ابىرويىمىز ارتا ءتۇستى
ءسوز جوق, قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G20 ءسامميتى ەلىمىزدىڭ الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىنىڭ بيىك ەكەنىن بايقاتتى. ءيا, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى قازاقستانمەن ساناسا باستادى دەپ ايتۋعا بولادى. ەلباسى قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتاعى ەڭ وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءوز كوزقاراسىن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە ۇسىنعانىن ەسكە سالىپ, G20 تارابىنان يادرولىق قارۋدان جانە وزگە دە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان ازات الەم قۇرۋدا ءارى مانيفەست يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋدا قولداۋ بولاتىندىعىنا سەنىم ارتاتىندىعىن باسا ايتتى. بۇگىندە قوعامدى تەرروريزم قاۋپى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. بۇل تۇستا بىزگە بىرىگە كۇرەسۋ قاجەت. بىرلىكتىڭ المايتىن اسۋى جوق. بۇل باعىتتا ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ تەرروريزمدى تولىعىمەن جەڭۋ ءۇشىن G20-نىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ جانە باسقا مۇددەلى ەلدەردىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ تۋرالى باستاماسى ۇلكەن قولداۋعا يە بولاتىنى انىق. شىنىندا, مۇنى بارشا الەمدىك قوعامداستىق كۇتىپ وتىر. ارينە, ءار جيىننىڭ ءوز ماقساتى مەن مىندەتى بولادى. G20 ءسامميتى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن بيىكتەتىپ قانا قويماي, 2017 جىلى استانادا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن وتكىزىلەتىن ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا G20 قامقورلىعىمەن سايكەسىنشە ءىس-شارالار وتكىزۋگە بولاتىنى كوڭىل قۋانتتى. بۇل ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تابىستى ءوتۋىنىڭ ءبىر كەپىلى بولاتىنى انىق. مۇقاش ەسكەندىروۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى جامبىل وبلىسىبۇل – قازاق ەلىنىڭ مويىندالۋى
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ قىتايعا جۇمىس ساپارى اياسىندا G20 سامميتىنە قاتىستى. قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىندا ايرىقشا باسىمدىق بەرەتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارى ءبىرشاما كوپ. الايدا, بەيجىڭ وزىنە بەرىلگەن ەكى ورىننىڭ بىرىنە مارتەبەلى قوناق رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتىن شاقىرىپ وتىر. شىنىندا دا, قىتاي ءۇشىن «ۇلكەن جيىرمالىق» كەزدەسۋى تەك ات-اتاعىن شىعارۋعا ارنالعان شارا عانا ەمەس, قايتا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ىقپالدى ويىنشىلارىنا جاھاندىق ەكونوميكانى دامىتۋداعى مۇمكىنشىلىكتەرىن تانىتۋ ورايى بولىپ وتىر. دەمەك, قىتاي تاراپىنىڭ ءبىزدىڭ ەلباسىن G20 سامميتىنە شاقىرۋىن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنىن, ساليقالى ۇستانىمى مەن وڭىرلىك ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىكتەرىن مويىنداۋى دەپ تۇسىنگەن ءجون. قىتاي – ءبىزدىڭ تاريحي كورشىمىز. اتا-بابامىزدىڭ وسىناۋ ءىرى ەلمەن قارىم-قاتىناس جاساۋىنىڭ وزىندىك مول تاريحى مەن داستۇرلەرى بار. ول – وتە سەزىمتال جانە ءماندى قاتىناس. قىتاي مەن رەسەي سىندى ەكى بىردەي الپاۋىت مەملەكەتتىڭ اراسىندا تۇرعان ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمىز تىم قولايلى بولا قويماعانىمەن, بۇگىندە وسى ءتيىمسىز فاكتوردى ءتيىمدى فاكتورعا اينالدىرۋدىڭ كەزەگى كەلىپ تۇرعانداي. بۇل ەڭ اۋەلى قازاقستاننىڭ وسى ەكى الپاۋىت ەلدىڭ اراسىندا تۇرىپ-اق ولاردان كوپتەگەن وزىق نارسەلەردى ۇيرەنە الاتىندىعى. ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى مۇددەلەرى مەن كۇش تەپە-تەڭدىگى ءبىزدى ولاردىڭ ارقايسىسىمەن بولعان قارىم-قاتىناسىمىزدى جۇيەلى ءارى اقىلدى تۇردە ۇيىمداستىرىپ, ونى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا قىزمەت ەتتىرۋدىڭ مول مۇمكىندىگىن بەرەدى. ەلباسىنىڭ ويلاپ جۇرگەنى وسى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا قىتايلىق ساراپشىلاردى ءبىزدىڭ اقش-پەن, رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىمىز, ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ويىنشىلار قارىم-قاتىناسىنىڭ تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋ, ەكىجاقتى ءارى كوپجاقتى وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تاۋەكەلدەرى مەن مۇمكىنشىلىكتەرى قىزىقتىرۋدا. مۇنداي قىزىعۋشىلىق باسقا ەلدەرگە دە ءتان. دەمەك, توعىز جولدىڭ تورابىنداعى قازاقستان حالىقارالىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتان سىرت قالا المايدى. تۇرسىنحان زاكەن, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسوركورشى ەلدەر ىقپالداستىعىنىڭ ءۇردىسى
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شىعىستاعى كورشىمىزگە «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» سامميتىنە ارنايى شاقىرىلعان قوناق رەتىندەگى ساپارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋدەن باستالدى. مۇندا قىتاي تاراپى الەم الپاۋىتتارىنىڭ القالى جيىنىن وتكىزۋشى ءتور يەسى ەكەنى بەلگىلى. ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا سي تسزينپين كەلەسى جىلى تاراپتار ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناۋىنىڭ 25 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاتۋ كورشىلىك جانە دوستىق قاتىناستاردى ءارى قاراي دامىتۋعا, سونىمەن قاتار, ءتۇرلى باعىتتاعى ءوزارا ارىپتەستىكتى نىعايتا تۇسۋگە جاقسى مۇمكىندىك. قىتاي جاعىنىڭ ءمالىمدەۋىنشە, ولار قازاقستانمەن بىرگە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىمەن ساۋدا-ساتتىق, ينۆەستيتسيا جانە قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا رەسىمدەۋ شارالارىن ىقشامداۋعا ىقىلاس بىلدىرمەكشى. سونداي-اق, قىتاي 2017 جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىن قازاقستاندا تابىستى وتكىزۋ بويىنشا دا جان-جاقتى ارىپتەستىك بايلانىستار ورناتۋعا نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىر. بەيجىڭ استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە دە تولىق قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەدى. ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» ءسامميتى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ باعدارلارىن ايقىنداۋدا ايتارلىقتاي ءرول اتقارا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. الپاۋىت ەلدەر ليدەرلەرىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكا مەن قارجى سالاسىن حالىقارالىق رەتتەۋدە جەتەكشى ماڭىزعا يە ءبىرتۇتاس جاھاندىق ۇيىم قۇرۋدى ۇسىنا وتىرىپ, ءوزىنىڭ وسى باعىتتاعى ويلارىن كەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قۇرىلىمدى بۇۇ جانىنداعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەستى قايتا ۇيىمداستىرۋ جولىمەن جاھاندىق دامۋ كەڭەسىنە اينالدىرۋ ارقىلى قۇرۋعا بولادى. وسىلايشا قايتا قۇرىلعان ۇيىم جاھاندىق ەكونوميكانى رەتتەۋشى ءرولىن اتقارۋعا ءتيىس دەپ سانايدى ەلباسى ن.نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى بۇدان بولەك دامۋشى ەلدەردى قوسا العانداعى الەم بويىنشا ۆاليۋتا ايىرباستاۋ كۋرستارىن تۇراقتاندىراتىن ءتيىمدى تاسىلدەردى ىسكە قوسۋدى ۇسىندى. قازاقستان باسشىسى وسى ورايدا G20 ەلدەرى مەن دامۋشى ەلدەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋدى ءجون سانايدى. مۇنداي مىندەتتى قازاقستاندا قۇرىلعان بۇگىندە 140 ەلدەن 30 مىڭنان استام ساراپشىنى بىرىكتىرەتىن G-Global اقپاراتتىق-بايلانىس الاڭى اتقارا الادى, دەيدى ول. بۇدان ءارى ن.نازارباەۆ بارلىق ەلدەردى تەرروريزمگە قارسى كۇش بىرىكتىرۋگە ۇندەدى. بۇل رەتتە «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ارقىلى قازاقستان ۇسىنىپ وتىرعان قازىرگى زامانعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن جۇزەگە اسىرۋ «ۇلكەن جيىرمالىق» تاراپىنان قولداۋ تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. «تەرروريزمدى تولىق جەڭۋ ءۇشىن G20-نىڭ بارلىق مۇشەلەرى مەن باسقا دا مۇددەلى ەلدەردىڭ كۇشتەرىن بىرىكتىرۋ جاقسى قادامنىڭ باسى بولارى انىق. بۇكىل الەم وسىنداي قادامدى كۇتەدى», دەدى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە. G20 ءسامميتى الاڭىنا قازاقستان كوشباسشىسى تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن, ساۋد ارابياسىنىڭ مۇراگەر حانزاداسىنىڭ ورىنباسارى مۇحاممەد بەن سالمانمەن, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەمەن, كانادا پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تريۋدومەن, ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى جان-كلود يۋنكەرمەن, تاعى باسقا بىرقاتار بەلگىلى الەمدىك ساياساتكەرلەرمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. كەدەسۋلەر بارىسىندا كۇن تارتىبىندە تۇرعان بارىنشا وزەكتى ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الىستى. دانيار قوسنازاروۆ, ساياساتتانۋشىكەلەلى دە كەرەكتى كەزدەسۋلەر
ەلباسىنىڭ G20 سامميتىنە ەكىنشى مارتە شاقىرىلۋى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا دا, ساياسي تۇرعىدا دا ۇلكەن ماڭىزعا يە. الەمدىك ەكونوميكانىڭ جارتىسىن قۇرايتىن ەلدەردىڭ باسشىلارى باس قوساتىن جيىنعا قاتىسۋىن ۇلكەن مارتەبە دەپ ساناۋىمىز كەرەك. بۇل, بىرىنشىدەن, ەلىمىز بەن ەلباسىنىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلىنىڭ بيىك ەكەندىگىن بىلدىرەدى جانە ونىڭ ودان ءارى ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمى مەن ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەۋگە بولادى. وسى سامميتتەگى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزى الەمدىك ساراپشىلاردىڭ نازارىن ايرىقشا اۋداردى. جالپى, ن.نازارباەۆ ايتقان جاھاندىق ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق رەتتەۋشى ۇيىم قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى. مونەتارلىق, فيسكالدىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا وتە ماڭىزدى. سەبەبى, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس بارلىق ەلدەردى, دامىعان ەلدەردى دە شارپىدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسى بار. ەگەر ونى جاھاندىق دامۋ كەڭەسىنە اينالدىرساق, وندا وسى كەڭەستىڭ اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى كەزدەسىپ, وزەكتى تاقىرىپتاردى تالقىلاۋعا, شەشۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ول جەردە تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ساياسي ماسەلەلەر دە قامتىلادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ايگىلى «Alibaba Group» ينتەرنەت كومپانياسىنىڭ باسشىسى دجەك مانىڭ كەزدەسۋى دە ەكونوميكالىق جاعىنان ۇلكەن ءرول اتقاردى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, وزگە ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستاردى كۇشەيتە وتىرىپ, ينتەرنەت تەحنولوگيالاردى دامىتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. ال «Alibaba Group» اقش, قىتاي سياقتى ەلدەردەن كەيىنگى الەم بويىنشا 5-ءشى ەكونوميكا اتانۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان كومپانيا. ول ءۇشىن ءوز نارىعىن كەڭەيتۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, بۇل قازاقستان ءۇشىن دە سونشالىقتى ءتيىمدى بولماق. ۇلى جىبەك جولى بەلدەۋىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان دا ەۋروپا, سونداي-اق, قىتاي, تۇركيا سىندى ەلدەر ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن جوعالتپايدى. سول ءۇشىن دە باسقا مەملەكەتتەر قازاقستانمەن ساناسادى, وعان جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى ويىنشىسى رەتىندە قارايدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا ينۆەستيتسيا سالۋعا, ەكىجاقتى بايلانىستاردى نىعايتۋعا ولار دا مۇددەلى دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا, G20 ءسامميتى سىندى القالى جيىندى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءتيىمدى پايدالانىپ ءجۇر. وسى ءسامميتتىڭ باسقا جيىنداردان ءبىر ايىرماشىلىعى, كوپتەگەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن جۇزدەسۋىنە, كوكەيىندەگى ماسەلەلەردى ءوزارا تالقىلاۋعا وتە ىڭعايلى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى جان-كلود يۋنكەرمەن كەزدەسىپ, ەۋروپا ەلدەرىنە ۆيزاسىز جول اشۋ مۇمكىندىگىن ۇسىندى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماستى. ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە ەلباسىمىز رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ, كورەيانىڭ, مىسىردىڭ, ارگەنتينانىڭ جانە باسقا دا ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن, گەرمانيا كانتسلەرىمەن كەزدەسىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشتى. بۇل كەزدەسۋلەردىڭ ەكونوميكا, سىرتقى ساياسات سىندى سالالارداعى ماڭىزى زور, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياسي تۇراقتىلىعى ءۇشىن بەرەرى دە كوپ. قىسقاسى, قوناق رەتىندە شاقىرىلعانىمەن, قازاقستان وزىنە كەرەكتى الىپ ءجۇر. مارات باشيموۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور