«اۋىل – التىن بەسىك», «اۋىل – اسىراۋشىمىز» دەگەن سوزدەردى ءبىز وتە ءجيى قايتالايمىز. بۇكىل اتا-تەگىمەن اۋىلدان شىققان قازاقتار ءۇشىن ونىڭ سولاي ەكەنى راس تا. ءوزىمىز دە دالادا قۇيىن ءجۇرىپ وتكەندە اق شاڭداعى اسپانعا كوتەرىلىپ, كەشكە قاراي ورىستەن مال قايتقاندا ماڭىراعان قوي مەن موڭىرەگەن سيىردىڭ ۇنىنە ادامداردىڭ داۋىستارى قوسىلىپ ۋ دا شۋ بولىپ جاتاتىن ناعىز قازاق اۋىلىندا تۋىپ-ءوسىپ, ەرجەتتىك. قالادا قىزمەت ىستەپ, ءبۇيىرىمىزدى بۇلتيتىپ جۇرسەك تە, اركەز اۋىلعا قاراي اڭسارىمىزدىڭ اۋىپ تۇراتىن دا سودان بولسا كەرەك.
ال ەندى «اسىراۋشى» جايىنا كەلسەك, بۇكىل ادامزات قورەك قىلاتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تۇگەلدەي اۋىلدا وندىرىلەتىنى تاعى دا تالاسسىز شىندىق.
ءبىز قاتارلىلاردىڭ بالالىق شاعى وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 60-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. ول ءبىر حالىقتىڭ «ىشكەنى – ارتىندا, ىشپەگەنى – الدىندا» دەپ ايتۋعا كەلە قويمايتىنداي كەز ەدى. ويتكەنى, ول شاقتا حالىق سوعىستان كەيىنگى اۋىرتپالىقتاردان ەندى-ەندى عانا ەڭسە تىكتەي باستاعان-دى. ابىروي بولعاندا, ايتەۋىر ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلادى. سونىڭ ارقاسىندا ادامدار از-مۇز بولسا دا ناپاقالارىن تاۋىپ, اۋپىرىممەن كۇندەرىن كورىپ جاتتى.
ءبىر تاڭقالارلىعى, تۇرمىستىڭ جالپى العاندا جۇپىنىلاۋ بولعانىنا قارماستان, الدە كوپ ۇزاماي كوممۋنيزمگە جەتەمىز دەگەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ اسەرى مە, الدە باسقاداي ءبىر سەبەپ بار ما, ايتەۋىر, سول زامانداردا حالىق كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە جۇرەتىن. بىراق ول ۋاقىتتاردا قاراپايىم حالىقتىڭ «كوممۋنيزم» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ونشا تۇسىنە قويماعانىن ەسكەرسەك, ادامداردىڭ پسيحولوگياسىنا يدەولوگيا اسەر ەتتى دەۋدىڭ ءوزى دە تىم ارتىقتاۋ سياقتى. ولاي بولسا, سەبەپ نەدە؟
كەڭەستىك كەزەڭدە كەڭشارلار دەپ اتالعان شاعىن اۋىلداردا كەشكىلىك كلۋبتا كينوفيلمدەر كورسەتىلەدى. مۇنىڭ ءوزى اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن جۇمىستان كەيىنگى بوس ۋاقىتتارىن وتكىزۋدە ايتارلىقتاي ءتيىمدى ءرول اتقاراتىن. ويتكەنى, جاستار تۇگەلدەي دەرلىك كلۋب جانىنا جينالادى, ءسويتىپ كينو باستالعانشا ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, مارە-سارە بولسا, ودان سوڭ كەم دەگەندە ءبىر جارىم ساعات بويى تاپجىلماي وتىرىپ كينو قارايدى. جۇرت كينودان شىققاندا ءتۇن دە قويۋلانا باستايدى, دەمەك, ۇيگە بارىپ دەمالىپ, ەرتەڭگى جۇمىسقا دايىندالۋ كەرەك. بۇل اۋىلدا كۇن سايىن دەرلىك ورىن الىپ جاتاتىن كورىنىس ەدى.
ونىڭ سىرتىندا مەزگىل-مەزگىل جان-جاقتان كونتسەرتتەر دە كەلىپ جاتاتىن. وندايدا تەك وبلىس ورتالىعىنان عانا ەمەس, سوناۋ الىستا جاتقان ەل استاناسى – الماتىدان دا ارتىستەر كەلىپ, شاعىن-شاعىن اۋىلدارعا ءوز ونەرلەرىن كورسەتەتىن. مۇنداي شاقتار اۋىلدىقتار ءۇشىن شالا توي. تايلى-تاياعى قالماي جينالعان حالىق كلۋب ءىشىن لىق تولتىرىپ, ورىن جەتكەندەرى – وتىرىپ, جەتپەگەندەرى تۇرەگەپ تۇرىپ كونتسەرت تاماشالايدى. شىركىن, ول كەزدىڭ ارتىستەرى قانداي! ونىڭ ۇستىنە قازىرگىدەي فونوگرامما جوق, ءبارى دە جاندى داۋىسپەن شىرقايدى اندەرىن. سودان دا شىعار, ادامداردىڭ ارتىستەر كەتكەننەن كەيىن دە بىرنەشە كۇن بويىنا كورگەندەرى مەن تىڭداعان اندەرىن ءبىر-بىرىنە تامسانا اڭگىمەلەيتىنى.
وسىنداي كوڭىل كوتەرۋ شارالارىمەن قاتار, ول ۋاقىتتاردا اۋىلدارعا ارا-تۇرا بولسا دا لەكتورلار دا كەلىپ جاتادى. ونداي شاقتا حالىق كەڭسەگە جينالىپ لەكتسيا تىڭدايدى. ءتىپتى, لەكتورعا سۇراقتار قويىپ, ءبىلىم-بىلىكتەرىن تولىقتىرۋعا ۇمتىلىپ جاتاتىندار دا تابىلىپ قالاتىن.
ءبىز بۇل جايتتاردى نەلىكتەن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرمىز. سويتسەك, ول زامانداردا ەڭ ءبىر الىستا جاتقان اۋىلداردىڭ ءوزى جوعارىدا ءوزىمىز ايتقانداي سەبەپتەرمەن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇلكەن ومىرمەن, وركەنيەتپەن بايلانىسىپ وتىرعان ەكەن عوي. ەكىنشى جاعىنان حالىق سول ارقىلى جوعارى جاقتاعى باسشىلاردىڭ وزدەرىن ۇمىتپاعانىن, ەلەپ-ەسكەرىپ جاتقانىن سەزىنىپ جۇرگەن. ءتىپتى, اۋدان مەن وبلىستان ءجيى-ءجيى كەلىپ جاتاتىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلار مەن ءارتۇرلى تەكسەرۋلەردىڭ ءوزى مال باعۋ مەن ءشوپ شابۋدان وزگە كاسىبى جوق, ميمىرت تىرلىك كەشەتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وزدەرىن قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر بولشەگى رەتىندە سەزىنۋلەرىنە ىقپالىن تيگىزىپ, ومىرلەرىنە ءوڭ بەرىپ جاتقانداي اسەر قالدىراتىن.
ال بۇگىن شە؟ بۇگىن اۋىلداعى اعايىنداردى ىزدەپ جاتقاندار بار ما, ءسىرا؟ ولاردىڭ حال-احۋالدارى قانداي ەكەن؟ كوپتەگەن اۋىلداردا قازىر كلۋب تا جوق. اۆتوبۋس قاتىنامايدى. مىنا, تەلەديدار «ساحنالارىندا» سەلتەڭدەپ جۇرگەن «ارتىستەر» اۋىلداردىڭ ماڭايىنا دا جولامايدى, ارينە, ەگەر بىرەۋلەر مول اقشا بەرەمىز دەپ تويعا شاقىرماسا. الىس اۋىلداردىڭ ءبىرازىندا كادىمگى دۇكەندەردىڭ ءوزى الدەقاشان جابىلعان. ويتكەنى, دۇكەن عيماراتتارىنا ەلەكتر قۋاتىن تارتىپ, وت جاعۋ كەرەك. وعان قارجى قايدا؟ سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا كوممەرسانتتار ساۋدانى ۇيدەن جاسايدى. اياق استىنان ءبىر زات قاجەت بولىپ قالسا, ادامداردىڭ كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي الگى كوممەرسانتتاردىڭ ۇيلەرىنىڭ ەسىكتەرىن قاعىپ تۇرعانى.
ابىروي بولعاندا, سپۋتنيكتىك تەلەديدار پايدا بولىپ, حالىقتىڭ «كوزى اشىلدى». ءبىر قوي بەرىپ ۇيلەرىنىڭ توبەلەرىنە ءبىر-ءبىر «تارەلكەنى» ورناتىپ العان. حالىق قولدارى بوساي قالسا, تەلەديداردى ەرمەك قىلادى. جالپى, وركەنيەتتەن شەتقاقپاي قالعان اۋىلدىقتار ءۇشىن بۇگىندە وسى تەلەديدار مەن ءۇش مەزگىل تاماقتان وزگە قىزىق تا قالماعان سياقتى.
وسىندايلاردى كورىپ-بىلگەندە كەي-كەيدە اۋىلدى اڭساي وتىرىپ, وسى «التىن بەسىگىمىزدى», «اسىراۋشىمىزدى» ۇمىتىپ كەتكەن جوقپىز با دەگەن ويعا بەرىلەتىنىمىز دە بار. قالانىڭ تىنىمسىز ۋ-شۋىنا ىلەسىپ, تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەس ءوز الدىنا, اۋىلداعى اعايىنداردىڭ حال-جاعدايىن مۇلدە ەستەن شىعارىپ العانىمىز دۇرىس بولا قويار ما ەكەن؟ بالكىم, ولارعا ارا-تۇرا بولسا دا كوڭىل ءبولىپ, ەلەپ-ەسكەرە جۇرگەنىمىز ءجون شىعار؟ جالپى, اۋىلداعىلاردىڭ وزدەرى نە ويلايدى ەكەن, وسى...
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»