حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ (TWESCO) ۇيىمداستىرۋىمەن جولعا شىققان «ءتاڭىرتاۋدان وتۇكەنگە دەيىن: ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ تاريحي-ءمادەني قازىنالارى» اتتى II حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جۇمىسى موڭعوليا جەرىندەگى بايان-اگت سۇمىنىندا جالعاسىن تاپتى. ەجەلگى زامانداردان بەرى اتاۋى ەشبىر وزگەرمەگەن ءحانۇي مەن كۇنۇي دەپ اتالاتىن قوس وزەننىڭ قۇيىلىسىندا ورنالاسقان «شيۆەت ۇلان» تاريحي-عۇرىپتىق كەشەنىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتىنا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى مەن ايماقتاعى جەرگىلىكتى جەردىڭ بيلىك وكىلدەرى جانە تۇرعىندارى قاتىستى. وسى ەكسپەديتسيا اياسىندا وتكەن « ۇلى دالا كوشپەلىلەرى: تاريحي-مادەني ۇندەستىكتەر» اتتى دالا سەمينارىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى مەن ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, سونىمەن قاتار موڭعول ەلىندەگى ءتيىستى قۇرىلىمداردىڭ ماماندارى, بەلگىلى عالىمدار قاتىسىپ, پايىمدى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
تاڭ قىلاڭ بەرە ءحانۇي تۋريستىك بازاسىنان شىعىپ, كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەندە «شيۆەت ۇلان» كەشەنىنە جەتكەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق وزدەرىنە ءتان ءداستۇر-جورالعىلارىمەن قارسى العان بولاتىن. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1340 مەتر بيىكتىكتە جاتقان كونە ءتۇركىلەر زامانىنا جاتاتىن تاڭبالى تاستارى بار كەشەندەگى قازبا جۇمىستارىنىڭ رەسمي تانىستىرىلۋىنا عالىمداردان بولەك, بۇلعىن ايماعىنداعى ءۇلكەندى-كىشىلى شارۋا قوجالىق يەلەرى كوپ جينالعان ەكەن. سوڭعى ەكى جىل بويى تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەندە جاڭالىق از ەمەس. وندا بۇگىنگە دەيىن موڭعوليا مەن قازاقستاننىڭ ارحەولوگ ماماندارى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ەكسپەديتسيا ساپارىنىڭ اياسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن موڭعوليا تاريح ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بىرلەسكەن توبى اعىمداعى جىلدىڭ 15 ماۋسىمى مەن 15 تامىزى ارالىعىندا اتقارعان جۇمىستارى ناتيجەسىنىڭ العاشقى كەزەڭىن كوپشىلىككە تانىستىردى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ باستى ماقساتى – كونە تۇرىك ءداۋىرىنىڭ قايتالانباس بىرەگەي ءارى دارا «شيۆەت ۇلان» عۇرىپتىق كەشەنىنىڭ عيماراتى مەن جالپى جوباسىن انىقتاۋ. سونىمەن قاتار ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىندە تابىلعان دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كەشەن قۇرامىنداعى تاڭباتاس, ادام جانە جانۋاردىڭ تاس مۇسىندەرىنە عىلىمي تالداۋ مەن جاڭعىرتۋلار جاساۋ. اسپان استىندا اشىق مۋزەي قۇرۋ جولدارى دا قاراستىرىلىپ وتىر.
ارحەولوگتاردىڭ كوز جەتكىزگەن دەرەگىنشە, «شيۆەت ۇلان» عۇرىپتىق كەشەنىنىڭ جالپى قۇرىلىمى 120/45 مەترلىك اۋماقتا بازالت (جانار تاس) تاسپەن قالانعان ۇزىنا بويىنا سوزىلىپ جاتقان تىك ءتورتبۇرىش ءپىشىندى 11 كىشىگىرىم مۇنارالى قامال قابىرعالاردان تۇرادى. ىشىندە بىتىك تاس پەن ونىڭ تاستان قالانعان تۇعىرى, قامالدىڭ قاقپاسى, قاقپانىڭ وڭ جانە سول جاق كىرەبەرىس تۇسى, ورتالىق الاڭ, سونىمەن قاتار سەگىز قاناتتى باس قورعان بار. سونىمەن قاتار ارتقى تۇستاعى قامال ولاردىڭ ارالارىن بايلانىستىرعان تاس قابىرعالارمەن جالعاسقان. كونە تۇرىك داۋىرىندە يمپەريانىڭ قاعان, يابعۇ, شاد, بۇيرىق, تارحان, تەگىن سىندى بيلىك يەلەرى مەن وزگە دە جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىنا ارنايى عۇرىپتىق كەشەندەر ورناتىپ, ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءداستۇر, جورالعىلار اتقارىپ كەلگەنى بىزگە تاريحتان بەلگىلى. «شيۆەت ۇلان» عۇرىپتىق كەشەنىن سونداي ورىنعا ساناپ وتىر. ول ەلدىڭ تۇتاستىعىن, ءبىرلىگىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتكەن. بۇل ءسوزىمىزدى عۇرىپتىق كەشەن اۋماعىندا جاتقان ەنى ءبىر, بيىكتىگى ەكى جارىم مەتر شاماسىنداعى تاقتا تاستىڭ بەتىنە بەدەرلەنگەن 50-گە جۋىق تايپالىق تاڭبالاردىڭ كورىنىسى ناقتىلاي تۇسەدى.
كەشەن اۋماعىن كوزبەن كورىپ, قۇندى جادىگەرلەردى جاقىننان تانىپ قايتۋ ءۇشىن تۇركيادان ارنايى ساپارلاپ كەلگەن تۇركيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى احمەت ادجار «شيۆەت ۇلاننىڭ» تۇركى الەمى تاريحىندا الار ورنى مەن ماڭىزدىلىعى جوعارى ەكەندىگىن ايتادى. ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇركياداعى ەگەي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركولوگ عالىمى حاتيجە شيرىن بولسا, «شيۆەت ۇلان» تاڭبالارىن مۇقيات زەرتتەپ-تانۋدى جاڭاشا ۇلگىدە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.
ايتا كەتۋ كەرەك, اۋقىمدى جوباعا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە قاتىسۋدا. سونىمەن قاتار «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتىپ وتىر.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان» –
موڭعوليادان