وتكەن قازان ايىندا ەلىمىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدە ماڭىزى بار ۇلكەن وقيعا بولىپ ءوتتى. تالايدان بەرى كوپشىلىكتىڭ نازارىندا كەلە جاتقان اتاقتى «قاشاعان» كەن ورنى ىسكە قوسىلدى. بىراق وسى وقيعا كوپ دابىرا جاسالىنباي ىڭ-شىڭسىز جاعدايدا ءوتتى. ءتىپتى, العاشقى مۇنايدىڭ قاشان الىنعاندىعىن كوپ ماسەلەدە قۇلاعى تۇرىك جۇرەتىن جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ءوزى بىلمەي قالدى دەسە دە بولادى.
«قاشاعان كەن ورنى ىسكە قوسىلدى دەپ ەسەپتەي بەرۋگە بولادى. ءبىز بۇل وقيعا قازاننىڭ 23-ءى كۇنى وتەدى دەپ بەلگىلەگەن ەدىك. بىراق كەن ورنى بۇدان ءسال ەرتەرەك جۇمىسىن باستاپ كەتتى, ەكسپورتتىق مۇناي قازان ايىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باستاپ الىندى», دەدى بۇل جايىندا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ پارلامەنت سەناتىنىڭ دالىزىندە جۋرناليستەرگە بەرگەن قىسقاشا سۇحباتىندا.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اتالعان وقيعانىڭ ەلەۋسىزدەۋ ءوتۋىنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى –
«قاشاعاننىڭ» وسىعان دەيىن دە ءبىر رەت ىسكە قوسىلىپ بارىپ, قايتادان ۇزاق مەرزىمدى ءجوندەۋگە قويىلۋى. ەكىنشىسى – قازىرگى الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى ءارى-ءسارى جاعدايلار. بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل جوبا يگەرىلۋىنىڭ قيىندىقتارى مەن مۇنايدىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى باستاپقى كەزەڭدە قازاقستان جاعىنا كوپ پايدا بەرە قويمايدى.
بىراق سوعان قاراماستان, «قاشاعان» سەكىلدى الىپ كەن ورنىنىڭ قايتادان ىسكە قوسىلعاندى تۋرالى اقپارات حالىقارالىق ىسكەرلىك ورتانىڭ نازارىن اۋدارتقاندىعىن, بۇل تۋرالى پىكىرلەر الەمنىڭ ءار شالعايىندا ايتىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. قازان ايىنىڭ سوڭىندا استاناعا كەلگەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى كومەكشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مەري ۋورليك حانىم كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ سويلەدى. «ءتىپتى, مۇناي باعاسىنىڭ تومەن بولعان جاعدايىنىڭ وزىندە قازاقستانعا مۇنداي كەن ورنىن يگەرۋدى جالعاستىرعان ءجون بولادى», دەدى ول. ءبىز مۇنى «قاشاعاننىڭ» ىسكە قوسىلۋىنا وراي بىلدىرىلگەن اقش-تىڭ رەسمي ۇستانىمى دەپ ۇقتىق.
ساراپشىلار «قاشاعاندى» سوڭعى 40 جىلدا اشىلعان ەڭ ءىرى كەن ورنى دەپ اتاپ, كورسەتىپ كەلەدى. وسىنىڭ بايىبىنا بارۋ ءۇشىن الەمدە اشىلعان ەڭ ءىرى كەن ورىندارى جونىندە دەرەكتەر جيناستىردىق. سوندا «قاشاعاننىڭ» الەمدەگى ەڭ ءىرى 10 مۇناي كەن ورنىنىڭ قاتارىنا كىرەتىندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ول قانداي كەن ورىندارى؟
الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي كەن ورنى – مەكسيكاداعى چيكونتەپەك. مۇنداعى رەسۋرستار مۇناي قورى – 22 ميلليارد توننا. كەن ورنى وتكەن عاسىردىڭ 30 جىلدارى اشىلىپتى.
مۇنان كەيىنگى ورىندى ساۋد ارابياسىنداعى ءال-گابار كەن ورنى يەلەنەدى. 1948 جىلى اشىلعان كەن ورنىنداعى مۇناي قورى 20 ميلليارد توننانى قۇرايدى.
ءۇشىنشى ورىندا كۋۆەيتتىڭ ۇلكەن بۇرگان اتالاتىن كەن ورنى تۇر. قورى – 13 ميلليارد توننا. مۇنداعى مۇناي الۋ جۇمىستارى 1946 جىلى باستالعان.
برازيلياداعى كاريوكا سۋگار لواف كەن ورنى 11 ميلليارد توننا مۇناي قورىمەن ءتورتىنشى ورىندى يەلەنگەن. بۇل كەن ورنى ءبىزدىڭ «قاشاعاننان» كەيىن, ياعني 2008 جىلى اشىلعان ەكەن. قازىر بۇل كەن ورنىن يگەرۋ جۇمىستارى دا بەلسەندى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداعى مۇنايدى يگەرۋ ءبىزدىڭ «قاشاعاننان» دا كۇردەلى بولا ما دەگەن ويدا قالدىق. ويتكەنى, مۇناي 7 شاقىرىمدىق تەرەڭدىكتەن الىنۋى ءتيىس. ونىڭ 2 شاقىرىمىن الەمدىك مۇحيت سۋلارى جاۋىپ تۇر.
كولەمى جاعىنان بەسىنشى ورىنداعى سافانيا-حافدجي مۇناي كەن ورنى كۋۆەيت پەن ساۋد ارابياسى ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. 10,5 ميلليارد توننا مۇناي قورى بولعان كەن ورنى 1951 جىلى اشىلىپتى.
التىنشى ورىنداعى بوليۆار (ۆەنەسۋەلا) مۇناي كەن ورنى وسىدان ءبىر عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن, ياعني 1917 جىلى اشىلسا دا ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە 8,3 ميلليارد توننا مۇناي قورى بار دەپ ەسەپتەلەدى. شاماسى, مۇنايدى الۋ ءىسى بارعان سايىن تەرەڭدەي تۇسسە كەرەك, Petroleos de Venezuela كومپانياسى ونى بوليۆار بۇعازىنداعى ماراكايبو مۇناي باسسەينىنەن 5 شاقىرىمدىق تەرەڭدىكتەن تارتۋدا.
بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىندەگى ءال-زاكۇم كەن ورنى 10 ميلليارد توننا مۇناي قورىمەن جەتىنشى ورىندى, رەسەيدىڭ ساموتلور كەن ورنى 7,1 ميلليارد توننا مۇنايىمەن سەگىزىنشى ورىندى يەلەنگەن. بۇل ەكەۋى دە 1965 جىلى اشىلعان. كاتار مەن يراننىڭ اۋماقتىق سۋلارىندا ورنالاسقان سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك پارسى كەشەندى مۇناي كەن ورنىندا 7 ميلليارد توننا مۇناي بار. ونى وندىرۋمەن ەكى ەلدىڭ مۇناي كومپانيالارى قاتار شۇعىلدانۋدا.
ازىرگە وسى وندىقتى تۇيىندەپ وتىرعان «قاشاعان» مۇناي كەن ورنىندا ءاۋ باستا 6,4 ميلليارد توننا مۇناي بار دەپ ەسەپتەلگەن. بۇل – ۇلكەن بايلىق كوزى. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەر بويىنشا بيىلعى جىلى كەن ورنىنان 500 مىڭ توننا مەن 1 ميلليون توننا ارالىعىندا مۇناي الىنۋى ءتيىس. ءبارى دۇرىس بولسا, كەلەسى جىلى 4-7 ميلليون توننا ارالىعىندا مۇناي وندىرىلەدى. ال مۇنداعى جۇمىس تولىق جۇيەگە تۇسكەن كەزدە قازاقستان «قاشاعاننىڭ» ارقاسىندا مۇنايلى ەلدەر ەليتاسىنىڭ اراسىنان بەرىك ورىن الاتىن بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»