كومىر كەنىشتەرىنەن ەكولوگيالىق زارداپ شەگىپ وتىر
اۋدانعا ساپارىمىزدى ءبىز بۇل جولى بىرلىك اۋىلىنا ارنادىق. ويتكەنى, وبلىس ورتالىعىنا كەلگەن سايىن تىلشىلەر قوسىنىنا دا ەسىك قاعىپ, بۇيىمتايلارىن ايتىپ كەتەتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىراز ءوتىنىش-رەنىشتەرى جينالىپ قالعانداي ەدى. ءبىر كۇندە بارىپ كەلە قوياتىنداي جەر ەمەس, شالعايداعى اۋىلعا جەتكەنشە, ءومىرى جوندەلىپ بىتپەيتىن باياناۋىلدىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولىنا ءتۇسىپ «اينالىپ ءوتۋ» بەلگىسىمەن «اينالىپ» ءبىراز جۇردىك. ايدالانى قازىپ, بۇرق-بۇرق شاڭداتىپ جاتقان كومىر كەنىشتەرى دە كورىندى.
قازاقتار بۇرىن مايكوبە دەگەن قوڭىر كومىر الابىن سارىكول, شوپتىكول, تالدىكول, تاسقۇدىق جانە تامدى دەپ اتاپتى. وسى جەردەگى شاقشان بولىستىعىنا مايكوبەنىڭ بايلىعى قاراعانى عوي. سوناۋ 1825 جىلدارى مايكوبەنىڭ كومىرىنىڭ ءيىسىن سەزىپ, اعىلشىن كاپيتاليستەرى دە جەتكەن. ەندى, مىنە, مايكوبە كەن ورنىن بۇل كۇندەرى ەكىگە ءبولىپ كومىر قازىپ وتىرعان كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى – تالدىكول, سارىكول كەنىشتەرى. الگى بىزگە كەلىپ ارىز-شاعىم ايتاتىن اۋىلدىقتاردىڭ دەنى وسى كەنىشتەر ماڭايىندا تۇرادى. اۋىلدىڭ دا جولى قايبىر وڭىپ تۇر دەيسىڭ. اكىمدەر قايدا قاراعان, ەندى قاشان ءجوندەلەر ەكەن دەپ ويلايسىڭ. جولسىز, سۋسىز ومىرگە ۇيرەنگەن, بارىنە دە ءتوزىمدىلىكپەن شىدايتىن اۋىل تۇرعىندارىنا جانىڭ اشيدى. جۇدەۋ كورىنىس, قۇلاعان ۇيلەر دە از ەمەس ەكەن.
ال كىرپىش زاۋىتىن اشىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا جۇمىس بەرەمىن دەپ جۇرگەن ەرلان جاكەەۆتىڭ شاعىن كاسىپورنىنىڭ قاراداي تالان-تاراجعا تۇسكەن جاعدايىن بىرلىك اۋىلىنىڭ عانا تۇرعىندارى ەمەس, بۇكىل وبلىس بىلەر. كاسىپكەر شىندىق ىزدەپ شىرىلداۋمەن, ءالى سوتتاسۋمەن, كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتقىزا الماي اۋرەلەنىپ ءجۇر.
بۇل ءىستىڭ ارتىندا كىمدەر تۇر ءوزى, رەيدەرلەر دەگەن ادامدار ما, دەيدى اۋىل تۇرعىندارى وزىڭە سۇراق قويىپ. ۇكىمەت اۋىلعا جۇمىس بەر, شاعىن كاسىپورىندار سالىڭدار دەپ جاتىر. بىرلىكتەگى كىرپىش زاۋىتى قاشان جۇمىس باستايدى دەپ اۋىل كۇتىپ وتىر. ال كىرپىش قازىر سۇرانىسقا يە, اۋىلعا جۇمىس كەرەك, دەيدى اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قارجاۋباي قايىرباەۆ.
اۋىل اكىمى سۇڭقار احانوۆتى كورگەنىمىز جوق, باياناۋىلدا جينالىستا ءجۇر دەدى, بۇل جۇمىستى قولعا العانىنا ءبىر جىل عانا بولىپتى. جالپى, ايتۋلارىنشا, بىرلىك جانە اقمەكتەپ بولىمشەسىن قوسقاندا ەكى اۋىلدا بارلىعى مىڭعا جۋىق ادام قالىپتى. وسى مىڭنىڭ 475-ءى ىرگەدەگى مايكوبە, سارىكول كومىر كەنىشتەرىندە ەڭبەك ەتۋدە. اۋىلداعى كوڭىل قۋانتار جاقسى ءبىر جاڭالىق وسى. ەڭ باستىسى, جۇمىس بار. قىسقى كومىرلەرىن ءتۇسىرىپ بەرەدى. قىتايدان نابيدەن جارمان دەگەن كىسىنىڭ وتباسى كوشىپ كەلىپتى. ەلگە ورالعان اعايىندارىمىزدىڭ كوپشىلىگى بوزشاكولدە, ەكىباستۇز, اقسۋدا, مايقايىڭداعى ءوندىرىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرگەنىن بىلەمىز. نابيدەن دە كەن ورنىندا جۇمىس ىستەيدى. وزدەرى كەلگەن قىتاي جاعىندا مال باعىپ قانا قويماي, كەن ورىندارىندا دا جۇمىس جاساپ, ماماندانعان كورىنەدى.
ال باياعىدا كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن اۋىلدا ەرلى-زايىپتى نيكولاي مەن ەۆدوكيا مەششەرياكوۆتار قالىپتى, گريگوري لۋپانچۋك, اناتولي چەمانين, ناتاليا دەمەنتەۆا, نينا بويارچۋك, ليۋدميلا كاسيانوۆا سەكىلدى ورىس, ۋكرايندار, ۆەرونيكا ۆيتالايم دەگەن مولداۆان, باشقۇرت تەمىربولات ازناباەۆتاردىڭ وتباسىلارى دا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, باياناۋىلدىڭ قازاقتارىنداي بولىپ كەتىپتى.
بىرلىكتە «التىن القا» جانە «كۇمىس القا» يەلەرى اتانعان 36 انا تۇرادى ەكەن. بۇل دا كوڭىل قۋانتتى. كەلەسى قۋانىش: اۋىل مەكتەبىندە 150 وقۋشى ءبىلىم الادى. جاڭا وقۋ جىلى باستالىپ, ءجوندەۋ, اكتەۋ, سىرلاۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلگەن مەكتەپتەرى جارقىراپ, جايناپ تۇر. سىنىپتارى كەڭ, تاپ-تازا. اۋىل بالالارىنىڭ وقىپ-ءبىلىم الۋلارىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. اۋلاسىندا جاساندى جاسىل توسەنىشتەرى بار سپورت الاڭى بار. بىرلىكتىڭ مەكتەبى وڭىردەگى «ۇزدىك اۋىل مەكتەبى» قاتارىنا الىنىپ, وقۋ-ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن الدا كەلەدى.
– بيىل وتكەن وليمپيادا بالالاردى جىگەرلەندىردى. قازىر كۇرەس, دزيۋدو تۇرلەرىنەن ءبارى دە مەكتەپتىڭ سپورت زالىنا جاتتىعۋعا اسىعادى, – دەپ جاتىر بىزگە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى, جاتتىقتىرۋشى مەيرام قوجانوۆ.
جاپ-جاقسى مادەنيەت ۇيلەرى دە بار ەكەن. وكىنىشكە قاراي, بىرلىكتەگى مادەنيەت ۇيىندە ونەر ادامدارى ەمەس, 3 ەدەن سىپىرۋشى, ەكى كۇزەتشى, ءبىر ديرەكتور جۇمىس ىستەيتىنى قىزىق كورىندى. ەكىنشى قاباتىندا اۋىل توي وتكىزەدى. سوندا مادەنيەت ۇيىنەن ەڭبەكاقى الاتىن 3 ەدەن سىپىرۋشى تويدان كەيىنگى قوقىستى جيناۋ ءۇشىن الىنعان با؟.. اۋىل كەشى كوڭىلدى دەپ مادەنيەت ءۇيىن ءان مەن كۇيگە تولتىرۋدىڭ ورنىنا, اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى ونى اۋىلدا بار دەپ مالىمەت بەرۋ ءۇشىن ۇستاپ وتىرعان سياقتى. ايتپەسە, ديرەكتورى باۋىرجان جاقىپوۆ مۋزىكا كوللەدجىن بىتىرگەن, ونەرلى جىگىت ەكەن. تاعى ءبىر قىزىعى, مادەنيەت ءۇيىنىڭ مۋزىكا اسپاپتارىن, كەيبىر قۇرال-جابدىقتارىن شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, اكەسى جىلقىباي ساتىپ اپەرىپتى.
ەندىگى ماسەلە – جەر. بارلىق اۋىلدارداعىداي, اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەردىڭ جاعدايى بىرلىكتىڭ دە تۇرعىندارىن تولعانتادى ەكەن. بۇرىندارى اۋىلدىڭ جانىنان جەر ساتىپ العاندار دا بار كورىنەدى. قازىر جەر الايىن, يگەرەيىن دەسە, بوس جەر جوق دەگەن جاۋاپ الادى. ال اۋىل ايماعى بوس. اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى قانشا بوس جاتقان جەر بار ەكەنىن, جەرمەن نە ىستەۋ كەرەكتىگى, جالپى, جەر جاعدايى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المادى. ەكى اۋىلدا 39 شارۋا قوجالىعى تىركەلىپتى. اۋىلعا, مەكتەپكە كومەكتەسەتىندەرى «ءماجيت», «ديلناز», «تۇز», «بوتاگوز» دەگەن شارۋا قوجالىقتارى, ءبىرى مەكتەپتەگى سپورت زالىنا قازاقشا كۇرەس الاڭىن, ەكىنشىلەرى تاعزىم ەسكەرتكىشىن اشۋعا قولداۋ كورسەتىپتى. ءار ءۇي قوي, جىلقى, سيىر ۇستاپ, قۇس وسىرەتىندىكتەن اۋىل داستارقانى باي, تۇرمىستارى باقۋاتتى.
اۋىل تۇرعىندارىن قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان باستى ماسەلە – ەكولوگيا, قورشاعان ورتانىڭ شاڭنىڭ ىشىندە قالۋى. ويتكەنى, كەنىشتەر جاقىن.
– قازىر مەنىڭ ءبىر تۇسىنبەيتىنىم, اقشاسى بارلاردىڭ ءبارى جەردى قازىپ, كومىر شىعاراتىن بولىپ الدى. بۇلارعا ءبىر تىيىم, تەكسەرىس دەگەن بولا ما, جوق پا؟ كۇل, شاڭ, توپىراقتىڭ استىندا قاشانعى وتىرامىز وسىلاي؟! سارىكول كەنىشى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان سوڭ, كەنىشتەر بىزگە ەسەپ بەرىپ وتىرۋلارى كەرەك. قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ كەرەك. بۇلار سوندا سالىقتى قالاي تولەيدى؟ سارىكول دەگەن كولىمىز دە بار, وبال, قۇرىپ كەتە مە دەپ قورقامىز. كيە, قاسيەتتەن قورىقپاي ما بۇلار؟ – دەدى قارجاۋباي اعامىز رەنىشپەن.
ءبىز سارىكول, تالدىكول, مايكوبە كەنىشتەرىنىڭ اۋىل تۇرعىندارىمەن ءوتكىزگەن قوعامدىق تىڭداۋلارىن باياناۋىل اۋدانى اكىمدىگىنىڭ سايتىنان ءىزدەپ كورگەن ەدىك. تاقىرىبى جازىلىپ تۇرعانى بولماسا, شەشىمدەر, ءمىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ تۋرالى ەشتەڭە جازىلماپتى.
وبلىس پروكۋرورلارى بيىل «مايكۋبەن ۆەست» جشس كومىر ءوندىرەتىن كاسىپورنىنا تابيعاتتى قورعاۋ زاڭىن بۇزعانى ءۇشىن 5,6 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالعانىن ارنايى حابارلادى. كاسىپورىننىڭ قورشاعان ورتاعا شىعارىندى تاستاۋعا رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتارسىز جۇمىس ىستەپ كەلگەنى انىقتالدى. سوندىقتان, مۇنداي تەكسەرۋلەر باسقا كەنىشتەرگە دە جۇرگىزىلۋى قاجەت.
كاسىپورىندار ەلباسى ءجيى ايتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە اسا ءمان بەرە قويمايتىنداي. ارينە, كاسىپورىنداردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرى دە بار, ادامداردى جۇمىسپەن, وڭىرلەردى كومىرمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىراق, اۋىل حالقىن, ەڭ باستىسى, وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى, ەكولوگيا ماسەلەسى الاڭداتادى. اۋىلدىقتار بۇل جەردە قالاي ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىك جاساۋدا دەپ قايران قالاسىڭ.
ءبىز ەشكىمدى «دەلدال», «الىپساتار» دەپ قارالاي المايمىز. بىراق تۇرمىسى جۇدەۋ اۋىلدارعا ءتۇسىنىستىك تانىتىپ, جاناشىرلىق جاساعانىمىز دۇرىس. اۋىل تۇرعىندارىنا جۇمىس بەردىك دەپ ەسەپتەسىپ, كەرىسىنشە, قورشاعان ورتاعا, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىقتارىنا زيان كەلتىرۋگە بولماس. شاڭ مەن تۇتىنگە قارسى پايدالانىلاتىن وندىرىستىك تەحنولوگيانى قولدانۋ باستى شارت بولۋى كەرەك.
قازىر وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ اۋىلداردىڭ جاعدايىمەن ءوزى جەكە تانىسىپ, ەلدى مەكەندەردى ارالاپ تۇرادى. ولاي بولسا, ءبىز ايتقان ماسەلەلەر ءوڭىر باسشىسىنىڭ دا نازارىنا ىلىگەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى