ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق جەرى تولىعىمەن رەسەي قۇزىرىنا ءوتىپ, ادەبيەت تاريحىندا «زار زامان» اتاۋىمەن بەلگىلى ءداۋىر باستالدى. ونىڭ اكەلگەن اۋىرتپاشىلىعى مەن كەرەعارلىقتارىن ۇلى اباي التايدان الاتاۋعا دەيىنگى قالىڭ ەلى جاقسى مەن جاماندى ايىرۋدان قالعانىنان كورسە, الاش قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى تۋعان حالقىن وياتۋدى ۇلتتىق يدەيا بيىگىنە كوتەردى. قوعام ءومىرىندەگى وسىناۋ ىزدەنىس پەن ىركىلىس كوزىقاراقتى ەشكىمدى اينالىپ وتپەدى. زامانىمەن بىرگە ەسەيگەن, قۋانىشى مەن قاسىرەتىن تەڭدەي كورگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى ۇزاقباي جەلدىرباي ۇلى ق ۇلىمبەتوۆ ەدى.
ەسكى مەن جاڭانىڭ, وتارلاۋ مەن اعارتۋشىلىقتىڭ ىمىراسىز كۇرەسى باستالعان تۇستا – 1891 جىلى ىرعىز دالاسىنىڭ امانكول بولىسىندا ءدۇنيەگە كەلگەن ۇزاقباي قۇلىمبەتوۆ قيىنشىلىق پەن كۇرەسكە, جەڭىس پەن شەگىنىسكە تولى تاعدىر جولىن باستان كەشتى. ول كەدەي شارۋانىڭ وتباسىندا وسكەندىكتەن, ىشكى رەسەيدەگى ىرگەلى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزە المادى. اكە-شەشەسىنىڭ دە ساۋاتى شامالى ەدى. التى جاندى اسىراۋ جالعىز اكەگە وڭاي سوقپادى, قىستا ىرعىز, قازالى, ور اراسىندا تۇيەمەن جۇك تاسىسا, جازدا كىسىگە جالدانىپ, بالا-شاعانىڭ نان-پ ۇلىن, ازىن-اۋلاق مالىنىڭ جەم-ءشوبىن دايارلادى.
سەگىز جاسىندا اۋىل مولداسىنىڭ الدىنا بارعان ۇزاقباي ءبىر مۇشەلگە تولعانشا ءدىني ساۋاتىن تولىقتىرادى. ودان كەيىن ءۇش جىل اۋىل مەكتەبىندە, ءتورت جىل ىرعىزداعى ۋچيليششەدە, ەكى جىل اقتوبەدەگى پەداگوگيكالىق كۋرستا ءبىلىم الادى. 1912 جىلى حالىق مۇعالىمى مارتەبەسىمەن ەڭبەك جولىن باستايدى. ىرعىز جانە تورعاي ۋەزدەرىندە 7 جىلدان استام ۋاقىت ۇستازدىق قۇرىپ, وسىندا اقپان جانە قازان رەۆوليۋتسيالارىن قارسى الادى. ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا اتاپ وتكەندەي, 1918 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ەشبىر قوعامدىق-ساياسي ءىس-شارالارعا ارالاسپاي, بالا وقىتۋمەن عانا شەكتەلىپتى. مەكتەپتەگى ەڭبەك جولىن كەيىندە بىلاي سيپاتتاعان ەكەن: «يا ناچال رابوتات س 1912 گ. نارودنىم ۋچيتەلەم. ۆسەگو ۋچيتەلستۆوۆال 7 لەت س ليشنيم, ت.ە. دو دەكابريا 1918 گ. ناحوديلسيا زا ۆرەميا موەگو ۋچيتەلستۆوۆانيا سرەدي ساموي گۋششي كيرگيزسكوي ماسسى ي ۋچيل يح دەتەي, ي تاكوە موە پولوجەنيە, وترىۆاياس وت گورودا, نە پولۋچايا رەگۋليارنو گازەت ي ليتەراتۋر, سيلنو وترازيلوس ۆ موەم دۋحوۆنوم رازۆيتي, ت.ك. يا پوسلە چۋۆستۆوۆال, منويۋ پوتەريانو پوچتي 50% توگو, چتو يا پولۋچيل ۆ 1912 گ., كوگدا وكونچيل پەداگوگيچەسكيە كۋرسى».
دەگەنمەن, ساۋاتتى دا ەتى ءتىرى جاس جىگىت كوزگە تۇسپەي تۇرمادى. عاسىر باسىنداعى مۇعالىمدەر قاۋىمىنىڭ قوعامداعى بەدەلى دە جوعارى بولاتىن. قىسقاسى, 1919 جىلدىڭ قارساڭىندا ىرعىز سوۆدەپى ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتى قازاق اۋىلدارىندا بولىستىق جانە اۋىلدىق كەڭەستەردى قۇرۋعا جىبەرەدى. وسى ساپاردا ءالىبي جانگەلدينمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, ساياسي باعىت-باعدارى ايقىندادى. 1920 جىلى بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتارىنا وتكەن ول 1921 جىلدان اقتوبە جانە اقمولا گۋبەرنيالارىندا پارتيالىق جانە كەڭەستىك باسشى قىزمەتتەرگە جوعارىلاتىلادى. 1924 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا الدىمەن قازاق
ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە, ىلە-شالا بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە مۇشەلىككە ءوتۋى استە كەزدەيسوقتىق ەمەس. 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالعانشا وسى بيىكتەن ءبىر ساتى تومەندەگەن ەمەس. 1925 جىلى ولكەلىك حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, 1926 جىلى قازاقستان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ءبىر مەزگىلدە مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ساۋدا حالىق كوميسسارى مىندەتتەرىن اتقارادى. باس-اياعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە كەشەگى اۋىلدىق, ۋەزدىك دەڭگەيدەگى بالاڭ قىزمەتكەر وداقتىق مارتەبەسى بار باسشى بيىگىنە كوتەرىلگەنى دە ونىڭ قارىم-قابىلەتىن كورسەتسە كەرەك. 1935 جىلى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالادى. ۇزاقباي جەلدىرباي ۇلى كەڭەستىك بيلىك جۇيەسىندە ايتارلىقتاي بەدەل يەسى بولا العانىن ونىڭ ەكىنشى ۇلىنا مارات ەسىمىن بۇكىلوداقتىق ستاروستا م.ي. كالينين بەرگەنىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر.
ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ 1920-30-جىلدارى قازاقستاندا جۇزەگە اسقان سوتسياليستىك تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ۇجىمداستىرۋ مەن يندۋستريالاندىرۋ, مادەني رەۆوليۋتسيا مەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق اۋدانداستىرۋ, ءالىپبي رەفورماسى مەن استانانى قىزىلوردادان الماتىعا كوشىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ساۋدا قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ – وسىنىڭ ءبارىنە تۇلعانىڭ قوسقان ۇلەسى بار. اسىرەسە, ءبىرىنشى بەسجىلدىق جوسپاردى تۇزۋگە كوپ كۇش جۇمسادى. قازاقستاندى اگرارلىق رەسپۋبليكادان يندۋستريالدى ەلگە اينالدىرۋدىڭ ناقتى قادامدارىن ىزدەستىردى. بۇل ورايدا ريددەر كاسىپورىندارىنا, اتباسار مىس زاۋىتىنا, ەمبى مۇنايىنا, تەرى وڭدەۋ مەن توقىما ىسىنە ەرەكشە ءمان بەردى. 1925 جىلى سويلەگەن سوزىندە... ەمبى مۇنايىن ءالى 30 جىل وندىرۋگە بولادى, ءتۇستى مەتالل بەرەتىن ريددەر كاسىپورىندارىنىڭ ماڭىزى الەمدىك دەڭگەيدە, ال تەرى وڭدەۋدە مۇمكىنشىلىگىمىز مول دەسە, 1927 جىلى العا تارتقان مىنا پايىمى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويعان جوق: «ءىرى مال تەرىسىن الساق, سانى 817 مىڭعا جەتەدى. سونىڭ 140 مىڭىن عانا ءوزىمىز ىسكە جاراتامىز, بۇل 17 پروتسەنتى عانا. قالعانىنىڭ ءبارى قازاقستاننان شەتكە شىعارىلادى. ۋاق مال تەرىسىنىڭ شىعۋى –
3,772 مىڭ, وسىنىڭ 130 مىڭىن عانا ءىستەپ شىعارا الامىز. بۇل 3,6 پروتسەنتى عانا. ولاي بولسا, ۋاق مال تەرىسىن ىسكە جاراتۋ جونىندە ونەرلى كاسىبىمىزدىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن بايقارسىزدار دەيمىن. ءجۇننىڭ شىعۋى 10 مىڭ توننا. وسىنىڭ 6,4 پروتسەنتى عانا ىسكە اسىرىلادى. تۇيە ءجۇنىنىڭ شىعۋى – 1829 توننا, وسىنىڭ 2 پروتسەنت شاماسى ىستەلەدى. مىنە, وسى تسيفرلاردىڭ ءبارى دە اۋىل شارۋاسىنىڭ ءونىمىن, اسىرەسە, مالدىڭ ءونىمىن ونەرلى كاسىبىمىزدىڭ قۇشاعىنا الا الماي وتىرعانىنا دالەل».
ونەركاسىپتى ىلگەرىلەتۋ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق كىرىپتارلىعىن جوياتىنىن بۇكپەسىز اشىق ايتا الدى: «ەگەر جالپى كەڭەستەر وداعىنىڭ ونەرلى كاسىبىمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ ونەرلى كاسىبىمىزدىڭ قانشا ورىن الاتىنىن بايقاساق, 1,2 پروتسەنت ەكەن. مۇنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ جەرىندە بولعانىمەن پايداسىن كەڭەستەر وداعى كورەتىن كاسىپ ورىندارى دا بار. مىنە, بۇل ونەرلى كاسىبىمىزدىڭ ارتتا قالعاندىعىن, ونەرلى كاسىپتى شارۋاشىلىق ءونىمىنە سايكەس كەلتىرۋ تۋرالى كورسەتىلگەن نۇسقاۋدىڭ ءجۇزەگە شىقپاعاندىعىن كورسەتەدى. سوندىقتان, بۇدان بىلايعى ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز – ونەرلى كاسىپتى وركەندەتۋ, ءوركەندەتكەندە الدىمىزداعى 10 جىلدىڭ ىشىندە ونەرلى كاسىپ ءوندىرىسىن 100 پروتسەنتكە جەتكىزبەگەنىمەن, 70-75 پروتسەنتكە جەتكىزۋ بولۋ كەرەك. مۇنى ىستەسەك, شارۋاشىلىقتىڭ بۇيىمىن ءوز ورنىندا ىسكە اسىرىپ تاۋار عىپ شارۋانىڭ قولىنا بەرىپ وتىرساق, قالا مەن اۋىلدى جىمداستىرۋ ۇرانىن جۇزەگە اسىرعان بولىپ شىعامىز».
قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا نارىقتىق قاتىناستاردى ەنگىزۋگە ءجارمەڭكەلەر سەپتەسەتىنىن جاقسى ءتۇسىنگەندىكتەن, تەمىردە, ويىلدا, قوياندىدا, قارقارادا, قىزىلوردادا, اۋليەاتادا ۇيىمداستىرىلاتىن ءجارمەڭكەلەرگە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر بەرۋدى – الىم-سالىقتان بوساتۋدى, تەمىر جول مەن سۋ كولىگىنىڭ ءتاريفىن تومەندەتۋدى, ساقتاندىرۋ ءتاريفىن ازايتۋدى, كەدەن ءىسىن جەتىلدىرۋدى كوزدەدى. ىرگەلەس قىتاي, موڭعوليا مەملەكەتتەرىمەن ساۋدا قارىم-قاتىناسىن دامىتۋعا قادامدار جاسادى.
ءبىز ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ بولاشاعىن الدىن الا ەگجەي-تەگجەيلى ءبىلىپ وتىردى دەگەن ويدان اۋلاقپىز. ونىڭ 1920-جىلدارعى باياندامالارى مەن سوزدەرىندە كولىك, ونىڭ ىشىندە تەمىرجول, بايلانىس, اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ايتىلا بەرمەيتىنى راس. بۇلار ەكىنشى بەسجىلدىق سوڭىنا قاراي ءتاپ-ءتاۋىر ىلگەرىلەگەنى تاريحتان بەلگىلى. ماسەلەن, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, 1928-1932 جىلدارى قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ ءونىمى 12 ملن سومنان 30 ملن سومعا ءوسۋى كەرەك ەدى. ناقتى ومىردە 1935 جىلى ول 300 ملن سومنان اسىپ ءتۇستى.
قالاي بولعاندا دا تۇعىرلى تۇلعا قازاق ەلىنىڭ نۇرلى بولاشاعىنا قالتقىسىز سەندى. سەنگەندىكتەن 20 جىلعا جۋىق ءومىرىن, بارلىق سانالى عۇمىرىن سوتسياليستىك يدەياعا ارنادى. بۇل سەنىمىنەن 1919 جىلى اق گۆاردياشىلار قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەندە دە, اشتارعا بولىنگەن ازىق-ت ۇلىكتى تالان-تاراجعا سالدى دەگەن جالامەن 1922 جىلى اباقتىعا قامالعاندا دا اجىراعان جوق. 1921, 1925, 1929-جىلدارعى پارتيالىق تازالاۋ بارىسىندا اقتارعا تۇتقىنعا ءتۇسۋ سەبەپتەرى تاعى تارازىلانىپ, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتىڭ كىناسىز ەكەنى دالەلدەنسە دە, 1937 جىلى ماۋسىم ايىندا وتكەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءى سەزىندە بۇل ماسەلە قايتادان كوتەرىلدى. جاقتاستار مەن قارسىلاستار پىكىرتالاسى ۇزاققا سوزىلعانمەن, جاسىرىن داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا 358 داۋىس جيناعان (قارسى – 75 دەلەگات) ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ قازاق رەسپۋبليكالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە مۇشەلىككە وتەدى. العاشقى پلەنۋمدا بيۋرو مۇشەسى بولادى.
تۇلعانىڭ ۇلتجاندى بولمىسى 1931-1933 جىلدارداعى الاپات اشارشىلىقتا انىق كورىندى. 1931 جىلى ماڭعىستاۋ بويىنشا ساياسي كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ كىرگەن ەدى. وسى كوميسسيانىڭ قىزمەتى ارقاسىندا اۋا كوشۋ توقتالدى, بيلىك تاراپىنان ورىن العان باسسىزدىق تىيىلدى. حالىققا ازىق-ت ۇلىك جانە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلە باستادى.
الايدا, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قاتىگەز تەورياسى مەن پراكتيكاسىن ءبىرجولاتا جويۋ مۇمكىنشىلىگى سارقىلعان ەدى. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن باۋداي ءتۇسىردى. الدىمەن الاش زيالىلارى قۇرباندىققا شالىندى. سودان كەيىنگى كەزەك بولشەۆيكتىك ۇستانىمداعى تۇلعالارعا جەتتى. 1937 جىلعى تامىزدىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ بەلگىلى پارتيا جانە مەملەكەت قايراتكەرى ۇزاقباي جەلدىرباي ۇلى ق ۇلىمبەتوۆ تۇتقىندالدى. ارادا 7 اي وتكەندە, 1938 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن اتىلدى.
زۇلمات 20 جىلعا سوزىلدى. قۇداي قوسقان قوساعى ءايىش وسپانقىزى «الجيردە» (وتانىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولاداعى لاگەرى) ازاپ شەكتى. بالالارى مەن تۋعان-تۋىستارى قورلىقپەن ءومىر كەشتى. ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ 1958 جىلى عانا اقتالدى. سودان بەرى دە الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. ەلىم دەگەن ەردىڭ الدىنداعى قارىزىمىز بەن پارىزىمىز تولىق وتەلدى دەۋگە ءالى ەرتەرەك. كەڭەستىك جىلداردا مەرەيتويلارى ەلەۋسىز قالدى. ءتىپتى, پارتيا تاريحىنان جازىلعان بەدەلدى ۇجىمدىق ەڭبەكتەردە «ۇمىت» قالىپ جاتتى. ماسەلەن, 1984 جىلى قازاقستان كومپارتياسى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتى شىعارعان 760 بەتتىك «وچەركي يستوري كوممۋنيستيچەسكوي پارتي كازاحستانا» كىتابىندا ي.ستالين, م.كالينين سىندى كوسەمدەر 9-10 رەتتەن اۋىزعا الىنسا, قازاق مەملەكەتىنىڭ 1935-1937 جىلدارعى باسشىسى مۇلدە اتالماعانى تاريحقا قياناتتىڭ ناعىز ءوزى.
– «ەشتەن كەش جاقسى». ونداعان جىل بويى قوردالانعان قارىزدى قايتارۋعا ءالى دە مۇمكىنشىلىك بار. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قارساڭىندا بەكبولات مۇستافين, شولپان بايتۇرسىنوۆا, يشانباي قاراقۇلوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, نادەجدا لۋشنيكوۆا, ماردان بايدىلداەۆ سىندى تانىمال ازاماتتار, ىرعىز اۋدانىنىڭ سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ الدىنا وسى ماسەلەنى قويعان بولاتىن. ولار جوو-لاردىڭ بىرەۋىنە, اقتوبەدەگى پەدۋچيليششەگە ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ ەسىمىن بەرۋدى, ەسكەرتكىشىن ورناتۋدى وتىنگەن ەدى. ءبارى بولماسا دا بىرەن-سارانى ورىندالدى. بىراق مۇنىمەن ءىس بىتكەن جوق. ەڭ باستىسى – تۇلعانىڭ عىلىمي كەلبەتى اشىلماي جاتىر. ادەبي-كوركەم تۇرعىدان تانۋ دا كەمشىن. وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدارى نەگىزىنەن پارتيا-كەڭەس قايراتكەرلەرىنىڭ ىزدەنىستەرىمەن قالىپتاسقانىن ەسكەرسەك, ۇ.قۇلىمبەتوۆتىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنىن ۇعىنامىز. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ قوسارىمىز: قالامىنان تۋعان شىعارمالارىن جيناقتاپ, 1-2 تومدىق كىتاپ كولەمىندە جاريالاۋ قاجەت-اق.
قايراتكەر ەردىڭ ەسىمى حالقىمەن بىرگە جاساي بەرۋى كەرەك.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى