قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋدان ورتالىعى – جاڭاقورعاننان 30 شاقىرىمداي جەردە وزىندىك تاريحي ورنى بار كونە سىعاناق قالاشىعىنىڭ بارلىق دەرلىك دەرەككوزدەردە جازىلعاندىعىن عالىمدار, ارحەولوگتار, زەرتتەۋشىلەر, گەوگرافتار بۇگىنگى كۇندە دە باسىلىمداردا ايرىقشا اتاپ كەلەدى.
سىعاناق قالاسى «سۋناق اتا» اۋىلىنان 1500 مەتر جەردەگى قاشىقتىقتى الاتىن باتىس جاق بەتكەيدە ورنالاسقان. ونىڭ وڭتۇستىك جانىنان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاس جولى وتەدى. بۇل جول الەمگە بەلگىلى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنان سالىنعان.
مىنە, وسىنداي توعىز جولدىڭ تورابىندا جاتقان سىعاناق قالاسىنىڭ عۇمىرى سوناۋ العاشقى ورتا عاسىردان باستالعان. وعان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى تولىق جۇرگىزىلمەگەن, تەك ۇستىنەن تەرىپ الىنعان كوزەلەردىڭ سىنىقتارىنا قاراپ, V-VI عاسىرلاردا ىرگەسى قالانعان دەگەن جورامال ايتىلىپ ءجۇر. ح عاسىردىڭ اياعىندا پارسى گەوگرافتارىنىڭ دەرەكتەرىندە «سۋناح» دەگەن اتتى كەزدەستىرىپ, ا.ياكۋبوۆسكي ءوزىنىڭ «رازۆالينى سىگناكا» دەگەن ەڭبەگىندە كەلتىرەدى. ال ماحمۇد قاشقاري ءحى عاسىردا سىعاناقتى ءوزىنىڭ «تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ەڭبەگىندە جازعان. سونىمەن قاتار, ءحى-ءحىى عاسىرلاردا قاراحانيد مەملەكەتىنىڭ كەزىندەگى جازبا دەرەكتەردىڭ بارلىعىندا قالانىڭ اتى ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى.
قالا ءوزىنىڭ 2000 جىلعا جۋىق تاريحىندا قاڭلىلاردىڭ, دەشتى-قىپشاق حاندىعىنىڭ ء(حى-ءحىى عع.). اق وردانىڭ ء(حىى-ءحىV عع.), ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ (حV ع.), قازاق حاندىعىنىڭ ء(حVى ع.), استاناسى بولعان. قالا ءار زاماندا بىرنەشە رەت جاۋ شاپقىنشىلىعىنا تاپ بولسا دا, قايتا جاندانىپ, ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتپاعان.
ءوز زامانىندا سىعاناق ناعىز ساۋدانىڭ قايناعان ورتاسى بولعان. قالادان زيالى, ءبىلىمدى عالىمدار دا كوپتەپ شىققان. ارابتانۋشى ءابساتتار قاجى دەربىسالى «قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارى» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىندە وسىلاردىڭ بىرقاتارىن اتاپ وتەدى. ماسەلەن, اقساق تەمىردىڭ احمەت ياساۋي مەشىتىنە قاتىستى جازعان قولحاتىندا كەزدەسەتىن شايقى بابا سىعاناقي سىعاناقتىڭ تۋماسى بولاتىن. ول كىسىنىڭ ءبىراز جىل حورەزم مەن جەنت قالاسىندا تۇرعانى دا تاريح بەتتەرىندە تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. بۇل قالادا ءومىر سۇرگەن حۋسام اد دين اس-سىعاناقيدىڭ ەسىمى اسا قۇرمەتپەن اتالادى. وسىندا ونىڭ ۇلكەن اتاسى ھيساميددين دە (1132-1199) ءومىر سۇرگەن. قازىر عۇلامانىڭ شەتەلدەردە كوپتەگەن ەڭبەكتەرى تابىلىپ جاتىر.
«بولسا ءتاڭىرىم ەكىنشى ءومىر قيعانداي,
سىعاناقتا كوز جۇمار ەم قينالماي», – دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ وزىندە تەرەڭ ءمان-ماعىنا بار. وسى ولەڭ جولدارىندا سىعاناق قالاسىنىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى ەكەندىگى اڭعارىلىپ تۇر. وسىدان-اق سىعاناقتىڭ عۇلامالار مەن حانداردىڭ, مادەنيەت پەن وقۋ ءبىلىمنىڭ رۋحاني ازىق الاتىن مەكەن ورداسى بولعاندىعىن بايقاۋعا بولادى.
قالانى العاش رەت 1867 جىلى ورىس ارحەولوگيالىق كوميسسيا شەشىمىمەن ارحەولوگ پ.ي.لەرح زەرتتەۋ مۇمكىندىگىن الادى. 1892 جىلى ە.ا.سميرنوۆ, 1899 جىلى ۆ.ا.كاللاۋر, 1906 جىلى ي.ا.كاستانە وسى اتاقتى قالانى زەرتتەپ شىعادى. 1927 جىلى رەسەي اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى ماتەريالدىق مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي ءبىرشاما تىڭعىلىقتى قارايدى. ول قالانىڭ توپوگرافيالىق جاعىنا كوڭىل ءبولىپ, بىرقاتار عيماراتتاردىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ الادى. قالا تۋرالى بۇل زەرتتەۋشى عالىم ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازعان. 1947 جىلى ا.ا.بەرنشتام, 1950 جىلدارى ە.ي.اگەەۆا مەن گ.ي.پاتسەۆيچ ارحەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. 1970-جىلدارى وتىرار ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ك.ا.اقىشەۆ پەن ك.م.بايپاقوۆ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ وتىراردان كەيىنگى ەكىنشى قالا بولعانىنا انىقتاما بەرگەن.
2003 جىلدان باستاپ احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سايدەن جولداسباەۆتىڭ باسقارۋىمەن پراكتيكالىق-زەرتتەۋ جۇمىسى ءجۇرگىزىلىپ كەلەدى. ال سىعاناق قالاسىنان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان جادىگەرلەر مەن قۇندى زاتتار وسى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگتاردىڭ قولىندا. ءبىر بولىگى قىزىلوردا وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنا تابىس ەتىلگەن.
وسى ارادا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر نەگە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ, ونى قىزىقتامايدى دەگەن وي تۋىندايدى. تۋىپ-وسكەن جەرىمىزدىڭ تاريحىن ءبىلۋ بارشامىزدىڭ پارىزىمىز دەپ بىلەمىز. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قورىق, مەملەكەتتىك تاريحي ەسكەرتكىش, مەملەكەتتىك مۇراجايلار بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, سولاردىڭ اراسىنداعى كونە سىعاناقتى قورعاۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ستاتۋسى بار مەكەمە نەگە جوق؟ وسىنداي ويدان كەيىن اۋدان اكىمىنەن باستاپ, جوعارعى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوتىنىش حاتپەن شىقتىق. سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىن اشۋ جايىندا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋىنە قاتىستى سۇراۋ سالدىق. وسىنداي ىزدەنۋ ناتيجەسىندە, مىنە, جاقىندا «سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلىپ, ول ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. مۇراجاي قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ادىلەت دەپارتامەنتىندە زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلىپ, مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى بسن 160840005427 نومىرىمەن, حالىق بانكتىڭ كZ376010201000294690 ەسەپ شوتىنىڭ اشىلعانىن حالىققا حابارلاپ وتىرمىز. مۇراجايعا قولداۋ كورسەتىپ, دەمەۋشىلىك جاساۋشىلارعا ءوزىمىزدىڭ شەكسىز العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
رىسبەك اسقار ۇلى,
«سىعاناق تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى»
قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
قىزىلوردا وبلىسى,
جاڭاقورعان اۋدانى