جىل وتكەن سايىن كوپشىلىك مەملەكەتتەردە سۋعا دەگەن, ونىڭ ىشىندە اۋىز سۋعا دەگەن تاۋەلدىلىك ارتىپ كەلەدى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىز سۋدى پايدالانۋ سەگىز ەسە وسكەن ەكەن. سونداي-اق, قازىرگى كەزدە جەر شارىنداعى تۇششى سۋدىڭ تاپشىلىعى جىلىنا 230 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتىپتى. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى الەمدەگى حالىقتىڭ 10 پايىزدان استامى تازا اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعانى جونىندە مالىمەتتەر كەلتىرەدى. بۇدان بولەك, 800 ميلليونعا جۋىق ادام لاستانعان سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرسا كەرەك.
تىرشىلىك كوزى – سۋ پروبلەماسىنا بايلانىستى وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ «الەم تۇششى سۋ ءۇشىن سوعىس جاعدايىنا جاقىندادى», دەپ ايتقانى بار. باس حاتشىنىڭ بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن سۋ ماسەلەسىنىڭ بىلگىر ساراپشىلارى قاتىسقان جيىندا وسىلاي دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋى جايدان-جاي ەمەس. مۇنى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە بايلانىستى جاساعان بولجامدارى دا ناقتىلاي تۇسەدى. ولاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, 2020 جىلدان كەيىن الەمنىڭ 22 ءىرى ايماعى قۇبىرمەن كەلەتىن تازارتىلعان سۋدىڭ تاپشىلىعىنا ۇشىرايدى. اسىرەسە, بۇل قازىردىڭ وزىندە قۇرعاقشىلىقتى باستارىنان كەشىپ وتىرعان «قارا قۇرلىق» ەلدەرى مەن ۇندىستانعا قاتىستى بولماق.
سوڭعى جىلدارى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جيىندارىندا, سونداي-اق ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق فورۋمداردا بولاشاقتا سۋدىڭ مۇنايعا دەگەن تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستان جوعارى بولاتىنى جانە الەمدىك نارىقتا «قارا التىننان» گورى تازا اۋىز سۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ, حالىقارالىق بيزنەستىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالاتىنى جونىندە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇل پىكىرلەر سەبەپسىز دە ەمەس سياقتى. ويتكەنى, اۋىز سۋ – كەز كەلگەن ءتىرى جان ءۇشىن ەڭ قىمبات جانە قالپىنا كەلتىرە المايتىن تابيعي قور. ال مۇناي مەن گازدىڭ ورنىنا ۋراندى پايدالانىپ, ودان ەنەرگەتيكالىق وتىن الۋعا بولاتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن.
ورتالىق ازيا وڭىرىندە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سۋ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلە باستادى. جاڭا عاسىرداعى جاھاندىق ون قاتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن سۋ ماسەلەسى ۋاقىت وتكەن سايىن حالىقارالىق دەڭگەيدە وزەكتى ءارى وتكىر پروبلەماعا اينالىپ بارادى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن سىن-قاتەرلەرگە جەكە-دارا توقتالىپ ءوتۋى سوندىقتان. «سۋ – بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرس, – دەپ اتاپ وتكەن ەدى سوندا پرەزيدەنت. – ونىڭ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيەلەنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە, قازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وتكىر بولىپ تۇر».
وسىدان ءتورت جىلداي بۇرىن سول كەزدەگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى 88 سۋ نىسانىنا مەملەكەتتىك مونيتورينگ جۇرگىزگەن ەكەن. مونيتورينگ ناتيجەسى سول نىسانداردىڭ 13-ءىنىڭ عانا سۋى تازا جانە اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىنىن كورسەتىپتى. راس, «اق بۇلاق-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعاننان بەرى ەلىمىزدەگى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى ءبىرشاما جاقساردى. مەملەكەت بۇعان جىلما-جىل قوماقتى قارجى ءبولىپ كەلەدى. مىسالى, 2013-2015 جىلدارى «اق بۇلاق-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا جالپى كولەمى 214,3 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى.
بۇگىندە بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىن اۋىز سۋ پروبلەماسىمەن بىرگە, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس جانە باسقا ماقساتتارعا پايدالانىلاتىن سۋ تاپشىلىعى دا قاتتى الاڭداتىپ وتىر. داۆوستاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا ارنايى بايانداما ازىرلەگەن ساراپشىلار مىناداي مالىمەت كەلتىرگەن ەدى: 2025 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان الەمدەگى ەگىس القابىنىڭ كولەمى 30 پايىزعا دەيىن قىسقارادى. بۇل – اقش پەن ءۇندىستاندا جينالاتىن ءداندى داقىلداردىڭ جالپى كولەمىنە تەڭ. ال 2050 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىس 70-90 پايىزعا ارتپاق. سونداي-اق, قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وندىرىستىك سالالارعا قاجەتتى سۋدى بەرىپ وتىرعان الەمدەگى اسا ءىرى 70 وزەنگە تارتىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان كورىنەدى.
ماماندار ءححى عاسىردا ەڭ باستى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالاتىن سۋ ماسەلەسى ءتۇرلى قارۋلى قاقتىعىستارعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن دە بولجامدار جاسايدى. جالپى, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ سۋ تاپشىلىعىمەن كۇرەسكەنىنە ءبىر عاسىرعا جۋىقتاپتى. سوڭعى 65 جىلدا سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى 300 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىلعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇزەگە اسپاعان.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»