قالتالىلار قالاسى دەپ ءبىز ەڭ اۋەلى لوندون قالاسىن ايتىپ وتىرمىز. New World Wealth كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا مۇنداعى ءاربىر 35-ءشى تۇرعىننىڭ ميلليون دوللارلىق بايلىعى بار.
سونىمەن قازىرگى كۇندەرى لوندون قالاسىندا 395 600 ميلليونەر ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. الەمنىڭ ءبىر قالاسىندا عانا وسىنشاما ميلليونەر ءومىر سۇرەدى. كەرەمەت قوي. مۇنشاما بايلىعى بار ازاماتتار ءبىر قالاعا قالاي شوعىرلانعان؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.
بىرىنشىدەن, لوندون – تاريح ساحناسىنا امەريكا قۇراما شتاتتارى شىققانعا دەيىنگى الەمگە عاسىردان استام ۋاقىت ۇستەمدىك جۇرگىزىپ كەلگەن بريتانيا يمپەرياسىنىڭ استاناسى. باتىس ساياحاتشىلارىنىڭ جاڭا جەرلەردى اشۋ ۇدەرىسى بەلەڭ العان تۇستا افريكانىڭ, امەريكا قۇرلىعىنىڭ التىن, ءىنجۋ, مارجان سەكىلدى ەڭ قىمبات تاستارى وسى قالاعا كەمەلەرمەن تاسىمالدانعان. العاشقى بايلىق نەگىزى سولاي قالىپتاسقان.
ەكىنشىدەن, انگليا – قازىرگى تاريح ساحناسىندا ۇستەمدىگىن قۇرىپ وتىرعان كاپيتاليزمنىڭ وتانى. العاشقى مانۋفاكتۋرالار, فابريكالار مەن زاۋىتتار, بۋ ماشينالارى, وق-ءدارىمەن اتىلاتىن قارۋ-جاراق تۇرلەرى لوندوندا پايدا بولىپ, الەمگە كەڭىنەن تاراعان. بۇل ماشينالىق ءوندىرىس بريتان يمپەرياسىنىڭ قاناتىن كەڭگە جايدىرۋعا سەبەپشى بولعان. ءسويتىپ, كاپيتاليستىك قارىم-قاتىناس الەمدە العاشقىلار قاتارىندا لوندون قالاسىندا ورنىققان. بايلىقتىڭ باستى نەگىزى, مىنە, وسىلايشا جاسالىنعان.
ءۇشىنشى فاكتور, بۇل, شاماسى, قازىرگى كۇنگى ەڭ باستى فاكتور, لوندون – الەمدەگى اسا ءىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل جاعىنان ونى ءتىپتى الەمدە كوش باستاۋشى قالا دەپ تە ايتۋعا بولادى. ەڭ جوق دەگەندە لوندوننىڭ ەۋروپانىڭ باستى قارجى ورتالىعى ەكەندىگىنە ەشكىم داۋ تۋعىزبايدى.
الەمنىڭ ەڭ باي ازاماتتارىن قازىرگى لوندون قالاسى ەڭ اۋەلى, مىنە, وسى سوڭعى ايتىلعان قاسيەتىمەن كوبىرەك تارتسا كەرەك. ويتكەنى, مۇنىڭ الدىنداعى زەرتتەۋلەردە لوندون دوللارلىق ميلليونەر تۇرعىندارىنىڭ كوپتىگى جاعىنان توكيو مەن نيۋ-يوركتەن كەيىن اتالىپ, نەگىزىنەن ءۇشىنشى ورىندا جۇرەتىن.
الەمدەگى ەڭ ءىرى قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتى لوندوندىقتاردىڭ تۇرمىسىنا وتە جاعىمدى ىقپال ەتۋدە. ويتكەنى وسى ارقىلى قالاعا قارجى مولىنان قۇيىلۋدا. قارجى ورتالىعىندا ءتىركەلگەن جۇزدەگەن الپاۋىت بانكتەر مەن باسقا دا قارجى ۇيىمدارىنىڭ, ولارعا قىزمەت كورسەتۋشى مەكەمەلەردىڭ تولەيتىن سالىقتارى بار. مۇنىڭ سىرتىندا جىلما-جىل قانشاما جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
CEBR ەكونوميكالىق جانە ىسكەرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, لوندونداعى قارجى ورتالىعى ورنالاسقان سيتي اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىندا 2002 جىلى 280 مىڭ ادام جۇمىس ىستەسە, 2007 جىلى مۇنداعى قىزمەتكەرلەر سانى 480 مىڭعا, 2010-2011 جىلدارى 600 مىڭ ادامعا جەتكەن. قازىرگى ۋاقىتتارى بۇدان دا ارتىپ ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. جالپى العاندا, لوندونداعى ءاربىر بەسىنشى جۇمىس ورنىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي نەمەسە جاناما قاتىسى بار دەپ ايتۋعا بولادى.
وسىدان 3-4 جىل بۇرىن قىزىمىز نازەركە بولاشاق باعدارلاماسى بويىنشا وسى سيتي اۋدانىندا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتە ماگيستراتۋرادا وقىپ ەدى. سوندا ۋنيۆەرسيتەت ماڭايىنان ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ ءبىر بولمەسىن ايىنا, بىزدىڭشە العاندا, 180 مىڭ تەڭگە تولەپ, جالداپ تۇرۋىنا تۋرا كەلدى. ول شىعىندى بولاشاقتىق تۇلەكتەردىڭ شەت مەملەكەتتەردە وقۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان ەلىمىزدەگى «حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق كوتەرىپ الدى. ارينە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەز كەلگەن قالاسىنان 180 مىڭ تەڭگە تولەپ, بولمە ەمەس, جەكە پاتەردىڭ ءوزىن جالداپ الۋعا بولادى. ال لوندوندا پاتەرلەردىڭ جالداۋ اقىسى وتە قىمبات بولعاندىقتان ونداي مۇمكىندىك جوق. ونىڭ ۇستىنە, فۋنت ستەرلينگتىڭ قازىرگى باعامى بويىنشا الساڭىز, وندا ەندى پاتەردىڭ ءبىر بولمەسى ءۇشىن قازىر 180 مىڭ ەمەس, كەمىندە 360 مىڭ تەڭگە تولەۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى باعام وزگەرىسىنەن كەيىن تەڭگەنىڭ قۇنى ەكى ەسەدەي تومەندەگەنى بەلگىلى. قىزىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بولمەنى جالعا بەرگەن اعىلشىننىڭ لوندوننىڭ وزىندە 30-عا تارتا پاتەرى بار ەكەن. سونىڭ بارلىعىن سىرتتان كەلۋشىلەرگە جالعا بەرەدى. لوندونداعى ميلليونەر اتاۋلىلاردىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ قالاي پايدا بولىپ, قالاي بايىپ وتىرعاندىعىن, مىنە, وسى فاكتىدەن دە اڭعارۋعا بولادى.
ارينە, الەمدە ميلليونەرلەر كوبىرەك شوعىرلانعان لوندوننان باسقا قالالار دا بارشىلىق. ماسەلەن, قولىندا كەم دەگەندە 10 ميلليون دوللاردىڭ اكتيۆتەرى بار مۋلتيميلليونەرلەر قاي قالادا كوبىرەك ءومىر سۇرەدى دەسەڭىز, مۇندا ءبىرىنشى ورىنعا ەۋروپالىق لوندوننىڭ ەمەس, ازيالىق گونكونگ قالاسىنىڭ شىققاندىعىن كورەمىز. جوعارىدا ايتىپ كەتكەن New World Wealth كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا گونكونگ قالاسىندا 15400 مۋلتيميلليونەر ءومىر ءسۇرىپ جاتسا, لوندونداعى مۇنداي بايلاردىڭ سانى – 9700 ادام.
گونكونگتەگى قالتالى ازاماتتاردىڭ پايدا بولۋ جاعدايىن زەرتتەسەڭىز, تاعى دا قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە تاپ بولاسىز. گونكونگ قارجى وپەراتسيالارىنىڭ كولەمى جاعىنان العاندا لوندون مەن نيۋ-يوركتەن كەيىنگى الەمدەگى ءۇشىنشى, ازياداعى ءبىرىنشى قارجى ورتالىعى سانالادى. مۇنداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى ۇلىبريتانيا, كانادا, اۆستراليا سەكىلدى باقۋاتتى ەلدەردەن دە اسىپ تۇسەدى.
وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ قۇرامىنداعى ەلىمىزدىڭ ماڭدايالدى كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى گونكونگتىڭ قور بيرجاسىنا كومپانيالارىن تىركەتۋ ماقساتىن كوزدەپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن گونكونگكە باردى. قازاقستاندىق ىسكەرلەر دەلەگاتسياسىن سول كەزدەرى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن ەلىمىزگە تانىمال قارجىگەر ايدان كارىبجانوۆ باستاپ باردى. وسى ساپارعا جۋرناليست رەتىندە قاتىسقانىمىزدا گونكونگتىڭ توبەسىمەن بۇلت جارعان بيىك-بيىك ءزاۋلىم ۇيلەرىن, ادامدارىنىڭ جايلى تۇرمىسىن كورىپ قايتقان ەدىك.
قازىرگى گونكونگتىڭ تۇرمىستىق جاعدايى مەن الەمدىك قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسۋى ۇلىبريتانيامەن تىعىز بايلانىستى. وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەر مەكەنى گونكونگتى قىتايدان 100 جىلعا جالعا العان ۇلىبريتانيا ونى دامىتىپ, كەمەلىنە كەلتىرىپ, 1997 جىلى ۇلى كورشىمىزگە كەرى قايتارىپ بەردى. وسى تۇستا قىتاي مەملەكەتىنىڭ باسشىلىعى دانالىق تانىتىپ, كاپيتاليستىك گونكونگتىڭ ساياسي جۇيەسىنە تيىسە قويعان جوق. «ءبىر ەل – ەكى جۇيە» دەگەن قاعيداتتى ساقتاي وتىرىپ, قايتا قوسىلعان اۋماققا ەرەكشە اكىمشىلىك اۋدانى مارتەبەسىن بەردى. ءسويتىپ, گونكونگ ءوزىنىڭ كورپوراتيۆتىك زاڭدىلىقتارىندا بۇرىنعىسىنشا اعىلشىندىق ءتارتىپتى ساقتاپ قالا الدى. ءبىر جاعىنان قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قىتاي ەكونوميكاسىنا سۇيەنە وتىرىپ, ەكىنشى جاعىنان قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە بارىنشا دەربەستىك بەرەتىن اعىلشىندىق ليبەرالدىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ, گونكونگ بايىعان ۇستىنە باي ءتۇستى. مۇندا مۋلتيميلليونەرلەردىڭ كوبىرەك شوعىرلانۋى دا وسى فاكتىگە بايلانىستى بولسا كەرەك.
مىنە, وسى ەكى جاعداي, باي دا باقۋاتتى ادامداردىڭ كوبىرەك شوعىرلانۋى جاعىنان لوندون مەن گونكونگتىڭ بۇكىل الەمدى جارىپ, العا شىعۋى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ءبىزدى ويعا قالدىرىپ وتىر. ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن ءوزى بەلگىلەي الاتىن دەربەس ەل بولعاندىقتان ءارى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەس جىلىندا جاقسى دامۋ جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزىپ, الەمنىڭ تانىمال ەكونوميكالىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بىرىنە اينالعاندىقتان ءبىزدىڭ قازاقستان دا ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ, ەل بايلىعىن ەسەلەۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرۋدا. سونداي ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى – استانانى حالىقارالىق قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستىرۋ ماقساتىنىڭ العا قويىلۋى. ەگەر اللا ءساتىن سالىپ, بۇل ماقساتىمىز جۇزەگە اسسا, وندا بۇل تەك استانا عانا ەمەس, بۇكىل ەل حالقىنىڭ تۇرمىسىنا دا اسەر ەتەتىندىگى ايقىن. بۇگىنگى لوندون مەن گونكونگ جاعدايىن سونىڭ ءبىر كۋاسى رەتىندە قاراستىرۋعا ابدەن بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.
ەڭ قاراپايىم تۇسىنىكپەن الساق, حالىقارالىق قارجى ورتالىعى دەگەنىمىز بىرنەشە ەلدىڭ اۋماعىن باسىپ وتەتىن اقشا وزەنىنىڭ باسسەينى سەكىلدى. باسسەين پايدا بولسا, ونىڭ جاعالاۋىندا وتىرعان ادامدار نە ىستەيدى؟ باسسەينگە كەلگەن بالىقتاردى اۋلاي باستايدى. مىقتىلارى كەمە جاساپ, كول ورتاسىنا بارىپ, اۋ سالىپ, بالىقتاردى توپىرلاتىپ تۇسىرسە, وعان شامالارى كەلمەگەندەر جاعالاۋدا تۇرىپ-اق كولگە قارماق سالىپ, تاماعىن تابا بەرەدى. مۇندايدا «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالماس» دەگەن اتام قازاق.
ەلدە حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ پايدا بولۋى دا, مىنە, وسى ىسپەتتەس دۇنيە. مۇندا تەك ءسىز بالىققا ەمەس, اقشاعا قارماق تاستايسىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»