اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟

ءومىر وتكەلەكتەرى ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى ءومىر – كەرۋەن. ول توقتاۋسىز العا جىلجي بەرەدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ەسەپ بەرۋ جيىنىنداعى بايانداماسىن وسىلاي باستاعاندا, زالعا جينالعان 700-دەن استام جۇرتشىلىق وكىلدەرى بۇل كەزدەسۋدىڭ قاتىپ قالعان رەسمي جۇيەدە وتپەيتىنىن بىردەن شامالاعان. ءيا, وبلىس باسشىسى وتكەن جىلعى اتقارىلعان جۇمىس­تاردى جىپكە ءتىزىپ بەرۋدى قاجەت دەپ تاپپاعانى بىردەن بايقالدى. ەسەپتى كەزدەسۋ ءفورمالدى وتپەۋى ءۇشىن جاسالعان جۇمىستار مەن جەتىستىكتەرگە كوپ توقتالمايمىن. ول جونىن­دە باسپا­سوز­دە جازىلدى, بۇگىنگى بەينەفيلمدە كور­سە­تىلدى. بۇگىنگى اڭگىمە – تاۋەل­سىزدىكتىڭ 20 جىل­دىعىن لايىقتى قارسى الۋ, الدا تۇر­عان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى بولۋى كەرەك. ەڭ باستى ماقسات – سوڭعى جىل­دارى ءوزىمىز جيناعان تاجىريبەمىزدى ودان ءارى بايىتىپ, جالعاس­تىرۋ,  دەدى باق­تىقوجا سالاحاتدين ۇلى. سودان كەيىن نەگىزىنەن ۇسىنىس-پىكىرلەر مەن ناقتى تاپسىر­مالار, اۋدان اكىمدەرى مەن سالا باسشى­لارىنا باعىت بەرۋى جاعى باسىم بولدى. ەسەپ بەرۋ كەزىندە اۋىل شارۋاشى­لىعى سالاسى بويىنشا الدا تۇرعان مىن­دەتتەر كورىنىس تاپتى. ماسەلەن, «جايىق ەت» فيرماسىنىڭ اۋىسى­مىنا 20 توننا شۇجىق وندىرەتىن زاۋى­تىنىڭ بولاشاعى مول. قۋاتى جى­لىنا 12 مىڭ توننا قۇس ەتىن ون­دىرۋگە جەتەتىن برويلەرلىك باعىت­تاعى قۇس فابريكاسىنىڭ دا يندۋستريا­لان­دىرۋ باعدارلاما­سى­نا قوسار ۇلەسى قو­ماقتى. سونىمەن بىرگە, 12 مىڭ باسقا ارنالعان شوشقا كەشەنى جانە كونديتەرلىك تاعامدار وندى­رى­سىنە ارنالعان ەكى جوبا, گازتۋربي­نا­لى ەلەكتر ستان­ساسى ما­ڭىن­­دا جيىر­ما­دان استام جى­لىجاي سالۋ جو­با­لارى دا ءوندىرىستى ءوڭىر­دى ودان ءارى وركەن­دەتۋگە سەپتىگىن تيگىزبەك. بۇلار­دىڭ ءبارى ورال قالاسى مەن زەلەنوۆ اۋدانى اۋما­عىندا جۇزەگە اساتىن جوبالار. – وسى ورايدا باسقا اۋدان اكىم­دەرى­نە دە وي سالعىم كەلىپ وتىر. ماسە­لەن, ءاربىر اۋدان ورتالىعىندا ءسۇت وڭ­دەيتىن كىشىگىرىم زاۋىتتار مەن تسەحتار ۇيىم­داستىرۋعا بولادى. مال­دى تىرىدەي سات­قاننان گورى, ونىڭ ەتىن وڭدەپ ساتقان ەداۋىر ءتيىمدى.  سون­دىق­تان اۋداندار مەن قالا اكىمدەرىنە, وب­لىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى باسقار­ما­سىنا ەت, ءسۇت, استىق ونىمدەرىن وڭ­دەۋ جونىندە ۇسى­نىستار ازىرلەۋدى تاپ­سىرا­مىن, – دەدى باقتىقوجا سالاحات­دين ۇلى. اكىم كارتوپتىڭ باعاسى ءوسىپ كەتكەنىن ايتىپ, ونىڭ نە سەبەپتەن ورىن ال­عانىن ءتۇ­سىندىردى. ەگەر وزىمىزدە كار­توپ ءونىدىرىسى دۇ­رىس جولعا قويىل­سا, وب­لىسقا قاجەتتى ءونىمدى وندىرۋگە بو­لادى. وعان مۇمكىندىك تە جەتكىلىكتى. بايان­داماشى وسى مۇمكىن­دىك­تەردىڭ تو­لىق­قاندى پاي­دا­لانىلماي جاتقا­نىنا قىنجىلىسىن ءبىلدىردى. بيىل­عى جى­لى ازىق-ت ۇلىك تۇر­لەرى باعاسىن تۇ­راقتى ۇستاۋ ءۇشىن استىق, كارتوپ, كوكونىس, باق­شا داقىلدارىن, ەت  جانە ءسۇت ءون­دىرىسى مەن قاي­تا وڭدەۋدى ارت­تىرۋ قاجەتتىگىن شەگەلەي كەتتى. دۇرىس-اق, بۇكىل الەمدى داع­دارىس ەلەسى كەزىپ جۇرگەندە ارقانى كەڭگە سا­لىپ, بۇ­گىنگى بار نارسەمەن قا­رىن توعاي­تۋعا بول­مايدى. وڭىردە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن شا­رۋا­شى­لىق­تار, جە­ك­ەلە­گەن تۇر­عىن­دار جا­يىق وزەنى جا­عا­سىنداعى قو­لاي­لى جەرلەردى پاي­دا­لانىپ, كوكونىس, باۋ-باقشا ءوسىرۋ­دى قولعا السا, وڭىردە ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءبىرشاما تومەندەر ەدى. – وبلىس كولەمىندە ميلليون تەكشە مەتردەن استام سۋ جينالعان. وڭىردە جيىر­­­ماعا جۋىق وزەن, تاعى سونداي شامادا كول بار ەكەن. بۇل وزەن-كولدەردىڭ  90 پايى­زى­نىڭ سۋى تۇششى. ياعني, باۋ-باق­شاعا وتە قو­لاي­لى. وسى مۇمكىن­دىك­تەر نەگە پايدالا­نىل­مايدى؟ ونى كىم ۇيىم­داس­تىرۋى كەرەك؟ بۇل ورايدا اۋدان, اۋىل اكىم­دەرىنىڭ جۇمى­سى مەنى قاناعات­تان­دىرا بەرمەيدى. سون­دىقتان اۋدان, اۋىل اكىمدەرىنەن كارتوپ, كوكونىس ەگۋدى بيىل قولعا الۋىن قاتاڭ تالاپ ەتەمىن, – دەدى وبلىس اكىمى. «جايباراقات وتىرىپ وبلىس اكىمى­نىڭ ەسەبىن تىڭدايمىز عوي, وتكەن جىلى اتقارىلعان جۇمىس كولەمىن ايتقان سا­يىن سارتىلداتىپ الاقان ۇرىپ قويار­مىز», دەپ كەلگەن جەرگىلىكتى اكىمدەر مو­يىندارىندا ۇلكەن مىندەت تۇرعانىن ەندى سەزگەندەي, ەرىكسىز باستارىن قاسىپ قال­دى. ءتىپتى, وب­لىس باسشىسىنىڭ تۇر­عىن­دار الدىن­داعى ەسەپتى كەزدەسۋىندە ولار باستارىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە قاسۋعا ءماجبۇر بول­دى. ويتكەنى, ولار ۇيىتقى بولۋعا ءتيىستى مىندەتتەر باستان اسار ەدى. ءوڭىر باسشىسى, سونداي-اق جول سالۋ ماسەلەسىنىڭ كۇردەلى ەكەنىن اشىپ ايت­تى. وسى سالاعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ تەك 0,9 پايىزى عانا باتىس قازاقستان وبلىسى ەنشىسىنە بۇيىرا­دى ەكەن. وبلىستىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قار­جى ءبولۋ ارقاسىندا «اڭ­قا­تى – ءسارى­ومىر», «چاپاەۆ – جاڭاقالا – ساي­قىن», «اق­ساي – شىڭعىرلاۋ», «جى­مپيتى – قارا­توبە» اۆتوكولىك جولدارىن كۇر­دەلى جون­دەۋ جۇ­مىستارى ودان ءارى جالعاسىن تابادى. اكىم وتكەن جىلى اتقارىلعان جۇ­مىس­تاردى جىپكە تىزبەگەنىمەن, جالپى ەل و­قىر­مان­دارى ءۇشىن ءوڭىردىڭ كورسەت­كىش­تەرى جاي­لى دا تىلگە تيەك ەتكەن ارتىق بول­مايتىن سياقتى. وبلىستىڭ ونەر­كا­سىپ سالاسى وت­كەن جىلى 989,2 ميلليارد  تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن ەكەن. ەلىمىزدەگى يندۋستريا­لان­دىرۋ ستراتەگياسىنا سايكەس وڭىردەگى ءوندى­رىس ورىندارىندا سىرتقى جانە ىشكى رى­نوك­تا سۇرانىسقا يە, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ مەڭ­گەرىلە باستادى. وبلىستا ەكى مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەلۋ شاقتى ينۆەس­تيتسيالىق جوبا ىسكە اسى­رىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا رەسپۋبلي­كالىق ين­دۋس­تريا­لان­دىرۋ كارتاسىنا ەنگەن توعىز جوبا بار. الداعى ەكى جىلدا تاعى دا وسىنداي 12 جوبا ىسكە قوسىلماق. سوڭعى ەكى جىل ىشىندە قاراشى­عا­ناق­تى يگەرۋشى شەتەلدىك اليانستان الەۋ­مەتتىك جوبالارعا 120 ميلليون دوللار تارتىلعان. بۇل قوماقتى قارجىعا وبلىس­تاعى كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرگە گاز قۇ­بىرى جەتكىزىلگەن. بۇدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن وبلىس بويىنشا اۋىل تۇرعىن­دارىن گازبەن قامتۋ نەبارى 27 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. قازىر بۇل كور­سەتكىش 70 پايىزدان اسادى. ءۇش جىل ىشىندە مىڭ ش­اقىرىمداي گاز قۇ­بى­رى سالىن­عان. «قاراشىعاناق – ورال» گاز قۇبىرى قۇرىلىسى تولىق اياقتالدى. سونىڭ نا­تي­جەسىندە, بۇگىندە تەرەكتى, سىرىم جا­نە قاراتوبە اۋدان­دارىنا گاز جەتكىزىلدى. بيىل ەندى جايىق وزەنىنىڭ سول جاق بەتىندەگى ەلدى مەكەندەر «كوگىل­دىر وتىن» قىزىعىنا كەنەلمەك. اكىمنىڭ ەسەبىنەن سوڭ جينالعاندار ءسوز الدى. زالدىڭ بىرنەشە جەرىندە ميكروفون ورناتىلعان بولاتىن. وسى مۇمكىن­دىك­تەردى پايدالانعان تۇر­عىن­دار وبلىس اكىمىمەن تىكەلەي ۇن­­قا­تىسۋعا ءتۇستى. ورال قالاسى­نىڭ التىن­شى شا­عىن اۋدانى تۇرعىن­دارى تەننيس سپورت زالى مەن ساياباق سياق­تى ارنايى دەما­لىس ورىندارى قاشان سا­لى­ناتىنىن سۇرا­دى. سونداي-اق, شال­عاي اۋ­داننان كەلگەندەر اپاتتى جاع­داي­داعى مەكتەپتەر قا­شان جوندەلەر ەكەن دەگەن كوكەيدەگى الاڭ­داۋ­شىلىقتارىن جەتكىزدى. جول ماسەلەسىنە قاتىستى تۇيتكىلدەر دە ساۋال نىساناسىنا اي­نالدى. ورالماندار پروبلەماسىنا قا­تىس­تى  جايت­تەر دە بۇ­دان كەيىنگى سۇ­راققا نە­گىز بولدى. وب­لىس باس­شىسى ب.ىز­مۇحام­بەتوۆ قويىل­عان سۇراق­تار­دىڭ بارىنە ناقتى مۇم­كىندىكتەرگە ساي جان-جاقتى ءارى تۇششىم­دى جاۋاپتار قايتاردى. وسى ارادا ايتا كەتەرلىك ماسەلە, تۇرعىندار ساۋال­دارىنا وراي, وبلىس باسشىسى قاي­تار­عان جاۋاپتار ارتىق ۋادە بەرىلمەۋىمەن ەرەكشەلەندى. ەسەپ بەرۋ جيىنىنا  پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەك­تورى التاي كولگىنوۆ قاتىستى. ساۋالى مەن جاۋابى – باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى, جىل ىشىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى تۇبەگەيلى قولدانىسقا ەنگىزۋگە قاتىستى قانداي جۇمىستار اتقارىلدى. – ەسەپتى مەرزىم ارالىعىندا ءتىل ساياساتىن ويداعىداي ىسكە اسىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءتىل ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ تىلىنە اينالدى. بۇل جونىنەن ءبىزدىڭ وبلىس ەلىمىزدە الدىڭعى ۇشتىككە كىرەدى. قازىر وڭىردە مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينالىمى 99,2 پايىزعا جەتىپ وتىر. ايتسە دە مەملەكەتتىك ورگانداردا اتالعان ماسەلەدە كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اقپاراتتار مەن باياندامالار الدىمەن ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, تەك سودان كەيىن عانا مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلىپ كەلدى. ەندىگى جەردە ءبىز بۇل پراكتيكامەن كەلىسە المايمىز. بۇل ءۇردىس كەرىسىنشە بولۋى كەرەك. وبلىس باسشىسى رەتىندە ءتيىستى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردان مەن وسىنى تالاپ ەتەمىن. سونداي-اق, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋدى 100 پايىزعا جەتكىزۋ دە نازارىمىزدان تىس قالمايدى. تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.

«بۇل  – اكىمنىڭ  عانا  ەمەس, تۇتاس  اتقارۋشى بيلىكتىڭ  ەسەبى»

وبلىس اكىمى سەرگەي دياچەنكو بۇل ءسوزدى كەيبىر شەشەندەردىڭ: «بارلىعى ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا, بىزگە كومەكتەسكەنىڭىز ءۇشىن راحمەت», دەگەندەي سوزدەرىنىڭ قايتارىمى رەتىندە ايتقانى قۇپتارلىق. باياندامنىڭ بارىسىندا زالدا وتىرعان وبلىستىق باسقارمالاردىڭ, اۋدان اكىمدەرىنىڭ, يننوۆاتسيالىق جوبامەن قۇرىلعان جاڭا كاسىپورىندار باسشىلارىنىڭ ورىندارىنان تۇرىپ, تۋىنداعان سۇراقتارعا قولما-قول جاۋاپ بەرىپ جاتقاندىعى دا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتە تۇسكەندەي. اكىمدەر ەسەبىنىڭ ماقساتى دا وسى ەمەس پە؟! «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىنداعى ەكى جارىم ساعاتتىق جيىن جۇرت­شى­لىق­تىڭ جىلدىڭ باستى ءماسليحاتىنا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن, ۇمىتتەرىن وسى جەردەن ور­­بىتەتىنىن, پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ, سال­­ماقتى وي قوزعاۋعا تىرىساتىنىن كور­سەتتى. دەمەك, ەل ەسەپتى جينا­لىستاردى ءوزارا سەنىم ۇنقاتىسۋى, ءسوز بەن ءىستىڭ جەمىسى توگىلەر جولايرىعى, قول جەتكەندى مىسە تۇتپايتىن مىنبەرى سانايتىنى انىق. اكىم مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇ­مى­سىندا ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىمەن, «نۇر وتان» حدپ وب­لىس­تىق فيليالىمەن, ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىمەن جانە وبلىس حالقىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ودان ءارى نىعايتۋ مەن كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەرىلگەنىنە كەڭىنەن توقتالدى. وتكەن جىلى بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ 695 ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىنە 79 400 ادامنىڭ قاتىسقانى بەلسەندىلىكتىڭ وسە تۇسكەنىن بىلدىرەدى. تۇرعىنداردى تولعاندىرعان 1761 سۇراق تىركەۋگە الىنىپ, 1662-سىنە جينالىس با­رىسىندا ناقتى جاۋاپتار قاي­تا­رىل­عانى, باقىلاۋداعى 99 ەسكەرتپەنىڭ 90-نى قاناعاتتاندىرىلىپ, توعىزىنىڭ ورىن­دالۋ مەرزىمى بيىلعى جىلعا اۋىس­قانى حابارلانۋىن جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى. وبلىس اكىمىنىڭ جۇمىس با­بىنداعى ساپارلارىندا 195 تاپسىرما با­قىلاۋعا قويىلىپ, 178-ءى ورىن­دا­لىپ­تى. ايماقتاردان كەلگەن 250 ادام وب­لىس اكىمىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان. مەم­لەكەتتىك قىزمەتتىڭ جەدەلدىگى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا 2008 جىلدان بەرى وبلىس اكى­مى­نىڭ, اۋدان اكىمدەرىنىڭ, وبلىستىق مە­كە­مە­لەردىڭ سايتتارى جۇمىس ىستەۋدە. اكىم وسى اتالعانداردىڭ بارلىعى ەسەپتى جىلدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتۋگە وزىندىك سەپتىگىن تيگىزدى دەپ سانايدى. ال, جىلدىڭ ەڭسەلى اياقتالعانى, بيىلعى مەرەكەلى جىلعا جۇكتەلەر مىندەتتەر ودان دا زور ەكەندىگى انىق. سوڭعى ون جىلدا ايماقتىق ءونىم ءون­دىرۋ 6,8 ەسەگە ءوسىپ, 562 ميلليارد تەڭ­گەگە جەتتى, جان باسىنا شاققانداعى ىشكى  جالپى ءونىم 640 دوللاردان 5200 دول­لارعا نەمەسە 8,2 ەسەگە ارتتى. وبلىس ونەر­كاسىپ ونىمدەرىنىڭ يندەكسى بو­يىن­شا ەلىمىزدەگى جەتەكشى ورىنعا شىقتى. ياعني, داعدارىس تولىق ەڭسەرىلىپ, سالا­داعى تۇراقتىلىق قامتاماسىز ەتىلدى, دەدى س.دياچەنكو. وتكەن جىل وبلىستىڭ يندۋستريالىق كە­شەنى ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭ بولدى. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمىن 175 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزىپ, 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 46 ميلليارد تەڭگەلىك ءوسىمدى قامتاماسىز ەتتى. ين­دۋستريا­لان­دىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە 2010 جىلى 74 ميلليارد تەڭگەنىڭ 15 نى­سانى پايدا­لا­نۋعا بەرىلدى. ولاردىڭ بارلىعى كوشباس­شىلىق تۇعىردان كو­رىن­گەنى قۋانتادى. «التىنتاۋ-كوكشەتاۋ» التىن ايىرۋ فابريكاسى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك ينۆەس­تي­تسيالىق جوبا سانالادى. كاسىپورىندا التىن ءوندىرۋدىڭ قازاقستاندا تەڭدەسسىز جاڭا تەحنولوگياسى قولدانىلادى. بىل­تىر مۇندا 4 توننا التىن وندىرىلسە, بيىل 15 توننالىق دەڭگەيگە قول جەتكىزەتىن جوبالىق قۋات قامتاماسىز ەتىلمەك. مۇنىڭ ءوزى اقمولا وبلىسىنىڭ التىن وندىرۋدە رەسپۋبليكامىزدا ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋىنا, ال قازاقستاننىڭ الەمدەگى جەتەكشى 15 مەملەكەتتىڭ قاتا­رىنا قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بەرمەكشى. ستەپنوگور پودششيپنيك زاۋىتىندا ءون­دىرىستى قۋاتتاندىرۋ ءونىم كولەمىن 1,6 ەسەگە ارتتىردى. «ستەپنوگور جىلىجاي تەح­نولوگياسى» جوباسى جىلىنا 1800 توننا ءونىم شىعارۋعا ەسەپتەلسە, ناۋ­رىز مەرەكەسىنىڭ داستارقانىنا العاشقى 540 كيلو قيار مەن قىزاناق ۇسىنىلادى دەپ كۇتىلۋدە. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «ەن­كي» سەرىكتەستىگىنىڭ جەلتوقسان ايىن­دا ىسكە قوسىلعان كەراميكالىق كىرپىش زاۋىتىنىڭ جىلدىق قۋاتى 60  ميلليون دانا بولسا, بۇگىنگى جينالىستا ونىڭ ديرەكتورى بالدىرعان  ايتقوجين قازىردىڭ وزىندە 1,5 ميلليون كىرپىشتىڭ ارىپتەستەرگە جونەلتىلگەنىن حابارلادى. بۇل – ورتالىق ازياداعى 100 پايىزدىق اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنولوگيامەن جۇ­­مىس ىستەيتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. مەملەكەت ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جاساۋ, ىشكى رىنوكتاعى ءونىمنىڭ كولەمىن 80 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويعان بو­لاتىن. وبلىس 2010 جىلى اگرو­ونەر­كا­سىپ سالاسىنا 27,7 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتا ءبىلدى. ديقاندار قاۋىمى بار­لىق ەگىس القابىنىڭ 60 پايىزى ىل­عال ۇنەمدەگىش تەحنولوگيامەن وڭدەل­گە­نىن (2009 جىلعىدان 130 مىڭ گەكتارعا ار­تىق), قۋاڭشىلىققا قاراماستان, رەسپۋبليكا بويىنشا جينالعان استىق­تىڭ شيرەك بولىگىن قامتاماسىز ەتكەنىن ۇكى­مەتتىك باعدارلامانىڭ جەمىسى دەپ بىلەدى. اكىم سالانى ءارتاراپتاندىرۋ قا­دا­مى­نىڭ ساتتىلىگىن دە ەسكە سالدى. ماي­لى داقىلدار كولەمى ءۇش ەسەگە ارتىپ, 130 مىڭ گەكتاردى قامتىعان. وسىنىڭ ار­قاسىندا اتباسار اۋدانىندا وسىمدىك مايىن شاعاراتىن زاۋىت, زەرەندى, بۋراباي, ساندىقتاۋ, تسەلينوگراد اۋدان­دا­رىن­دا تسەحتار سالىندى. سونداي-اق, 150 مىڭ توننا كارتوپ, 53 مىڭ توننا كوك­ونىس جينالدى. كەنجەلەپ قالعان ءوندى­رىس­تى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ناقتى جول­دارى بەلگىلەنىپ وتىرعانى دا ءسۇيى­نىشتى. وبلىستا مال اتاۋلى نەگىزىنەن جەكە مەنشىك پەن شاعىن قوجالىقتاردىڭ ەنشىسىندە ەكەندىگىن بىلەمىز. مۇنداي جاع­دايدا وسى زامانعى جاڭا تەحنو­لو­گيانى قولدانۋدىڭ, اسىلداندىرۋ جۇ­مىسىن جولعا قويۋدىڭ, تولىققاندى ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ودان قالدى ءتيىمدى نارىقتىق قاتىناستاردى ورنىقتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن جىكتەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. استانالىق وب­لىس ونى شەشۋدىڭ قولايلى مۇم­كىن­دىكتەرىنە يە ءارى مەملەكەت بۇل تۇرعىدا بارىنشا مۇددەلەستىك تانىتىپ وتىر. اقمولالىقتار ەلوردانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ ماقساتىندا, نە­بارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 13 جوبانى جۇزەگە اسىرا الدى. مۇنىڭ 10-ى يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسىنا جاتادى. ءبارىن ساناپ, سيپاتتاپ جاتپاي-اق, 4 وڭدەۋشى كاسىپورىن, 3 قۋاتتى ديىرمەن جانە 5 استىق قويماسىنىڭ يگىلىك توگە باس­تاعانىن ايتايىق. قايتارىم – كوڭىل وسىرەدى. ەسەپتى كەزەڭدە 96,5 مىڭ توننا ەت, 453 مىڭ توننا ءسۇت, 443 ميلليون دانا جۇمىرتقا وندىرىلگەن. ءونىمنىڭ بارلىق تۇرىنەن ءوسىم بار. بۇعان قوسا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىندا 12,7 ميلليارد تەڭگەگە ەسەپ­تەلگەن 4 جوبانىڭ بارلىعى بەرەكەگە شىنداپ بەتبۇرىس جاسالعان­دى­عىن ايقىندايدى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ ەندىگى جەردە بىلەكتى سىبانىپ جۇمىس ىستەۋ, بولىنگەن قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىن قاتاڭ قاداعالاۋدى ايتىپ جاتقانى وسىدان. مۇنداي جاعدايدا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق العا شىعىپ, جاقسى وي-جوسپارلارعا جەتەلەيتىنى انىق. بىل­تىر نەگىزگى كاپيتالدى قارجىلاندىرۋ 113 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ ءتۇسىپتى. مۇ­نىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار بەلسەندىلىگى 13,4 ەسەگە كوتەرىلگەنى قا­لاي ماقتاساق تا جاراسادى. وبلىس اۋما­عىن­دا ەكى جىلدا عانا 522,5 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەنىن وسىعان قاتىستى الەۋەتپەن بايلانىس­تىرۋ­عا بولادى. ونىڭ ۇستىنە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالا­سىن­دا قىرۋار جۇمىستار اتقارىل­دى. سالانى دامىتۋعا 2,6 ميلليارد تەڭ­گە قارجى جاراتىلسا, ونىڭ 1,6 ميل­ليار­د تەڭگەسى – «جول كارتاسىنىڭ» شاراپاتى. ال, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ شارا­لارىنا 2010 جىلى 11 ميلليارد تەڭگە ءبولىنۋى بۇرىن بولماعان دۇنيە. تۇر­عىندار تىرشىلىگى جانداندى, 46 اۋىلعا, 4 قالاعا ساپالى سۋ كەلدى. ايتكەنمەن, ءالى دە سۋدى تاسىپ ىشەتىن اعايىن­دارى­مىز بارشى­لىق. ونى شا­عىن اۋىلداردى جاۋىپ تاستاۋ جولى­مەن شەشۋدى كوڭىل شىركىن قابىلداي بەرمەيدى. اكىمگە سۋدان باسقا, جول قاتىناسى, الەۋمەتتىك سالا, تۇتىنۋ قۇنى مەن باعاسى, قوعام­دىق ءتارتىپ, باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى قامتىعان سۇراق­تار­دىڭ كوپ قويىلۋى تەگىن ەمەس. وبلىسقا جۇكتەلگەن ابىرويلى مىندەت – استانا قالاسىنىڭ اگلومەرا­تسيا­لىق ايماعىن دامىتۋ, ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتى ايماعىن كوركەيتۋ ءىسى وبلىس اكىمىنىڭ نەگىزگى ەكپىن تۇسىرگەن ماسە­لەلەرى قاتارىندا سارالاندى. سونداي-اق, ايماقتى العا باستىرۋدىڭ قام-قارەكەتى قاتتالعان تالداما سلايدتار, فيلم-جوبا كوپشىلىك كوڭىلىن وسىرە ءتۇستى. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەپتى جيىنىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى تالعات شايزاتوۆ قا­تىستى. باقبەرگەن  امالبەك, اقمولا وبلىسى.