سوڭعى كەزدەرى جەر-جەردە ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى قالاي اۋىزدىقتاۋ جونىندە القالى جيىندار ءوتىپ, زاڭدىق تۇرعىدان ولاردىڭ قىزمەتىنە توسقاۋىل قويۋ جونىندە پىكىر الماسۋلار ءجۇرىپ جاتىر. ارينە, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن كەز كەلگەن ءدىني اعىمنىڭ ەركىن ءجۇرىپ, كەڭ جايىلۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە بولمايدى.
ءدىني ەكسترەميزم ءدىننىڭ, يماندىلىقتىڭ اتىن جامىلىپ اۋەلى جاماعاتتى جاعىمدى نيەتىمەن باۋراپ الىپ, بىرتىندەپ تۇپكى ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا دەندەپ كىرىسەتىنگە ۇقسايدى. قازىرگى كەزدە ەكسترەميستىك ىڭعايعا كوشە باستاعان اعىمداردىڭ تۇپكى ماقساتىنان باسىندا بەيحابار بولدىق ەمەس پە؟ جەتپىس جىل بويى اتەيزمنىڭ بەسىگىندە تەربەلگەن قوعامنىڭ سىرتتان كەلگەن يسلام ءدىنىنىڭ ۋاعىزشىلارىن قۇددى ءبىر قۇتقارۋشىلارداي قابىلداعانى تاعى بار. سويتسەك, يسلامنىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى-ءتۇرلى اعىمدار ەلىمىزدە وقۋ ورىندارىن اشىپ, قايىرىمدىلىق قورلارىن ۇيىمداستىرىپ, سانامىزعا سونى يدەولوگيانى ءسىڭىرىپ, «تازا دىنگە» ۇندەي باستاعانىن كەيىن بىلدىك قوي. عاسىرلار بويى ۇلتتىق ءداستۇردى ۇلىقتاپ, ءوزارا ۇيلەسىمىن تاۋىپ كەلگەن ءدىنىمىز «تازا ەمەس» بولىپ شىقتى...
ءجا, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن ءدىني ەكسترەميزمنەن باستاپ ەدىك. ەندى حال-قادەرىمىزشە كەلگەنىنشە سونىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ كورەلىك.
ەكسترەميزم اتاۋلىنىڭ ءتۇپ اتاسى لاتىننىڭ extremus سوزىنەن باستاۋ الىپ, ياعني «ەڭ شەگىنە جەتكەن» دەگەندى بىلدىرەدى. جالپاق تىلمەن تۇجىرىمدايتىن بولساق, ەكسترەميزم ەڭ ءبىر شەگىنە جەتكەن كوزقاراستار مەن ءىس-قيمىلدارعا جۇگىنەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن كورىنەدى. وسى كوزقاراستى ۇستاناتىن جاماعات ۋاقىت ەلەگىنەن وتكەن, قوعامدا ءبىرجولا قالىپتاسقان نورمالار مەن ەرەجەلەرگە مۇلدەم مويىنسۇنبايدى. مويىنسۇنباعانى ءوز الدىنا, قايتا وزدەرىنىڭ ءدىني فۋندامەنتاليستىك كوزقاراستارىمەن تۇتاس الەمدى قايتا قۇرۋعا ۇمتىلىپ باعادى. باسقالاي ايتقاندا, ءدىني ەكسترەميزم دەگەنىڭىز قوعام ءۇشىن ءداستۇرلى جۇيەنى, قۇندىلىقتاردى, مورال مەن قۇقىقتى جوققا شىعارا وتىرىپ, دىنگە جاقىن دەگەن ءوز «يدەيالارىن» اگرەسسيۆتىك تۇرعىدان ناسيحاتتاۋعا جانتالاسادى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە دەن قوياتىن بولساق, ءدىني ەكسترەميزمنىڭ بەلگىلەرىن تومەندەگىشە تارقاتۋعا بولادى. ءدىني ەكسترەميزمگە مويىنسۇنعاندار ءدىني قۇلشىلىعىن تۇراقتى تۇردە اسىرەلەپ كورسەتە وتىرىپ, باسقالاردان دا وزدەرىنە «ۇقساپ باعۋدى» تالاپ ەتەدى. سونداي-اق, فاناتيزم شىلاۋىنداعى توزىمسىزدىك پەن قاتالدىق, وزدەرىنىڭ جەكە پىكىرىنە دەگەن سوقىر سەنىم ولارعا اينالاسىنداعىلاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋگە مۇلدە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ادامدارعا دورەكى تۇردە جانە شالت جاۋاپ قاتىپ, ولارمەن قاتال جانە ءسوزىن شورت كەسكەن ىڭعايدا اڭگىمەلەسەدى.
بۇل كورىنىستەردىڭ قازاق قوعامىندا بەلەڭ الا باستاعانىنا دا ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. ءتىپتى, سوڭعى كەزدەرى اگرەسسيۆتىك پيعىلداعىلاردىڭ اينالاسىنداعىلارعا ءوز نانىم-سەنىمدەرىن تاڭعانى ءوز الدىنا, بەلسەندى قيمىلعا كوشە باستاعانى ايقىن اڭعارىلادى.
ءدىني ەكسترەميزمنىڭ شىلاۋىنداعىلار, ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاپ, «ايتقانىنا كوندىرىپ, دەگەنىنە جۇرگىزەدى». دىنارالىق الاۋىزدىقتى ءورشىتىپ, مادەني-تاريحي قۇندىلىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. سونداي-اق, جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ جۇيەسىنە كيلىگىپ, ءوز تالاپتارىن ورىنداتۋعا ۇمتىلادى.
«ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت» دەمەكشى, جوعارىداعى ءبىز كەلتىرگەن سيپاتتامادان ەلىمىزدە قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان بۇلدىرگى اعىم – ءسالافيزمنىڭ بولمىسىن اينا-قاتەسىز تانيسىز. ولار وزدەرىنىكىن عانا «تازا ءدىن» دەپ قابىلداپ, ۇلتتىق داستۇرىڭە, تاريحي قۇندىلىقتارىڭا مويىنسۇنبايدى. ولار ءۇشىن ءبارى شيرك. ەندەشە, مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ءبىرجولا قاتەر تونبەي تۇرعاندا, ءسالافيزمدى زاڭدىق جاعىنان بولسىن, يدەولوگيالىق جاعىنان بولسىن اۋىزدىقتاۋ كەرەك.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»