بيىلعى قىركۇيەكتىڭ 2-ءسى كۇنى تەك ورتالىق ازيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جۇرتىن ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزگەن وقيعا ورىن الدى: وزبەكستان پارلامەنتى مەن ۇكىمەتى مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ العان ينسۋلت سالدارىنان مي مەن كەيبىر اعزالاردىڭ قالپىنا كەلمەۋىنەن قايتىس بولعانىن حابارلادى. قارالى حابارلامادا رەسپۋبليكانىڭ سول كەزدەردەن بەرى « ۇلى تاريحي تۇلعانىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك العانى, دامۋ بەلەستەرىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنى, جاس مەملەكەتتىڭ جاۋاپتى دا اۋىر كەزەڭدەردەگى بارلىق قيىندىقتاردى جەڭىپ شىققانى, ايماقتا الاپات سوعىستاردىڭ بولىپ كەتۋىنىڭ جولى كەسىلگەنى» اتاپ كورسەتىلدى.
ايتسا ايتقانداي, تاۋەلسىز وزبەكستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بۇل باعالار مەن انىقتامالارعا تولىق لايىقتى تۇلعا بولدى. بۇعان يسلام كاريموۆتىڭ دۇنيەدەن وتكەنى تۋرالى قارالى حابار جەتكەن بويدا وزبەكستان حالقىنا جانە مارقۇمنىڭ تۋىستارىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جەدەلحات جولداعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەكشە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى وزبەكستان پارلامەنتىنىڭ توراعاسىنا ارناعان كوڭىل ايتۋىندا وزىمەن 30 جىلداي ۋاقىت قاناتتاسا جۇمىس ىستەگەن دوسىنان ايىرىلىپ قالعانىنا قايعىراتىنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ دامۋىنا, حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە, قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتكەن اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان يسلام كاريموۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ول ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىرىن تۋعان حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە ارنادى, ءاردايىم قازاقستاننىڭ سەنىمدى دوسى بولدى جانە ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتىڭ نىعايا تۇسۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى», دەپ كورسەتتى قازاقستان پرەزيدەنتى جەدەلحاتتا.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي باعا بەرگەن يسلام كاريموۆ وتكەن سەنبى كۇنى سامارقاند قالاسىنداعى تاريحي شاحي زيندا ماۆزولەيىنىڭ جانىنداعى زيراتقا جەرلەندى. وزبەك پرەزيدەنتىن اقىرعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ تە قاتىسىپ قايتتى. ۇكىمەت باسشىسى وسىندا ءسويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوڭىل ايتقان جەدەلحاتىن وقىپ بەردى. سونداي-اق, وسى كۇندەرى وزبەكستاننىڭ ورنالاسقان گەوساياسي جاعدايىنىڭ دا ورنى بولەك ەكەنى, ونىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندە تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ قالۋدا اتقاراتىن ءرولى وتە جوعارى ەكەنى دە كولدەنەڭ تارتىلدى. مۇنىڭ ەندى ومىردەن وتكەن يسلام كاريموۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى قىرۋار قىزمەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى دە اتاپ كورسەتىلدى. سونىڭ ىشىندە يسلام كاريموۆتىڭ بيلىك باسىنا وتە ءبىر قولايسىز دا قيىن كەزدە كەلگەنى تىلگە تيەك ەتىلدى. وزبەك, ورىس جانە تاجىك تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن ول رەسپۋبليكا بيلىگى باسىنداعى لاۋازىمىن 1989 جىلى وزبەكستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى قىزمەتىنەن باستادى. 1990 جىلدىڭ كوكتەمىندە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان كاريموۆ 1991 جىلى 31 تامىزدا ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. كۇردەلى كەزەڭدە باسشىلىققا كەلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت رەسپۋبليكاعا راديكالدىق باعىتتاعى تۇلعالار مەن توپتاردىڭ اسەرىن تومەندەتۋگە بار كۇشىن سالدى. كەشەگى الىپ وداق قۇلاعاننان كەيىن ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا قيىن جاعدايدا بولاتىن. ەلدە ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن كاريموۆ قاتاڭ شارالار قولدانۋعا دەيىن بارىپ, راديكالداردىڭ تولقىنىن باستى. ۇلتتىق ساياساتقا ايرىقشا دەن قويىلدى. سوعان قاراماستان, بىلىكتى باسشى رەسەيمەن قارىم-قاتىناستا ءوز ەلىنە اسا ءبىر زالالدى كەسىرى تيمەيتىن تىرلىكتەر جاساۋدىڭ ورايىن كەلتىرە ءبىلدى.
دەگەنمەن تاۋەلسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋدا يسلام كاريموۆتىڭ جاساعان وزىندىك باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ونىڭ جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسىنە وتە-موتە ساق قاراعانىندا بولدى. سونىڭ نەگىزىندە 1994 جىلى اۋكتسيون ارقىلى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ەڭ العاشقى بىرنەشە كاسىپورىن عانا جەكەشەلەندىرىلدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا بۇل شارالار ءتىپتى باياۋ ءجۇردى. ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق سالاسى سانالاتىن اۋىر ونەركاسىپ, تاۋ-كەن مەن مۇناي ءوندىرۋ, ەكسپورتتىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولا تۇرعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەلدى. سونىڭ وزىندە 1998 جىلى ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزى جەكەمەنشىك سەكتوردا ءوندىرىلدى. كەيىنىرەك ەلدە نارىقتىق قاتىناسقا ءوتۋدىڭ وزبەكستاندىق نۇسقاسى جۇزەگە اسىرىلدى. ول ساياساتقا قاراعاندا ەكونوميكانىڭ باسىمدىعى, وتپەلى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ جەتەكشى ءرولىنىڭ ساقتالۋى, الەۋمەتتىك بارلىق سالانى, كوپ بالالى وتباسىلارىن, زەينەتكەرلەردى, ايەلدەردى, ستۋدەنتتەردى, ءبىلىم, عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن قولداۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ, زاڭداردىڭ ورىندالۋى, ولاردىڭ قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ءۇشىن ءتيىمدى بولۋى, نارىققا ءوتۋ باعدارلاماسىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جانە ساتىلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى سەكىلدى سيپاتتار ارقىلى قولعا الىندى. قالاي ايتقاندا دا, وزبەك جۇرتى يسلام كاريموۆتىڭ باسشىلىعىمەن ساياساتتا دا, ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالالارىندا دا وزگەگە ۇقسامايتىن وزىندىك دامۋ جولىنا ءتۇستى. البەتتە, بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ تۇپكى ناتيجەلەرى قالاي بولىپ شىعاتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتەدى. ال ەكونوميستەر سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە بۇل ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 1991 جىلعى 13,7 ميللياردتان 2015 جىلعى 66,7 ملرد دوللارعا دەيىن جەتىپ, ءوسىمنىڭ 5 ەسەگە جۋىق وسكەنىنە, ونەركاسىپتە ماقتا-ماتا شىعارۋ, ماشينا جاساۋ, گاز ءوندىرۋ مەن حيميا, ەنەرگەتيكا, جول- قۇرىلىس سالالارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارادى.
قازىرگى كۇنى ساراپشىلار يسلام كاريموۆتىڭ نەسىمەن ەل ەسىندە قالعانى تۋرالى ماسەلە كوتەرگەندە, ونىڭ اكتيۆىنە جاتاتىن 10 ءتۇرلى جايتتى باتىل ايتىپ وتىر. وسى رەتتە ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى دە باستى جەتىستىگى ەسەبىندە وعان ءارتۇرلى ەتنوستار مەن قوعامدىق جىكتەردىڭ, الۋان قيلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ارالاسۋىمەن ميداي قايناعان ورتادا مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋىن العا تارتادى. ءوزى بيلىك باسىنا كەلگەن ۋاقىتتان بەرى كاريموۆ ەلدە يسلاميزم سالتانات قۇرۋىنا جول بەرمەۋ جولىندا كۇرەسىپ, اقىرى ونى جەڭىپ شىقتى. ول ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگى تارازى باسىنا تۇسكەن كەزدە بارىنشا باتىل قيمىلداپ, نارازىلىق تولقىنىن باسىپ تاستادى. وعان وتە قيىن جاعدايدا ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. كاريموۆ ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەسى جولىندا بارىنشا يكەمدى ساياسات ۇستانا ءبىلدى. ول قاي كەزدە دە سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنا وتە مۇقيات بولدى. سونىڭ اسەرىنەن مۇندا ءوزىنىڭ ىقپالىن جۇرگىزگىسى كەلەتىندەر دە, يسلام مەملەكەتىن قۇرعىسى كەلەتىندەر دە وزبەك ليدەرىنىڭ وڭاي شاعىلا سالاتىن «جاڭعاق» ەمەس ەكەنىن تەز ءتۇسىندى.
قازىر وزبەكستان رەسەيمەن ساۋدا اينالىمى بويىنشا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە 4-ءشى ورىنعا شىقتى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى 9 ايىندا كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتى رەسەيگە تاسىمالداۋدى 78,4 پايىزعا ءوسىرىپتى. «گازپروم» مەن «وزبەكمۇنايگاز» 4 ملرد تەكشە مەتر كوگىلدىر وتىندى ەكسپورتتاۋ جونىندە ءوزارا كەلىسىمشارتقا وتىردى. سونىمەن قاتار, قۋاتتى ارميا دا قۇرىپ الدى. بۇل ەلدە تاۋەلسىزدىك جىلدارى حالىق سانى ايتارلىقتاي ءوستى. 1991 جىلدىڭ باسىندا 19 ميلليون بولسا, قازىر 31 ميلليونعا جەتتى.
يسلام كاريموۆ سوڭىندا دامۋدىڭ جاقسى جولىنا تۇسكەن وسىنداي ىزگى مەملەكەت قالدىردى. بىراق ونىڭ وسى مۇراسىنا يە بولىپ, بولاشاققا الىپ بارا الاتىن جاڭا باسشىنىڭ كەرەك ەكەنى دە اقيقات.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»