قازاقتىڭ جىل مەزگىلدەرىندە, اي اتاۋلارىندا تابيعاتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تۇرمىس-تىرشىلىك, شارۋاشىلىق سيپاتىنا ساي ايشىقتى نىشاندار ورىن العان. حالىق جىل ون ەكى ايدى شارتتى تۇردە 2-گە بولەدى: التى اي جاز, التى اي قىس. تىرشىلىك جازدا جازىلادى, جادىرايدى, ال قىستا تارىلىپ, قىسىلادى. دۋاليزم (دۇنيەنى ەكىگە ءبولۋ) تانىمىنان تۋىنداعان شارتتى ەكى كەزەڭ ىشتەي تاعى ەكى ءبولىنىپ, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن (كوكتەم, جاز, كۇز, قىس) تۇزەيدى. قازىر تابيعات-اناعا قوڭىر كۇز قونىس تەپكەن.
شارۋانىڭ قورىتىندىسى شىعارىلاتىن كۇز ايلارىنىڭ اتاۋى دا سول مەزگىلدە اتقارىلاتىن ءىستىڭ مازمۇنىنا ساي. ول ايلار اتاۋى – قىركۇيەك پەن قازان. قىركۇيەكتە مال شارۋاشىلىعىنىڭ قاۋىرت جۇمىسى قولعا الىنسا, قازاندا – ەگىن, ياعني جيىن-تەرىن ءمارەگە جەتەدى. الدىمەن, «قىركۇيەكتىڭ» ماڭىزىن سارالاپ وتەيىك.
مالشى شارۋا تىرشىلىگىندە بۇل ايدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سەبەبى, قىركۇيەكتە مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى ناۋقان جۇرەدى. ول – بولاشاق ءتولدىڭ باسىن كوبەيتۋگە (قازىرگى تۇسىنىكپەن ايتساق, كاپيتالدى ەسەلەيتىن) سەپ بولاتىن كۇيەك الۋ ناۋقانى. ناۋقان شامامەن 40 كۇنگە سوزىلاتىن بولعاندىقتان «قىرىق كۇيەك» اتانعان. قوس ءسوزدىڭ كىرىگە بىرىگۋىنەن العاشقى بولىگى – «قىرىق» ءسوزى قىسقارىپ, تۇتاستانىپ ءبىرىگىپ, «قىركۇيەككە» اينالعان. سوندىقتان, «قىركۇيەك» اتتى اي اتاۋى سول ناۋقاننىڭ ماڭىزىنا بايلانىستى قالىپتاسقان دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى.
كۇيەك الۋ ايىنا قولدانىلاتىن «قىرىق» سانى حالىقتىڭ اسپان جۇلدىزدارىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاعان استرونوميالىق ءتۇسىنىگىنەن تۋىنداعان. ت ۇلىك كۇيەككە تۇسەر ايدا ۇركەر جۇلدىزى تۋىپ, تۇنگى اسپان كوگىنەن ورىن تەبەدى. «ۇركەر تۋسا – تاڭ سۋيدى, سۇمبىلە تۋسا – سۋ سۋيدى» دەگەندەي, وسى كەزدە كۇزدىڭ العاشقى بەلگىلەرى ورىن الا باستايدى. ۇركەر جۇلدىزى 40 كۇندە كوككە بيىك ورلەپ شىعادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا شارۋا كۇيەك الۋ ناۋقانىن اتقارىپ شىعۋى قاجەت. «ۇركەر تۋسا, قوشقار تۇمسىعىن كوتەرەدى» دەگەن شارۋا ماقالى وسىدان قالعان.
كۇيەك دەر كەزىندە جۇرگىزىلسە, «التى اي قىستان» امان شىققان ءتورت ت ۇلىك كوكتەمنىڭ قولايلى شاعىندا (كۇن جىلىنىپ, كوك تەبىندەپ شىعا باستاعان تۇس) تولدەپ, جاڭا تۋعان ءتول تاياقتانىپ كەتەدى. قازىرگى فەرمەرلەر وسىنى ەسكەرە مە ەكەن؟
قازاق حالقى ۇركەر تۋعان ايدان, ياعني كۇز مەزگىلىنىڭ جاڭاشا اي اتاۋلارىمەن بەلگىلەگەندە قىركۇيەككە تۋرا كەلەتىن ايدان ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن. دەمەك, قىركۇيەك – ءۇمىت ايى. زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلبايدىڭ داڭقتى تۋىندىسى «ۇركەر» رومانىنىڭ اتاۋى رەسەيگە يىق ارتىپ, ەكپىنى قاتتى جوڭعاردىڭ بەتىن قايتارماق بولعان ابىلقايىر حاننىڭ, حالىقتىڭ ءۇمىتىن كوركەم تۇردە بەينەلەگەندىكتەن تۋىنداعانى ءسوزسىز.
قازىرگى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدە قىركۇيەك جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىمەن ايشىقتالادى. جۇمىر جەر بەتىندەگى جۇرتپەن ءبىلىم-عىلىم, ونەر, داۋلەت جولىنداعى تارتىس ءباسەكەسىنە ارالاسىپ, دسۇ-عا كىرگەن, ۇزاق جىلدارعا باعىتتالعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى ماقسات ەتكەن ءبىزدىڭ ەلگە قازان ايىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولىپ تۇر. ءبىلىم سالاسىندا كۇردەلى رەفورمالار جۇرۋدە. ازىرگە ول رەفورمانىڭ ۇمىتتەن گورى كۇدىگى باسىم ەكەنى دە راس.
ال ەندى قازان ايىنىڭ اتاۋى ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى تۋىنداعان. قازان دەگەن ءسوز «اياقتالۋ», «تاۋسىلۋ», «ءبىتۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ءتۇبىرى كادىمگى ادام عۇمىرىنىڭ توقتاۋىنا بايلانىستى ايتىلاتىن «قازا بولدى, قازا تاپتى» دەگەن ۇعىم. قازان ايىندا كوكونىس, جەمىس-جيدەك «قازان» بولادى, ياعني ولاردىڭ تىرشىلىگى مۇلدەم اياقتالادى. كوكونىستەردىڭ ءتىرشىلىگى تاۋسىلار الدىندا ولاردى «كۇيەك» (0-دەن ءتومەن تەمپەراتۋرا) ۇرادى. «كۇيەك» ۇرعان كوكونىس ساباعى قارايىپ, جاپىراقتارى سولىپ قالادى. قازان ايىندا ديقان شارۋانىڭ جيىن-تەرىمى قامباعا اۋىسادى. ىرگەسى بەرىك, اۋاسى تازا قامبا استىققا تولسا, قىستىڭ ۇزاقتىعى دا, قاھارى دا اسا قورقىنىشتى ەمەس.
بيىل سولتۇستىك وڭىرلەردە استىق بىتىك شىقتى. القاپتاعى استىق قامباعا قۇيىلماي, ەرىنگە تيەدى دەپ توقمەيىلسۋگە بولمايدى. بۇل «قاشپاعان قاشاردىڭ ۋىزىنان» دامەتۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا الىپ قامبالاردىڭ يەلەرى ءىرى لاتيفۋنديستەر ەكەنى بەلگىلى. ورتا جانە شاعىن شارۋا يەلەرىنە مول استىقتى ساقتاۋ – قيىن ماسەلە. سوندىقتان, ولار ەگىندى جيناپ بولار-بولماستان استىقتى دەرەۋ ساتۋعا ۇمتىلادى. ۇسىنىس كوپ بولعان جەردە, باعانىڭ تومەندەيتىنى بەلگىلى. وسىلايشا شاعىن شارۋاشىلىققا يە ەگىنشىلەر ەگىستىك القابىن جاز بويى باپتاپ-كۇتكەنگە كەتكەن شىعىنىن وتەپ پايدا تابا الماي, «شاقشاداي باسى شاراداي» بولىپ جۇرەدى. ۇكىمەت ءىرى لاتيفۋنديستەردى قولپاشتاي بەرمەي, شاعىن شارۋالاردى قولداپ, ولارعا ميني-قامبالار جاساپ بەرۋگە قارايلاسىپ قولعابىس قىلسا, ەگىنشىلەر استىقتى كۇزدە ارزانعا ساتپاي قامبادا ساقتاي تۇرىپ, قىس پەن كوكتەم ايلارىندا قىمباتىراق ساتىپ, پايداسىن مولايتار ەدى.
بۇل سوزدەردى ايتا وتىرىپ, ەسىمىزگە ب.مايليننىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى» پوۆەسىندە باي ەسىمبەك پەن جاس ۋچيتەل ابدراحمان اراسىنداعى تۋىنداعان كەلىسپەۋشىلىك سەبەبى ءتۇستى. وندا ابدراحمان ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان جاتاقتارعا بولىسىپ, كۇزگى مەزگىلدە باعاسى ارزان بولاتىن استىقتى قامبادا ساقتاي تۇرىپ, قىس كەزىندە ساۋداعا شىعارۋعا كەڭەس بەرەدى. ەگىنشىلەر ابدراحماننىڭ ايتقانىن ىستەپ, ەسىمبەك باي ءوز ولجاسىنان ايىرىلادى. وسىلايشا ولاردىڭ قارىم-قاتىناسىنا سىزات تۇسەدى. سىزاتتىڭ ارتى تراگەدياعا ۇلاسقانى تۋىندىنى وقىعان كىسىگە بەلگىلى.
مول بىتكەن استىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كۇردەلەنىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ بەتىن اشىپ جىبەرۋى دە كادىك. ءبىراز ماسەلە جەر ساتۋعا بايلانىستى تۋىنداعان اڭگىمەدە ايتىلعان ەدى...
بەرەكەلى التىن كۇز بەرەگەن بولسىن. ءتوردەن (تورەدەن) تۋىندايتىن وي مەن ءىس-ارەكەتتەر تىرلىگىمىزدى التىننان قاپتاتۋعا سەپتىگىن تيگىزسە لايىم! «ءۇمىتسىز تەك شايتان», دەمەيتىن بە ەدى حالقىمىز!..
الماسبەك ابسادىق
قوستاناي