انىقتالماعان. وسىعان بايلانىستى ەش جەردە بۇلاقتاردىڭ ەسەبى جوق. دەمەك, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە قانشا بۇلاقتار بار, ولاردىڭ جاعدايى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىن بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان جوق.
وسى ورايدا ءبىزدىڭ زاڭنامالاردا بۇلاق ماسەلەسىنە بايلانىستى جەتىسپەۋشىلىك بىردەن كوزگە ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ كودەكسىندە «بۇلاق» ءتۇسىنىكتەمەسى مۇلدە بەرىلمەگەن. بۇلاقتار كودەكستىڭ 5-بابىنداعى سۋ نىساندارىنىڭ قۇرامىندا دا كورسەتىلمەگەن. سۋ كودەكسىنىڭ 13-بابىندا جەر استى سۋ نىساندارى بەكىتىلگەن. وسى باپتىڭ 4-تارماعىنا سايكەس «جەر استى سۋلارىنىڭ قۇرلىقتا نەمەسە سۋ استىنان تابيعي شىعۋى» جەر استى سۋ نىسانىنا جاتادى دەلىنىپتى.
شەت ەلدەردىڭ زاڭنامالارىندا بۇلاقتار تۋرالى ناقتى نورمالار بار. مىسالى, ءبىز قاراعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ, قىرعىزستاننىڭ زاڭنامالارىندا ول ارنايى قاراستىرىلعان. ولاردا بۇلاقتار جەر ءۇستى سۋ نىساندارىنا جاتقىزىلعان جانە ولار سۋ شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. سوندىقتان مەن ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداپ, وندا تومەندەگىلەردى جاساۋدى ۇسىندىم: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ كودەكسىنە «بۇلاق» انىقتاماسىن ناقتىلايتىن نورما ەنگىزۋ; حالىقارالىق ءتاجىريبەنى زەردەلەپ, بۇلاقتاردى جەر بەتىندەگى سۋ نىساندارىنا جاتقىزۋدى قاراستىرۋ; بۇلاقتارعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندى انىقتاۋ; مەملەكەتتىك سۋ كاداسترىن جاساۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجى ءبولۋ جانە باسقا دا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىرۋ.
وسىنداي ماسەلەلەر شەشىلمەسە, ەلىمىزدەگى بۇلاق كوزدەرى بىتەلە بەرەتىن ءتۇرى بار. ولاردىڭ كەيبىرىنەن شىققان ءمولدىر, مينەرالدى سۋلاردىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى دە بار ەكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ دا ساپاسىن انىقتاپ, قورعالۋعا الىنۋى كەرەك. بۇل ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ءوز ىقپالىن تيگىزەر ەدى.
سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ,
سەنات دەپۋتاتى