تورايعىر اۋىلى – «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولعىسى» كەلگەن اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ وسكەن جەرى. وسىندا تورايعىر كولى, تورايعىر اۋىلى اتىمەن زامانىندا بەلگىلى بي, شەشەن بولعان تورايعىر ەدىگە ۇلىنىڭ (1772 – 1825) شەجىرەلى وتكەنى قالدى. ءتىزىپ جازا بەرسەك, سىرى مەن جىرى جەتەرلىك. باياناۋىلدىڭ تۋريزمگە وزىنەن-ءوزى سۇرانىپ, دايىن-اق تۇرعان جەر.
ءبىر جاقسىسى, تورايعىر اۋىلى جول بويىندا, تابيعاتى كوز سۇرىندىرەر جەردە, تاۋ ىشىندە, كول جاعاسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان با, اكىمدىكتەگىلەر تىلشىلەر كەلسە دە, الىس-جاقىننان تۋريستەر, قوناقتار كەلە قالسا دا, وسى اۋىل جاققا قاراي الا جونەلەتىنى بار. ءارى ايتقانىمىزداي-اق, جول بويىندا, تاۋ ىشىندە وتىرعان باسقا اۋىلدارىنا قاراعاندا, جولدىڭ قىرىق مىڭ مەحناتىن كورمەي, ايتەۋىر, جىلدام جەتىپ كەلەسىڭ. بيىل الگى قىرىق جىل بويى وي-شۇڭقىرلى تۇرعان تورايعىردىڭ جولى جوندەلىپ, اۋىل دا, تۋريستەر دە, قوناقتار دا, تىلشىلەر – بىزدەر دە ءبىر قارىق بولىپ قالدىق. ايتپاقشى, بيىل بۇل اۋىلدا ۇلكەن وزگەرىس, جاقسى جاڭالىق بار: ەكسپو-عا كەلەتىن شەتەلدىك تۋريستەردى قارسى الۋعا ازىرلەنۋدە.
ەندى, مىنە, جاڭادان جاسالعان جولمەن زۋلاپ, اينالا بيىك شىڭدى قۇزدى تاۋلارعا كوز جەتكىزە الماي, تولقىعان تورايعىر كولىنە ويشا شومىلىپ, تاڭدانا قاراپ كەلەمىز. جەرگىلىكتى زەرتتەۋشى, تاريحشىلار بولسا, ەرتەدەگى تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندار توبى كونە ەسكەرتكىشتەرى, قورىمدارىنىڭ كولدىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى دەمالىس ايماعىندا قالعانىن ايتۋدا. وبلىس ورتالىعىنداعى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحەولوگيا فاكۋلتەتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل ءبىزدىڭ دəۋىرگە دەيىنگى VIII-IX عاسىرلاردا نەمەسە ساق دəۋىرىنەن كەلە جاتقان تاسمولا مəدەنيەتى دە بولۋى مۇمكىن. جاعاداعى قازىلىپ جاتقان جەرلەر قورشالعان كۇيى قالىپتى. كول سۋى بيىك قۇزدى شىڭداردىڭ تۇبىنەن تولقىندانا جارىسا شىعىپ, جاعاعا سوعىلادى. تۇستىك جيەگىندە ۇشكىر باستى بيىك شىڭ نايزاتاس تۇر. اشىق بەتى كولگە قاراعان سۋ ۇستىنە اسىلا بىتكەن ۇڭگىرتاس ۇڭىرەيەدى. تاۋ تۇبىنەن اعىپ جاتقان اۋليەبۇلاقتىڭ سۋىنان ىشكەن ادام اۋرۋىنان ساۋىعىپ كەتەدى دەسەدى.
اۋىل əكىمى ارعىن ابراروۆ باستاپ اۋىل ءىشىن قوقىستان تازارتىپ شىعىپتى. اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا قارجى بولىنگەنىن ەستىگەندەرىمەن, از-ماز بۇل قارجىنىڭ ءوزى اۋىل əكىمىنىڭ ەسەبىنە قاي كۇنى تۇسەرى بەلگىسىز.
– قازىر اۋليەبۇلاقتىڭ اينالاسىن تازالاپ, جوندەۋ جۇمىستارىن جاساپ جاتىرمىز. بۇلاق سۋىن ءىشىپ, قارااعاشتىڭ تۇبىندە دەمالىپ وتىراتىن ورىندىقتار ورناتپاقپىز. – دەيدى اۋىل اكىمى.
الدىڭعى ءبىر جىلدارى «باياناۋىلدىڭ بۇلاق سۋى» اتتى سۋ شىعاراتىن تسەح تا جۇمىس جاساعان-دى. بۇگىندە تسەح توقتاپ, عيماراتى قاڭىراپ تۇر. اۋىل اكىمى اۋىز سۋ تاپشى ەمەس دەيدى. دەسە دە, اۋىل كۇندەلىكتى ىشەتىن سۋدى وسى Əۋليەبۇلاق پەن سابىق قۇدىعىنان تاسىپ ىشەدى ەكەن. ۇلكەندەر جاعى Əۋليە بۇلاقتىڭ سىلدىراپ اعىپ جاتاتىن اعىسى سايابىرلاپ بارادى دەپ قالدى.
ال بۇلاقتىڭ قاسىندا بۇيىعىلانا, ۇيىسا وسكەن اعاشتار توبى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. كەسۋگە, ءبىر بۇتاعىن جۇلۋعا رۇقسات جوق. قاسىنا تۇرىپ سۋرەتكە تۇسكەندە, جاپىراقتارىنان, دومالاقتانا بۇيىعىلانا وسكەن بويىنا قاراپ, وزگە اعاشتاردان وزگەشەلىگىن دە بايقايسىز. باياناۋىلدىقتار «قاندى قارااعاش» دەپ تە اتايدى. بۇرىن تورايعىر كولىنە تاۋدان شىعاتىن بىرنەشە بۇلاق سۋى كەلىپ قۇيىلسا, قازىر بىرەۋى عانا قالعان. باسقا بۇلاقتار بىتەلىپ قالىپتى. جىل سايىن لايلانىپ, سۋ بەتىن بالدىر باسۋ قاۋپى دە سودان. كول جاعاسىنداعى اۋىلداردىڭ دا قوقىستارى اعىن سۋمەن وسى جەرلەرگە شايىلىپ كەلەتىنى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆتىڭ جازدا تورايعىر اۋىلىنا جاساعان ساپارىندا دا ايتىلدى.
– تورايعىر كولى جاعالاۋىنا تۋريستەردى كوبىرەك تارتۋ قاجەت. اۋىلعا كىرە بەرىستەگى ەسكەرتكىشتە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ارنايى بيلبوردتار ءىلۋ كەرەك. وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتقا قاراپ وتىرماي, ول جۇمىستاردى وزدەرىڭىز دە جۇرگىزۋگە بولار. كولدىڭ ماڭايىنداعى بوس ۇيلەردى تەكسەرىپ, رۇقساتتاما قۇجاتتارى دۇرىس بولماسا, ولاردى ۇلتتىق ساياباقتىڭ بالانسىنا اۋدارۋ قاجەت. ءتۋريزمدى دامىتۋدا ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى ۇمىتپاي, ساياحاتشىلارعا قىمىز بەن ات ۇستىندەگى ەكسكۋرسيالاردى ۇسىنىڭىزدار, – دەپ تاپسىرما بەرگەن ەدى وبلىس اكىمى.
ايماق باسشىسى ايتقانداي, كول جاعاسىنداعى 2000 جىلدارى سالىنعان دەمالىس ۇيلەرى ەسىك, تەرەزەلەرى اڭىرايىپ, قاڭىراپ بوس جاتىر. ودان بەرىدە قاز-قاتار قىزىل تۇسكە بويالعان بىرنەشە دەمالىس ۇيلەرى تۇر. قاسىنا بارىپ كورگەنىمىزدە, دەمالۋشىلار بار ەكەنىن كورىپ, قۋانىپ قالدىق.
– تاماشا جەر. ساف اۋادان باس اينالادى. بىراق دەمالۋعا, سۋعا ءتۇسۋگە ءالى دە جاعداي جاسالماعانىن كورىپ تۇرسىزدار. كول ىشىنە بەلگىلەر قويىلۋى كەرەك-اق. ءبىز جابايى تۋريزمدى قالامايمىز, ادام سياقتى دەمالعىمىز كەلەدى, – دەيدى بىزبەن كەزدەسكەن تۋريستەر رەنىش ءبىلدىرىپ.
كəسىپكەر ەرلان Əلىمباەۆ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ كەسەنەسىنە جىل سايىن كۇتىم جاسايدى ەكەن. تالعات بورانشيەۆ بولسا, ءوز قاراجاتىنا اقىننىڭ ءمۇسىنىن جاساتىپ, مۋزەي الدىنا قويدىرىپتى. عيبرات, تاعزىم, قۇرمەت دەگەن وسى. مۇنداي عيبراتتى ىسكە مەكتەپ وقۋشىلارى دا ۇلەس قوسۋدا. ولار دا اقىن كەسەنەسىنىڭ ماڭىن تازالاپ, كۇتىم جاساۋدا. كاسىپكەر قاسەن سولتانباەۆ تا اۋىل بالالارىنىڭ كۇرەسپەن اينالىسۋى ءۇشىن جاتتىعۋ الاڭشالارىن سىيعا تارتىپتى. تۇرعىنداردىڭ وزدەرى, ەشكىمگە جالىنباي-اق, مەشىتتەرىنىڭ جىلۋ جۇيەسىن جاساپ الىپتى. اۋىلدىڭ ەر-ازاماتتارى باياناۋىلدى جان-جاقتان قازىپ, كەن قوپارىپ جاتقان جەكەمەنشىك كەنىشتەردە ەڭبەك ەتۋدە. ساقتىقتا قورلىق جوق. كەنىن الىپ بولعان سوڭ, كەنىشتەر اشىق-شاشىق قالىپ, ودان ۇشقان ۋدان كالاچيدەگى سەكىلدى ۇيىقتاپ قالىپ جۇرمەيىك دەسىپ ەسكەرتۋ دە جاساپ جاتىر.
«تورايعىردىڭ مالدارىنىڭ جۇمساق ەتىن جەپ, بال قىمىزىن ءىشىپ, بال قايماعىنان اۋىز ءتيىپ كورىڭىز. قۇرت, ماي, قىمىز, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىڭ وزگەگە تاڭسىق, ەندەشە, نەگە پايدالانباسقا» دەسەك, «شەتەلدىك تۋريستەردىڭ كەلە جاتقاندارى ءبىر بۇل ەمەس, ەكسپو-عا دەيىن دە تالاي شەتەلدىك كەلىپ-كەتكەن, وعان ۇيرەنگەنبىز», – دەيدى اۋىلدىقتار. ولاي بولسا, تاۋدىڭ, دالانىڭ تابيعي ونىمدەرىنەن باس الا المايتىن, ساف اۋاسىنا ماس بولاتىن شەتەلدىك تۋريستەرىڭ قۋساڭ كەتپەيدى بۇل جەردەن.
– بىزگە جەتپەيتىنى جايىلىمدىق جەر, – دەيدى اۋىلدىقتار.
– مالدى ەمىن-ەركىن جايا المايمىز, ورىسكە جىبەرۋگە جەر تار. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ اۋىل باياناۋىل ۇلتتىق پاركى ايماعىندا ورنالاسقاندىقتان, وسىنداي جايسىزدىق بار. بۇل ماسەلە قالاي شەشىمىن تابار ەكەن؟ سۇتپەن, ەتپەن, ماي, قۇرت, قىمىزبەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءتۋريزمدى دامىتۋعا قارسى ەمەسپىز. ۇكىمەت دامۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىندا ءتۋريزمدى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ ءبىرى دەپ جاريالاعانىن دا بىلەمىز, بىراق ەكولوگيا, تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن ۇعىمدى دا ۇمىتپايىق, دەگەن ويلار دا ايتىلدى. ارينە, بۇل باعدارلاما سول ءۇشىن دە باسقا وڭىرلەرمەن قاتار, باياناۋىلداعى ەكوتۋريزمدى دە ىسكە قوسۋ سالاسى جەرگىلىكتى جەردىڭ, اۋداننىڭ, اۋىلدىق ەكونوميكانى دامىتۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. باياناۋىلدىڭ ءتۋريزمىن دامىتۋ ءۇشىن – ەڭ الدىمەن اۋدانداعىلار ويانۋ كەرەك, بىلىكتى, ءبىلىمدى ماماندار اسا قاجەت دەدى ماماندار.
زەرتتەۋشى ماماندار, تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋدا ەكولوگيالىق سوقپاق باستى مىندەت اتقاراتىنىن ەسكەرتۋدە. ال ەكولوگيالىق سوقپاق دەگەنىمىز – تابيعات قورعاۋ ىسىندە ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋگە, ونى كوپشىلىك اراسىندا ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ءارى ەكولوگيالىق اقپاراتقا تولى بەلگىلەنگەن مارشرۋت نەمەسە دەمالىس ورنى. ەكولوگيالىق سوقپاقتا وقۋ ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ۇدەرىسىن ۇيرەتۋ عانا ەمەس, تۋريستەردىڭ ەركىن تۇردە اقپاراتتى قابىلداۋ, تابيعي ورتادا ءجۇرىس-تۇرىس ەرەجەسىن ساقتاۋ ماقساتىن كوزدەيدى. شىنىندا, باياناۋىلعا كەرەگى دە وسى. ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ مەن ەكوتۋريستىك الەۋەتتى جوعارىلاتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ساياباقتارعا تۋريستەردىڭ كەلۋىن رەتتەپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. ەكوتۋريستەردى قورعالاتىن اۋماقتارعا ەمەس, ولارعا جاقىن جەردەگى تورايعىر سياقتى اۋىلدارعا ورنالاستىرسا, سوندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ايتىپ وتىرعان تابيعات قورعاۋ ماسەلەسى دە وڭتايلى شەشىمىن تابادى.
ءبىز مولدىرگەن سۇلۋ تورايعىر كولىمەن, زاڭعار بيىك قۇز - جارتاستى اقبەت تاۋىمەن, ءوزىمىزدى قۇشاق جايا قارسى العان اۋىلداعى اعايىنمەن قيماي قوشتاستىق. كول جاعالاي ءجۇرىپ وتىرىپ, اقىن سۇلتانماحمۇتتىڭ اق كەسەنەسىنە بارىپ, تاعزىم ەتتىك. اۋىلدىقتار كەسەنەگە دەيىن الىپ باراتىن جولدى جوندەپ بەرۋىن سۇراپ وتىر. تورايعىرعا كەلەتىن ادام قاراسى بولسا از ەمەس, ءبىز دە جول جوندەلسە دەيمىز.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى