نەمەسە شىنايى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باستى كورسەتكىشى قانداي؟
بۇگىندە ىشكى جالپى ءونىم دەگەن ءسوزدىڭ وتە ءجيى قولدانىلاتىنى سونداي بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن بىلمەيتىن ادام ومىردە كەم دە كەم. كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كورسەتەر كەزدە ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ەڭ الدىمەن وسى ءسوزدى قولدانامىز. وسىلايشا, قىسقارتىپ ايتقاندا, ءىجو ۇعىمى قازىرگى ۋاقىتتا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باستى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. ەندەشە, بۇل ءسوز قاشان جانە قالاي پايدا بولدى جانە ول شىنايى ءومىر جاعدايىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەدى دەگەن ساۋالدىڭ كىم-كىمدى دە قىزىقتىرارى انىق.
كەيبىر دەرەككوزدەرگە جۇگىنەر بولساق, ىشكى جالپى ءونىم ۇعىمىن 1934 جىلى امەريكالىق ەكونوميست سايمون كۋزنەتس ۇسىنعان كورىنەدى. وسى ورايدا, رەسەي يمپەرياسىنىڭ پينسك دەپ اتالاتىن قالاسىندا تۋىپ-وسكەن س.كۋزنەتستىڭ اقش-قا قونىس اۋدارعانعا دەيىن حاركوۆ كوممەرتسيالىق ينستيتۋتىندا وقىعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. كەيىن بۇل عالىم ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان.
مىنە, وسى س.كۋزنەتستىڭ ەنگىزگەن جاڭالىعىنا دەيىن الەمدە ەشكىمنىڭ دە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قىزمەتى تۋرالى بۇل سياقتى تۇسىنىگى بولماسا كەرەك. سونداي-اق, 1939 جىلعا دەيىن «ماكروەكونوميكا» دەگەن تەرميننىڭ دە مۇلدە قولدانىلماعانىن ەسكەرتە كەتكەننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. تەك 1939 جىلدان كەيىن عانا ەكونوميكالىق قوعامداستىق وسىناۋ ەكونوميكالىق كاتەگوريانى ءبىرتىندەپ قابىلداي باستاعان. ال ەكونوميكا تاقىرىبىنا جازاتىن جۋرناليستەر بولسا ءوز تاراپتارىنان ونىڭ بارىنشا كەڭ تانىمال بولۋىنا ۇلەستەرىن قوسقان. وسىنداي سەبەپتەردەن دە بۇگىندە ءبىز قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى تۋرالى بىلگىمىز كەلسە, بىلايعى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە نازار اۋدارامىز. بۇل تۇسىنىكتىڭ سانامىزعا بەرىك ەنگەنى سونداي, ءبىز ودان باسقا دا ءبىر جول بولۋى مۇمكىن-اۋ دەگەندى مۇلدە ويىمىزعا دا المايمىز.
دەيتۇرعانمەن, س.كۋزنەتس ءىجو ءوسىمى مەن ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى اراسىنا تەڭدىك بەلگىسىن قويۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ايتىپ كەزىندە ءوز ارىپتەستەرىنە ەسكەرتۋ دە جاساعان ەكەن. ويتكەنى, ءىجو ەسەبى تەك ساندىق سيپاتقا عانا يە بولىپ, وندىرىسكە جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتۋعا بايلانىستى اقشا وپەراتسيالارىن عانا ەسەپكە العان. سوندىقتان دا ول ادام مەن ەكونوميكا قاتار ءومىر سۇرەتىن الەۋمەتتىك جانە تابيعي جۇيەنىڭ قاعيداتتى تۇردەگى تولىق ەمەس كورىنىسىنە عانا نەگىزدەلگەن. ونىڭ سىرتىندا, ءىجو-ءنى ەسەپتەۋ ادىستەمەسى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ تابىس بولىپ تابىلاتىندىقتان, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ سارقىلۋىن دا جوققا شىعارمايدى ەكەن. سول ارقىلى ولاردى بولاشاقتا تالداپ, يگەرۋ ارقىلى تابىس تابۋ مۇمكىندىگىنە نۇقسان كەلىپ, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى ەكوجۇيە ءب ۇلىنۋگە ۇشىرايتىن كورىنەدى.
ەگەر وسى باعىتتا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن ۋكراينا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بوگدان ءدانيليشيننىڭ كەلتىرگەن پايىمداۋلارىنا سۇيەنەر بولساق, 1930-جىلدارى جانە ودان كەيىن دە ادامزات بۇتىندەي العاندا بەلگىلى ءبىر دابىراشىلدىق كوڭىل-كۇيگە بوي الدىرىپ, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى دەگەن سياقتى «ۇساق-تۇيەككە» ونشا نازار اۋدارا قويماعان. بارلىق جەرلەردە دەرلىك ءوندىرىستىڭ باقىلاۋسىزدىعى سالدارىنان تۋىنداعان پارنيكتىك اسەرگە بايلانىستى پلانەتامىزدا تابيعاتتىڭ جىلىنۋى انىق بايقالا تۇسكەن قازىرگى ۋاقىتتا عانا كۋزنەتستىڭ وسىدان 80 جىل بۇرىن جاساعان ەسكەرتۋى ەسكە تۇسە باستاعان سىڭايلى.
سونىڭ وزىندە دە بۇكىل الەمدە ساياساتكەرلەر مەن ەكونوميستەر وزدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن سويلەگەن ءسوزدەرىندە ءالى دە بولسا بۇرىنعىسىنشا ەل ءىجو-ءسىنىڭ ءوسىمىن ونىڭ دامۋىنىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى دەپ ساناپ, ءىجو-ءنى جاپپاي ۇلعايتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋعا شاقىرۋدا. ولاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ەلدىڭ دامۋى ءىجو وسىمىنە اركەزدە دە پارا-پار. وسىنداي سەبەپتەن دا قىتايدا ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى جاقسى كورسەتكىش رەتىندە باعالانىپ, 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ءىجو-ءسى وسپەي كەلە جاتقان جاپونياداعى ستاگناتسيا (ونەركاسىپ قۇلدىرامايتىن جانە ءوسىم دە بولمايتىن جاعداي) قولداۋعا يە بولا الماي كەلەدى. دەگەنمەن, جاپونياداعى جاعداي شىنىمەن دە ناشار ما؟ مىنە, جوعارىدا ءوزىمىز كەلتىرگەن اكادەميك ب.دانيليشين ءدال وسىنداي ساۋال قويادى.
باتىس ەلدەرىندەگى كۋمۋلياتيۆتىك, ياعني جيناقتالعان قاۋىرت ءوسىمنىڭ ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان كەيىن باستالعانىن ءبىز ەكونوميكا تاريحىنان جاقسى بىلەمىز, دەيدى اتى اتالعان عالىم. XIX عاسىردىڭ باسىنان باستاپ بۇل ەلدەر ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا الەمنىڭ وزگە ەلدەرىنەن كوش بويى ۇزاپ شىقتى. سول سياقتى, ءدال وسى مەملەكەتتەردە ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كورىنىسى دە ەسەلەنە ءتۇستى. وسىلايشا, XX عاسىردىڭ باسىنا تامان ول ەلدەر ءىجو بويىنشا بۇرىنعى كوش باستاۋشىلار قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ ءتيىستى كورسەتكىشتەرىنەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسكەن.
وسىنداي ويلارىن ورتاعا سالا كەلىپ, اكادەميك كۇتپەگەن ءتۇيىن جاسايدى. ياعني, ونىڭ ايتۋىنشا, ءىس جۇزىندە حح عاسىرعا دەيىن عىلىمي ەكونوميكالىق ەڭبەكتەردە ەكونوميكالىق ءوسىمدەگى تەحنولوگيالاردىڭ ءرولى ەش ەسكەرىلمەي كەلگەن. بالكىم سوندىقتان دا بولار, كەيبىر ەلدەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيى, ەكونوميكانىڭ ساپالىق مازمۇنى جاعىنان ايىرماشىلىقتارى بولعانىمەن, ولاردى ءوزارا ءىجو-ءنىڭ نومينالدى كورسەتكىشتەرى بويىنشا سالىستىرۋ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ءىجو-ءنىڭ بۇل كورسەتكىشتەرى اقشا مەن ساپالىق سيپاتقا يە بولعاندىقتان مۇندا تەوريالىق تۇرعىدا قاراما-قايشىلىق جوق دەيدى ۋكراينالىق عالىم. سوندىقتان دا تومەن مارجالى استىق وندىرەتىن ەل مەن جوعارى مارجالى كومپيۋتەر شىعاراتىن ەل ءبىر بىرىمەن ەڭ الدىمەن ءونىمنىڭ قۇنى بويىنشا سالىستىرىلادى. سوندىقتان دا كۋزنەتستى جەتە ءتۇسىنبەگەن ەكونوميستەردىڭ ۇعىمدارى بويىنشا مولەكۋلالىق گەنەتيكادا, روبوت تەحنيكالاردىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن جاساۋدا, «ۇقىپتى ءوندىرىستىڭ» تىڭ تاجىريبەلەرىن ەنگىزۋدە الەمدە الدىڭعى ورىنداردا كەلە جاتقان جوعارى تەحنولوگيالى جاپونيا ەكونوميكاسىندا ستاگناتسيا ورىن الۋدا. ونىڭ ەسەسىنە, ءدال سول ەكونوميستەردىڭ پايىمداۋىنشا, ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن زياندى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس بارىسىندا اياۋسىز شىعىنداپ, وزدەرىندە وراسان زور ەكولوگيالىق اپات ايماعىن قۇرىپ ۇلگەرگەن جانە ەشكىم تۇرمايتىن «ەلەس-قالالار» سالعان قىتايدا تاڭعالارلىق ەكونوميكالىق ءوسىم بار.
وسىنداي مىسالداردى كەلتىرە وتىرىپ ب.دانيليشين وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭداعى ەكونوميستەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ س.كۋزنەتس سياقتى ەكونوميكالىق ويشىلداردىڭ يدەيالارىن دۇرىس تۇسىنبەۋىنىڭ سالدارى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. بۇل از دەسەڭىز, ونىڭ ويىنشا, ساپالى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى ەلدە ءوندىرىلگەن ءونىمنىڭ ساندىق ءوسۋ كورسەتكىشتەرىمەن الماستىرۋ شىنايى احۋالعا, سونىڭ ىشىندە ۇلت دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. بۇعان عالىم مەديتسيناداعى تاماشا تابىستارعا قاراماستان اقش-تا ءتۇپتىڭ-تۇبىندە الۋان ءتۇرلى اۋرۋلارعا اپارىپ سوقتىرىپ جاتقان ارتىق سالماق پروبلەماسىنىڭ, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, شەكتەن تىس سەمىزدىكتەن ارىلۋدىڭ شەشىم تاپپاي وتىرعاندىعىن مىسال رەتىندە كەلتىرەدى.
ودان ءارى عالىم ويىن ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن ءوز ەلىندەگى جاعدايلارعا جۇگىنەدى. ونىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى بويىنشا, 2015 جىلى حۆق مالىمەتتەرىنە سايكەس ۋكراينا ءىجو-ءسى 90,5 ملرد دوللار قۇراپ, 86,6 ملرد دوللاردى كورسەتكەن سلوۆاكيانىڭ ءىجو-سىنەن 4 ملرد دوللارعا جۋىق ارتىق بولىپ شىققان. وسى كورسەتكىشكە سەنسەك, ءبىز شامامەن العاندا سلوۆاكيامەن بىردەي ءومىر ءسۇرۋدەمىز, دەيدى عالىم. وسىلاي دەي كەلىپ ول تەحنولوگيالىق دامۋ مەن ونىڭ تيىمدىلىگى, گۋمانيتارلىق دامۋ (ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ) دەڭگەيى جاعىنان سلوۆاكيانىڭ ءوز ەلىنەن الدەقايدا ارتىق تۇرعانىن مويىندايدى. ول از دەسەڭىز, سلوۆاكيانىڭ ەۋروپادا اۆتوموبيل شىعارۋشى ەڭ ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى جانە شىعىس ەۋروپادا تەحنولوگيالىق كوشباسشى ەكەنىن, سونىمەن بىرگە, ءومىر ساپاسىنىڭ ۇلەستىك كورسەتكىشىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزىپ جاتقانىن, ال ۋكراينانىڭ نەگىزىنەن شيكىزات ساتۋمەن عانا شەكتەلەتىنىن دە جاسىرمايدى.
مىنە, وسىنداي دايەكتەر مەن دالەلدەردى كەلتىرە وتىرىپ, عالىم ءىجو كورسەتكىشىن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باستى كورىنىسى رەتىندە الۋ تۇيىققا اپارىپ تىرەيتىن جول دەگەن ءوز پايىمىن بىلدىرەدى. ودان ءارى ول جالپى ادام ءومىرىنىڭ ساپاسى, سونىڭ ىشىندە ۋكرايندار دا بار, تەك قانا ساندىق كورسەتكىشتەرمەن ايقىندالمايدى, دەي كەلىپ, بىزگە بۇگىندە ەكونوميكالىق كونفورميست بولۋدى, ياعني ءۇنسىز باس شۇلعي بەرۋشىلىكتى قويىپ, ءىجو كورسەتكىشىنە ماڭىز بەرۋ سياقتى ەسكىرگەن ەكونوميكالىق تەوريانى باسشىلىققا الۋدان باس تارتۋ قاجەت. ءسويتىپ, قازىرگى تاڭدا الەمدە باستالعان ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا شەڭبەرىندە ۋكراينالىق عىلىمنىڭ ساپاسىن, ۇلتتىق ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىلىعى مەن ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت ۇستانۋ كەرەك دەگەن كەسىمدى ءسوزىن ايتادى. ارينە, بۇل جەردە عالىمنىڭ ءوز ەلى تۋرالى ءسوز ساباقتاپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ شىنايى كورسەتكىشىنە لايىقتى باعا بەرۋ ءىسىنىڭ الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلى ءۇشىن وزەكتى ماسەلە ەكەنىن دە مويىنداۋ ءجون.
بىلە-بىلسەك, قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دا بۇگىنگى تاڭدا جۇرگىزىپ وتىرعان ەكونوميكالىق ساياساتى جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەر ءورىسىن ۇلعايتپايىنشا الەمدىك رىنوكتا باسەكەگە قابىلەتتى, ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ەكونوميكا قۇرۋ ءمۇمكىن ەمەس دەگەنگە كەلىپ سايادى. ولاي بولسا, ەلباسىنىڭ ۇستانعان باعىتى مەن العا قويعان ماقسات-ءمىندەتتەرىن باسشىلىققا الا كەلگەندە, ۋكراينالىق عالىمنىڭ وي-پايىمدارىنان كوپ نارسەنى ۇيرەنۋگە بولاتىن سياقتى. تەك ءوندىرىستىڭ قۇلاعىن ۇستاپ, ەكونوميكا سالاسىندا تەر توگىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىمىز سوعان دەن قويسا يگى...
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»