قازاق ءسوز ونەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا تالاي-تالاي زاماندار ءوتتى. ءبىر قۋاناتىنىمىز, بابا ءتىلىمىز, انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ تابيعي قالپىن بۇزباي جەتتى بۇگىنگى كۇنگە. وعان كوپ-كوپ عۇلامالار, جىراۋلار, شەشەندەر, جازۋشىلار, اقىندار, ساحنا ءتىلىنىڭ ماماندارى اسا زور تەر توكتى. اعىلىپ ايتقان, توگىلىپ ايتقان, ەكپىندەپ ايتقان, ەكىلەنىپ ايتقان, سىناپ ايتقان, مىنەپ ايتقان, ءتۇيىپ ايتقان, جىعىپ ايتقان, قاۋىپ ايتقان, تاۋىپ ايتقان بابالاردىڭ ءىنجۋ-مارجان سوزدەرىندە جالپى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ تاۋسىلماس كەنى جاتىر.
پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلوۆا جارتى عاسىر بويى قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى, تابيعيلىعى, تاپقىرلىعى, شەشەندىگى سياقتى قاسيەتتەردى جاس ۇرپاقتاردىڭ بويىنا سىڭىرۋمەن كەلەدى. كەلبەتتى دە كەلىستى وسىناۋ اپامىز تابيعاتى كوركەم, جەرى ماۋەلى, قازىرگى وزبەكستاننىڭ بوستاندىق اۋدانىندا 1948 جىلى 8 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلىپتى. 8 ناۋرىز تەگىن كۇن ەمەس, حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى. تۇرانقۇل اقساقالدىڭ ءتورت ۇلىنان كەيىن ءدۇنيەگە كەلگەن داريعا قىز قازاقتىڭ قايراتكەر قىزدارىنىڭ ءبىرى بولىپ ءوستى. ءوز ومىرىندە ونەر جولىن تاڭداعان داريعا 1970 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك ءبولىمىن قىزىل ديپلوممەن ءتامامدادى. قازاق توپىراعىندا العاش اشىلعان «ساحنا ءتىلى» ماماندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان ۇلاعاتتى ۇستاز, پروفەسسور رابيعا مۇقايقىزى قانىباەۆانىڭ كەڭەسىمەن داريعا سول كافەدراعا مۇعالىم بولىپ قابىلدانادى. سودان بەرى كوپتەگەن ساحنا تۇلەكتەرىن دايارلاپ شىعارۋعا زور ۇلەس قوستى. ولاردىڭ ىشىندە حالىق ارتيستەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرلەرى ت.جامانقۇلوۆ, د.جولجاقسىنوۆ, ەڭبەك ءسىڭىرگەن ارتيستەر ق.سۇلتانباەۆ, م.وتەكەشەۆا, ۋ.سۇلتانعازين, ل.قادەنوۆا, ا.يسماعۇلوۆ كانادادا وتكەن حالىقارالىق كينو كونكۋرسىنىڭ جۇلدەگەرى ب.قالىمبەتوۆ, 1994 جىلعى رەسپۋبليكالىق «جاستار» كونكۋرسىنىڭ يەگەرلەرى ب.الپەيىسوۆ, ج.ماحانوۆتى ىلتيپاتپەن اتاۋعا بولادى. سونداي-اق, 1980 جىلى لگيتميك-تە وتكەن ياحونتوۆ اتىنداعى كونكۋرستىڭ يەگەرلەرى ب.الپەيىسوۆ, ءا.يسمايلوۆ, ب.ماقۇلوۆ, ا.جۇماشەۆ, س.قاسەينوۆا سياقتى ءبىر توپ دارىن يەلەرىن تاكاپپار ەۋروپا ءتىل ماماندارىنا مويىنداتسا, بۇل دا داريعانىڭ تالانتتى ۇستاز ەكەنىن ايعاقتايدى.
پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلقىزى 1974,1984 جىلدارى ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس-تە, م.س.ششەپكين اتىنداعى, ششۋكين اتىنداعى تەاتر ۋچيليششەلەرىندە تاعىلىمدامادان وتە ءجۇرىپ, قازاق, ءتۇرىكمەن, تاجىك جانە بالقار ءبولىمدەرىنە ءدارىس بەرگەنىن بايقاپ, ساباق بەرۋ ءتاسىلىن قاداعالاعان ماسكەۋلىك بىلگىر پروفەسسورلار ي.گ.كوزليانينوۆا, ي.يۋ.پرومتوۆا, ا.ە.ۆەربوۆايا, گ.س.ۋرنوۆانىڭ, تاشكەنت تەاتر ينستيتۋتى «ساحنا ءتىلى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ل.ا.حودجاەۆانىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ولاردىڭ شىن جۇرەكتەن بىلدىرگەن ريزاشىلىق ىزگى لەبىزدەرىن ەنشىلەدى. بۇل «ساحنا ءتىلى» بويىنشا حالىقارالىق ءىرى مامانداردىڭ باعاسىن العاندىعىنىڭ ايعاعى بولاتىن.
ساحنا ءتىلى حالىقتى جۇزبە-ءجۇز كورىپ وتىرىپ, مادەنيەتتى, ادەبيەتتى, ونەردى, ساياساتتى, باسقا دا ماسەلەلەردى ۋاعىزدايتىن, حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلىپ, ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ءتىل. ساحنا ءتىلى – ادامنىڭ جۇرەك سەزىمىن شەرتەتىن, ونى كەز كەلگەن جاعدايدا, قۋانىشتا دا, قايعىدا دا تاربيەلەي الاتىن, ۇيرەتەتىن ءتىل. ساحنا ونەرىنىڭ قۇدىرەتى وسىندا. شەكسپير: «99 ورىندا وتىرىپ كۇلگەننەن, ءبىر ورىندا وتىرىپ كۇرسىنگەن ارتىق», دەگەن ەكەن, ياعني كومەديا بولسىن, ەشقانداي ويلانباي, قۇر ءماز بولىپ قايتۋدىڭ ورنىنا, شىنىندا, وسى ءبىزدىڭ قوعامدا كەزدەسەتىن دەرت قوي دەپ كۇيىنۋ الدەقايدا پايدالى بولسا كەرەك.
ساحنا ءتىلى قانشا كورەرمەن وتىرسا, سونشا ادامنىڭ قۇلاعىنا كىرىپ, جۇرەگىنە ۇيالاپ, جان دۇنيەسىن شىمىرلاتىپ, كوكىرەگىنە ساۋلە تۇسىرەتىن ءتىل بولۋى قاجەت. ءتىلدى ادەمى جازا ءبىلۋ بار, سويلەي ءبىلۋ بار. سونىمەن قاتار, ونى حالىققا جەتكىزە ءبىلۋ بار. سول ءتىلدى حالىققا ادەمى, مانەرلى, سازدى جەتكىزە ءبىلۋ ءۇشىن ساحنا ءتىلى اۋاداي قاجەت. ويتكەنى, دراماداعى ەڭ باستىسى, ەڭ شەشۋشىسى, ەڭ نەگىزگىسى – ءتىل. پروفەسسور مامان بايسەركە ۇلىنا جۇگىنسەك: «ساحنا ءتىلى» ءپانى – ورفوەپيا زاڭدىلىقتارىن, ونىڭ ىشىندە: ارتيكۋلياتسيا, ديكتسيا, دەم, تىنىس, ءۇن, ولشەم-ەكپىن, اۋەن-ىرعاق, پلاستيكا سالاسى بويىنشا ىم مەن يشارات زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيدى, ياعني ءتىل تەحنيكاسىنىڭ سيقىر سىرى مەن تىلسىم قۇپياسىنا زەر سالادى. اسىرەسە, ءسوز سويلەۋ قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى ۆەربالدى تاسىلدەر مەن پلاستيكاعا قاتىستى بەيۆەربالدى امالداردىڭ ۇندەستىك تاۋىپ, ونەرپازدىڭ كوركەمدىك تۇلعاسىنا ۇيا باسۋى كۇردەلى پروتسەسس. مۇنداي جاعدايدا ءتىل تەحنيكاسى مەن دەنە تەحنيكاسىن جىمداستىرا بىلەتىن بىلگىرلىك پەن زەرگەرلىك قاجەت. اتالمىش ەگىز پروتسەسس ك.س.ستانيسلاۆسكي ىرگەسىن قالاعان «كەيىپكەرجاندىلىق مەكتەبىنىڭ» كوكەيكەستى كرەدوسى ەدى دەسەك, داريعانىڭ سول مەكتەپتىڭ كاۋسار بۇلاعىنان سۋسىنداعانىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى بولماق.
وسى سالاداعى 50 جىلدىق تاجىريبەسى مەن كوكەيگە تۇيگەندەرىن پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلقىزى «ساحنا ءتىلى», «كوركەم ءسوز وقۋ شەبەرلىگى», «سىرلى ءسوز – ساحنا ءسانى», «ساحنا ءتىلى» دەپ اتالاتىن 4 تومدىق جوعارى وقۋ ورىندارى تەاتر ونەرى فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان وقۋ قۇرالىن شىعارىپ وتىر. بۇل ەڭبەكتەردە قازاق تەاترىنداعى ءتىل ونەرىنىڭ تۋى مەن قالىپتاسۋىنا تولىققاندى شولۋ جاسالىپ, قازىرگى ساحنا ءتىلىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى, ديكتسيا, تىنىس, داۋىسپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى, قارا ءسوزبەن جانە ولەڭمەن جازىلعان قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىن ساحنا تىلىنە نەگىزدەپ قولدانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى جايىندا ءسوز بولادى. كوپتومدىق وقۋ قۇرالدارى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە, تەلەديدار, راديو ديكتورلارىنا, جۋرناليستەرگە, حابار جۇرگىزۋشىلەرگە دە اسا پايدالى. اۆتور دىبىستاۋدىڭ ەرەجەلەرى مەن تىنىس الۋدىڭ جولدارى, داۋىستاۋدىڭ دۇرىس باعىتتالۋى, درامالىق اكتەر داۋىسىنىڭ دياپازونىن تۇزەتۋ, سيگماتيزمدى تۇزەتۋ جانە, ەڭ باستىسى, ءتىل مادەنيەتى مەن تازالىعىن ساقتاۋدى ناقتى مىسالدار نەگىزىندە تەرەڭ تۇسىندىرەدى. بۇل ەڭبەكتەر ءارى تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك وقۋلىق, ءارى حرەستوماتيالىق جيناقتار دەسە دە بولعانداي. شەتەلدىك كلاسسيكتەردەن شەكسپير, مولەر, دانيەل دەفو, پۋشكين, لەرمونتوۆ, گوگول, گوركي, شولوحوۆ, راسپۋتين, ت.ب. شىعارمالارى مىسالعا كەلتىرىلسە, كونە قازاق داۋىرىنەن اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەت, اقتامبەردى, شالكيىز, تاتىقارا, جيەنبەت, مارقاسقا, بۇقار جىراۋ, اقتايلاق, ءسۇيىنباي, جامبىل, ماحامبەت شىعارمالارى مىسالعا الىنادى. ال اباي باستاعان قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىنەن شاكارىمنىڭ, احمەتتىڭ, ءجۇسىپبەكتىڭ, ماعجاننىڭ, ءىلياستىڭ, ساكەننىڭ, بەيىمبەتتىڭ, مۇحتاردىڭ, عابيت, ءسابيت, قاسىمنىڭ ەڭبەكتەرى كەڭىنەن ناسيحاتتالادى. م.ماقاتاەۆ, ت.ايبەرگەنوۆ, ف.وڭعارسىنوۆا, ق.مىرزاليەۆ, ت.مولداعاليەۆ, ق.مۇقاشەۆ, ءو.تۇرمانجانوۆ, ش.سماحان ۇلى, س.ءجۇنىسوۆ, د.يسابەكوۆ, ءى.ەسەنبەرلين, ب.تىلەگەنوۆ, م.قاراتاەۆ, ش.مۇرتازا, ر.نيازبەكوۆ, ي.ورازباەۆ, ي.ساپارباەۆ, ت.مەدەتبەك, ت.راحيموۆ, ن.ورازالين, ز.شۇكىروۆ, ا.باقتىگەرەەۆا, ن.شاكەنوۆ, س.اسانوۆ, ە.دۇيسەنباەۆ, ج.ءابدىراشەۆ, ك.مىرزابەكوۆ, ع.جاندىباەۆ, ك.احمەتوۆا, م.ايتقوجينا, ن.ايتوۆ, ج.بودەش, ج.ەرمانوۆ, ە.راۋشانوۆ, ب.قارابەكوۆ, ع.قۇلاحمەتوۆ, ق.امانجولوۆ, ءو.مۇقاەۆ, ب.سەرىكباەۆ, گ.سالىقباەۆا, ق.ءالىمبەكوۆ, ب.ۇسەنوۆ, ت.ب. اقىن-جازۋشىلاردىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرى ساحناعا لايىقتالىپ ۇسىنىلادى.
پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلقىزى قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. ول ش.قۇدايبەرديەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين مۇشەلتويلارىنا ارنالعان تەلەحابارلاردىڭ اۆتورى. يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتىلگەن ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا رەسپۋبليكا سارايىنىڭ ساحناسىندا اباي شىعارمالارىنان كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى كومپوزيتسيانى ازىرلەدى. كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرىن وتكىزۋگە اتسالىستى.
داريعا اپايدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ەرەكشە. 1998 جىلى سەمەي قالاسىنان «داريعا-اي» اتتى جاستار تەاترىن اشىپ, تاعى ءبىر ونەر وتاۋىن قاتارعا قوستى. اتالمىش تەاتر وتكەن جىلى جازۋشى-دراماتۋرگ د.يسابەكوۆتىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان فەستيۆالعا قاتىسىپ, اۆتوردىڭ العىسىنا بولەندى. كىلەڭ جاستاردان قۇرىلعان «داريعا-اي» تەاترى سەمەي جۇرتشىلىعىنىڭ ءسۇيسىنىپ كورەتىن ونەر ورداسىنا اينالىپ وتىر.
ءبىر كەزدەردە كينو ونەرىندە دە باعىن سىناپ, «وزبەكفيلم» تۇسىرگەن «ءسۇيىنشى», «قازاقفيلم» تۇسىرگەن «الپامىس مەكتەپكە بارادى» فيلمدەرىندە ءوز بەينەسىن قالدىردى.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلقىزىنىڭ باستى قىرى – ونىڭ ۇستازدىعى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى قۇرىلعاننان بەرى تابان اۋدارماي ساحنا ءتىلىنىڭ قىرى مەن سىرىن ۇيرەتۋدەن, ءتالىم بەرۋدەن جالىققان ەمەس. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ تەاتر ونەرىنە اتسالىسىپ جۇرگەن كوپتەگەن تالانتتى اكتەرلەر مەن اكتريسالار داريعا اپايدىڭ تاعىلىمىن العان. سول تۇرعىدان كەلگەندە, كەشەگى قازاقتىڭ تۇمار حانىم, زارينا, دومالاق انا, مۇرىن انا, گاۋھار انا, جانبيكە شانينا, كۇلاش بايسەيىتوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا, ءسابيرا مايقانوۆا, حاديشا ءبوكەەۆا, فاريدا ءشارىپوۆا, شولپان جانداربەكوۆا, روزا باعلانوۆا, ءامينا ومىرزاقوۆا, بيكەن ريموۆا سياقتى ءبىرتۋار قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىندا اتى اتالۋعا ءتيىس قازاق ارۋى – داريعا تۇرانقۇلقىزى. ساحنا ءتىلى ساڭلاعىنىڭ قازاق تەاتر پەداگوگيكاسى مەن قازاق ونەرىنە قوسقان ەڭبەگى زور.
باۋىرجان جاقىپ,
اقىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
الماتى