قازاق ەلى كەمەل ويلاپ, كەسىمدى پىكىر ايتاتىن كەمەڭگەر تۇلعالارعا ەشقاشاندا ءزارۋ بولماعان. سونىڭ ىشىندە «حان بىتكەننىڭ قازىعى, بۇقارا جۇرتتىڭ ازىعى» بولعان, يماندى ىسىمەن حالقىنىڭ قادىر-قاسيەتىن يەلەنگەن ءبىرتۋار تۇلعالار ەل تاريحىمەن بىتە قايناپ, بىرگە جاساپ كەلەدى. ولاردىڭ بارشا جۇرتقا ۇلگى ەتىپ قالدىرعان اتالى سوزدەرى, ەل ءۇشىن تىندىرعان ەسەلى ەڭبەكتەرى عاسىرلار بويى ۇزىلمەي, بۇگىندە ۇرپاقتار يگىلىگىنە اينالۋدا. ءار زاماننىڭ وزىنە لايىقتى تۋىپ, قوعامدىق وي-سانانى زاڭعار بيىككە كوتەرەتىن تۋمىسى بولەك, تالعامى تەرەڭ, پاراسات-پايىمى بيىك ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى تۇلعالار دا بىزدە از ەمەس. سولاردىڭ قاتارىنا ءوز باسىم اكادەميك سالىق زيمان ۇلىن قويار ەدىم.
ابىزداي ارداقتى بولعان سالىق اعامىز – ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى مەن مەملەكەت الدىندا «تۇگەل بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان» تولە ءبيدىڭ, شىندىقتىڭ شىرايىن كەلتىرىپ, تۇبىنە دەيىن «قازىپ ايتقان» قازىبەك ءبيدىڭ, عۇمىر بويى «ادىلدىكتەن اينىماعان» ايتەكە ءبيدىڭ ۇستانىمىنداي كەمەڭگەرلىك تانىتقان ءوز زامانىنىڭ ءىرى تۇلعاسى.
قازاقتا: «باسىندا بۇلاعى بار وزەن ۇزاققا اعادى», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. راسىندا, اكادەميك سالىق زيمان ۇلى – ءوز حالقىنىڭ ءادىل بيلىك جولىنداعى مىڭداعان جىلداردان باستاۋ الاتىن زاڭ تورەلىگىنە, ونى ۇستانعان تۋراشىل, كورگەنى كوپ, كىسىلىگى كەمەل بي-شەشەندەرى مەن ۇلتى ءۇشىن ەڭىرەپ وتكەن ەل اعالارىنىڭ ونەگەسىنە سۋسىنداپ وسكەن ازامات. ءبىر ءسات ول كىسىنىڭ شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن كەزدەن بەرگى عۇمىرناماسىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەلىكشى...
ەلىمىز ءوز الدىنا مەملەكەت بولىپ شاڭىراق كوتەرگەن جيىرماسىنشى جىلدىڭ باسى جاڭا زاماننىڭ قىزىل بايراعى كوتەرىلگەن, ەل ءىشى ەسكى مەن جاڭانىڭ كۇرەسىنە اينالعان الماعايىپ كەز ەدى. وسىنداي تاۋقىمەت تارتىسىندا ءجۇرىپ ەرجەتكەن بالا سالىق جاڭا زاماننىڭ جالىنا جارماسىپ, كەڭەستىك قوعامنىڭ بەرگەن ءبىلىمىن, ءتالىم-تاربيەسىن اسا زەرەكتىكپەن بويىنا ءسىڭىردى. تۋرا سويلەۋدەن تايمايتىن, تەك اقىلعا جۇگىنىپ, ءىس ىستەيتىن ىزدەنىمپاز جاس ورەن, بالا جاسىنان قيىنشىلىق پەن قياناتتى دا, ەلدى ورەلى ومىرگە ءۇيرەتكەن جاقسى ىستەردى دە قاتار كورىپ ءوستى.
ءبىلىم الىپ, ونەر قۋعان, زيالىلاردىڭ ونەگەلى ىسىنە قانىققان, اباي اتاسى ايتقان «بولماساڭ دا ۇقساپ باق, ءبىر جاقسىنى كورسەڭىز» دەگەن دانالىق ويعا ۇمتىلعان اعا بۇلاردىڭ ءبارىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ءوستى. ءوزىنىڭ اتىن ىرىمداپ قويعان سالىق باباجانوۆقا ۇقساپ, باقىتجان قاراتاەۆ, جاقىپ اقباەۆ, مۇستافا شوقايداي بولۋدى ويلادى. بىراق ءوزى ءپىر تۇتقان, كوزى ءتىرىسىندە-اق اتتارى اڭىزعا اينالعان ەل جاقسىلارىن كوپە-كورىنەۋ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان كەڭەس زامانىنىڭ ساياسي ايلا-شارعىسىن كورگەن سايىن, تەك اقىل-پاراساتقا ءجۇگىنىپ, يمانعا بەرىك ىشكى سەنىمىنە سۇيەنىپ, ۇلتىنا سۇيەۋ بولاتىنداي ءىس ءبىتىرۋدى ماقسات تۇتتى.
ەل ءىشى وقىعان, ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرعا تاپشى سول زاماندا سالىق زيمان ۇلى زاڭگەر بولۋدى قالاپ, سانالى تۇردە ءوزىن-ءوزى وسى جولعا دايىندادى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار-تىن. حالقىمىزدىڭ: «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت», «قابىرعادان قار جاۋسا – اتان مەنەن نارعا كۇش, ەل شەتىنە جاۋ كەلسە – قابىرعالى بيگە كۇش» دەگەن دانالىق سوزىنە تەرەڭ بويلاعان ول, «جەتى جارعىداي» حالقىنا التىن عاسىر ورناتقان زاڭدى ءبىلۋ, ونى شىنايىلىقپەن ەل مۇددەسىنە جاراتۋ سىندى قاعيدانى جۇرەگىنە ءسىڭىرىپ ءوستى.
ساكەڭنىڭ ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, بىلۋىنشە, قازاق ءۇشىن ەۋروپاشا ءبىلىم الۋ اسا قات بولعان ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنەن بەرى قاراي, ءوزى دۇنيەگە كەلگەن حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن الەمگە اتى ايگىلى بولعان سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, قازان, توم, ساراتوۆ, ۆارشاۆا, كاير سىندى ءىرى قالالاردا جوعارى ءبىلىم العان قازاق زيالىلارىنىڭ سانى 160-قا جۋىق ەكەن. سولاردىڭ كوبى, تەك زاڭگەرلىك ماماندىقتى قالاپ, حالقىنا ءادىل بيلىگىمەن, قۇقىقتىق اعارتۋشىلىعىمەن ەڭبەك سىڭىرگەن قوعام قايراتكەرلەرى, ۇلت ماقتانىشى اتانعاندار. مۇنىڭ دا زاڭگەر بولۋىنا وزىندىك اسەرى تيگەنىن بالا سالىق جاستايىنان ۇقسا كەرەك.
مىنە, ۇلگى بولعان سول اعالار جولىن وزىنە تەمىر قازىقتاي باعدار ەتكەن سالىق زيمان ۇلى, 90 جاسىنىڭ 70 جىلىن ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى مەن زاماناۋي زاڭ عىلىمىن جەتىلدىرۋگە ارناپتى. تۋعان ەلى مەن حالقىنا ابىزداي ارداقتى بولىپ, ەرەن ەڭبەك ءسىڭىرگەن زيمانوۆتاي زاڭعار ويلى زاڭگەر ءوزىمىز ەمەس, وزگە جۇرتتا دا نەكەن-ساياق كەزىگەدى. جاراتقاننىڭ وسىنداي ءبىرتۋار ازاماتتى قازاق ەتىپ جاراتىپ, ۇزاق تا ماعىنالى عۇمىر بەرگەنى حالقىمىزدىڭ باعى دەپ ويلايمىن.
ادامزاتتىڭ تاريحىندا قارا ءارىپپەن جازىلعان قاھارلى 41-ءشى جىلى 20 جاسار سالىق زيمان ۇلى قان مايدانعا اتتاندى. باتىر تۋعان حالىقتىڭ باعلانى سوعىستا دا جاۋىنان قايمىقپاي, ماحامبەت پەن يساتايداي باتىرلار جورتقان نارىن مەن تايسويعان جەرىنىڭ ەرلەرىندەي قانقۇيلى جاۋمەن الىستى.
ءسويتىپ, بار-جوعى 22-23 جاسىندا قان مايداننىڭ قيان-كەسكى ۇرىسىنداعى ەرلىگى باعالانىپ, مايور شەنىندە ارتيللەريا پولكىنىڭ كومانديرى بولدى. ەل اراسىندا سىي-قۇرمەتكە كەنەلدى. سوعىس جاعدايىن جەدەل باعدارلايتىن, اسكەري تاكتيكا مەن ستراتەگيالىق جوسپاردى شەبەر ۇيىمداستىراتىن, ماڭىزى زور وبەكتىلەردى جەدەل الۋدا جانە جاۋعا ۇرىمتال جەردەن سوققى بەرۋدە كورەگەندىك پەن تاپقىرلىق تانىتىپ, ناعىز كومانديرگە لايىقتى ەرىك پەن جىگەر كورسەتتى. اسكەري قولباسشىلارعا بەرىلگەن ءبىر مىنەزدەمەدەگى ول كىسى تۋرالى: «... جاستىعىنا قاراماي, ايرىقشا باتىل, ۇستامدى, كەسكىلەسكەن شايقاس ءۇستىندە جاۋاپتى مىندەتتى وزىنە ارتىپ, شۇعىل شەشىم قابىلداپ, قاۋىپكە توتەپ بەرەدى», دەگەن باعا كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك.
ساكەڭ قاندى شايقاستاردا جاۋ وعىنان ءۇش رەت جارالانسا دا, مايدانداعى جاۋىنگەرلىك جولىن ۇزبەي, فاشيستەرگە وردا بولعان بەرلينگە دەيىن جەتىپ, ەل-جۇرتىنا ەرلىك پەن جەڭىستىڭ تۋىن جوعارى كوتەرىپ ورالدى..
سوعىستان كەيىنگى بەيبىت ءومىر جىلدارى ساكەڭ بىردەن زاڭگەرلىك قىزمەتكە كىرىسۋدى ءجون كوردى. گۋرەۆ وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا تالىمگەرلىكتەن ءوتىپ, سوندا تەرگەۋشى بولىپ بىرەر جىل ىستەگەن سوڭ, 1947 جىلى رەسپۋبليكالىق باس پروكۋراتۋرانىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار ءجونىندەگى تەرگەۋشىسى لاۋازىمىن يەلەنەدى. ومىرلىك ماقساتى – زاڭگەرلىك ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى دە قولعا الىپ, قازان قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق زاڭ ينستيتۋتىنا سىرتتاي وقۋعا تۇسەدى دە, ونى الماتىداعى فيليالى بويىنشا بىتىرىسىمەن, ماسكەۋدەگى سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا جولداما الادى. وندا زاڭ سالاسى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءۇزدىك كورعاپ شىعادى.
50-ءشى جىلداردىڭ باس كەزىندە قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇقىق سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعاندا, ەلىمىزگە زاڭگەر مامانداردىڭ اسا قاجەت ەكەنىن جەتە سەزىنگەن ساكەڭ, ءتيىستى وقۋ مەكەمەسىندەگى باسشىلاردىڭ مازاسىن الا ءجۇرىپ, الماتى قالاسىنان زاڭ ينستيتۋتىن اشۋعا مۇرىندىق بولادى. ءارى 1952-1955 جىلدارى وسى زاڭ ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى بولىپ, وقۋ ورنىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرەدى. 30 جاسىندا ەڭ جاس رەكتور اتانىپ, حالقىنا الاشتىڭ ارىس ۇلدارىنداي ونەگە كورسەتتى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ وتاندىق زاڭ عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى, جەتكەن جەتىستىگى مەن العان ابىروي-اتاعى, ەل مۇددەسىنە جاراسىن دەپ حالقىنا بەرگەن رۋحاني بايلىعىن ءبىر ماقالا, ءبىر كىتاپپەن ايتا سالۋعا مۇلدەم كەلمەيتىن مۇحيتتىڭ تۇبىندەي تۇڭعيىق نارسە. 46 جاسىندا-اق عىلىمنىڭ بيىك ولشەمى اكادەميكتىك اتاعىنا جەتكەن ساكەڭنىڭ سۇيەنەرى – تەرەڭ ءبىلىم, تالماي ىزدەنىس, ءتۋابىتتى قابىلەتتىلىك بولدى. مۇمكىن, قانىش ساتباەۆ سىندى الىپتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن, قامقورلىعىن كورگەندىكتەن بولار, «مالىم – ارىمنىڭ ساداعاسى, ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن قازاقى قاعيدانى بەكەم ۇستانىپ, ەشقاشان شىندىقتان, تۋراشىلدىقتان تايماۋدى ومىرلىك ءپرينتسيپى ەتكەنى.
اسىرەسە, ەل مۇددەسى, ۇلت تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن اۋىر كەزەڭدەردە دە شىندىقتى ەشۋاقىتتا ىشىنە بۇگىپ قالعان ەمەس. اكادەميك ا.قوشانوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە, قازاقستانعا گ.كولبين بيلىك جۇرگىزگەن كەزدە, ياعني 1987 جىلدىڭ كوكتەمىندە اكادەميانىڭ عالىمدار ءۇيىنىڭ ۇلكەن زالىندا ورتالىق كوميتەتتىڭ اپپاراتىنان كەلگەن وكىلدەر ۇستەمدىك ەتكەن ناسيحاتتىق كونفەرەنتسياعا قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ماڭدايالدى وكىلدەرى دە قاتىسادى. بۇل جيىننىڭ ماقساتى – قازاق حالقىنا تاعىلعان «ۇلتشىل» دەگەن جالانى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ, زيالىلاردى يمەندىرىپ, حالقىمىزدى مويىنسۇندىرۋ ەدى. سول جيىندا ءزىلى اۋىر ساياسي تۇقىرتۋدان سالىق زيمان ۇلى ەش قايمىقپاستان, ۇلتىن قورعاپ بىلاي دەپ اراشا تۇسەدى:
«لەنين ءوزى قاتىسقان پولياك سوتسيال-دەموكراتتارىنىڭ سەزىندە ەۆرەيلەردىڭ «بۋند» پارتياسىنا تاعىلعان ۇلتشىلدىق ايىپتاردى سىنعا الا تۇرا, بۇكىل حالىقتى ۇلتشىل دەپ قارالاۋدى قازىرگى پارتيا باسشىلارىنىڭ تەوريالىق ءدارمەنسىزدىگى, حالىقتار بىرلىگىنە قاعىلعان قاۋىپتى سىنا» دەگەنىن مىسالعا كەلتىرىپ, «قازاق حالقى الداعى ۋاقىتتا دا ءوز ساعىن سىندىرماي, ەڭسەسىن بيىك ۇستايتىنىن» بۇكپەسىز ايتىپ سالادى. ۇتىمدى سوزگە ورتالىق كوميتەت باسشىلارى جاۋاپ بەرە الماي دارمەنسىزدىك تانىتادى. بۇلتارتپاس دالەلدى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءوز تاريحىنان كەلتىرگەندىكتەن, قازاقتىڭ باتىل تۋعان, ار-نامىسى جالىنداعان ازاماتىنا قارسى ەش ءۋاج ايتىلمايدى. بۇل – ۇلتىمىزدىڭ تاعدىر-تالايى سىنعا تۇسكەن ارپالىستا ونىڭ مارتەبەسىن ساقتاپ قالعان كەسەك ايتىلعان كەسىمدى پىكىر ەدى.
عىلىم جولىندا, اسىرەسە زاڭ عىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرۋدە سالىق زيمان ۇلى ۇزدىكسىز العا باسۋمەن كەلە جاتقان, قوعامداعى قۇقىقتىق جۇيەگە قاتىستى ۇنەمى جاڭا يدەيا, رەفورمالىق ماسەلەلەر كوتەرۋدەن ەشقاشان جالىقپاعان, ەڭبەكقور جان. ساكەڭنىڭ وسى سالا بايىنشا 60-شى جىلداردا جارىق كورگەن, دوكتورلىق, اكادەميكتىك دارەجەنى الۋعا نەگىز بولعان, سول زامانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا اسا قاجەتتى وقۋ قۇرالدارىنا اينالعان «قازاقستاننىڭ ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى ساياسي جانە قوعامدىق قۇرىلىمى» جانە «سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاريحى جانە قۇقىعى» دەگەن ءۇش تومدىق ەڭبەگى ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزى زور سۇبەلى تۋىندىلار. وسى كىتاپتى جاستانا جاتىپ زاڭگەرلىك ءبىلىمىن جەلتىلدىرگەن, زاڭ عىلىمىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ارالاسقان ماماندار بۇگىندە مىڭداپ سانالادى.
سالىق زيمانوۆتىڭ قازاناتتاي قايسار قايراتكەرلىگىن, يگىلىكتى ىستەرىن ءبىز ءبىر ماقالادا ايتىپ تاۋىسا المايمىز.
دەسەك تە, ول كىسىنىڭ بويىنداعى ناعىز تۇلعاعا ءتان قاسيەتتەرىن, زاڭ, تاريح عىلىمدارىندا اشقان جاڭالىقتارىن, ەل مۇددەسى ءۇشىن كوتەرگەن باتىل يدەيالارى مەن وزەكتى پروبلەمالارىن, ءاسىرەسە ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاعان تۇستا «شاۋ تارتتىم» دەپ بۇركەنىپ جاتىپ الماي, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ا.نازارباەۆتىڭ جانىنان تابىلىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەك كەلبەتىن ايقىنداۋعا تاپجىلماي ۇلەس قوسقان, ءالى دە ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان «نار جولىندا جۇك قالدىرمايتىن» ناعىز جامپوز ازامات.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ, مەرەيىمىز ۇستەم بولعان جىلى ساكەڭ 70-كە تولىپ, اقساقالدار اۋىلىنىڭ ورتاسىنان ورىن الىپ, سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەل اراسىندا ابىزداي ارداقتالعان ەسىمى جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تاراعان كەز بولاتىن. ەلىمىزدىڭ الداعى جۇرەر جولى, تاعدىرى, الەمدىك ستاندارتقا ساي مەملەكەتتىك مارتەبەسى, الار ورنى, ساياسي-قوعامدىق قۇرىلىمى, ەلدى كىم باسقارادى دەگەن وسى ءبىر كوكەيكەستى وي الاڭداتىپ تۇرعان وتپەلى تۇستا سالىق زيمان ۇلى ەل قامىن جەگەن ەدىگەدەي سۋىرىلىپ العا شىقتى.
ءوزىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كوزقاراسىن, ءبىلىمىن سارقا جۇمساپ, 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان, ەلىمىزدىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلعان قازاق سسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ سوڭعى رەداكتسياسىن دايىنداعان كوميسسياعا باسشىلىق جاسادى. وسى ءبىر اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجات اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ بارىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا نەگىز قالادى. ساكەڭ وسى زاڭدى مۇلتىكسىز دايىنداۋعا تاعى دا اتسالىسقان توپتىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدى.
عاسىرلار بويى حالىق كوكسەگەن ءتاۋەلسىزدىكتىڭ بەيبىت جولمەن كەلگەنىن قايسىبىر ادامدار وڭاي كورىپ, ويلارىن سان-ساققا جۇگىرتتى. ەس بىلگەنىنەن «دالا دەموكراتياسىنان» تاعىلىم العان ءساكەڭ, ەل مەن ۇلت مۇددەسى تارازى باسىنا ىلىنگەن وسى كەزدە بۇرىنعىنىڭ ۇلى بيلەرىندەي بىلىكتىلىك تانىتتى. دانىشپان ابايدىڭ «باس-باسىنا بي بولعان وڭشەڭ قيقىم, مىنەكي, بۇزعان جوق پە ەلدىڭ سيقىن» دەگەنىن ەسىنەن شىعارماي, «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن اتالى سوزىمەن ءاۋىزبىرشىلىككە شاقىردى. تۋراشىلدىق پەن شىندىقتىڭ قوس تىزگىنىن ۇستاپ, ەلدىك مۇددەگە نۇقسان كەلتىرۋگە جول بەرمەدى.
ساكەڭ سول ءبىر تايتالاس كەزدى ەشبىر قينالماي وتكىزگەندەي, مامىراجاي كۇيدە بىلايشا ەسكە العانى بار:
– «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 12 جانە 13-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ 1990-1995 جىلدارداعى دەپۋتاتى بولعان كەزدە كوپتەگەن زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا بەلسەنە ارالاسۋىما تۋرا كەلدى. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ىزدەگەن تاۋەلسىزدىك قولىمىزعا ءوزى كەلىپ قونعان تۇستا, ودان ايىرىلىپ قالماۋدىڭ زاڭدىق تۇعىرىن مىقتاپ بەكىتىپ الۋىمىز قاجەت بولدى. وسىنداي ەل تاعدىرى ەلەڭ-الاڭ بولعان شاقتا, ياعني 1977 جىلعى قابىلدانعان قازاق سسر-ءنىڭ كونستيتۋتسياسىنا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن كىرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى ەنگىزۋ, پرەزيدەنتتىڭ مىندەتى قانداي بولادى, سايلانعاننان كەيىن قاي جەردە, كىمنىڭ الدىندا انت بەرەدى, وسىنىڭ ءبارىن سەسسيا اشىلعانعا دەيىن پىسىقتاپ الدىق. بۇل بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جاتقان كەز. ءبىز ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدامىز, ومىراۋلاپ وزا شاپساڭ, كۇيىپ كەتۋىڭ مۇمكىن.
سونىمەن نە كەرەك, تاريحي كۇن – 24 ءساۋىر دە كەلىپ جەتتى. سەسسيا ءوز جۇمىسىن باستادى. كۇن تارتىبىنە كونستيتۋتسياعا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ تۋرالى ۇسىنىستى قويىپ, داۋىسقا سالىپ ەدىك, قارشا بوراعان قارسىلىقتىڭ استىندا قالدىق. «پرەزيدەنتتىك باسقارۋ كىمگە كەرەك, ول بۋرجۋازيالىق باعىتتاعى ەلدەرگە ءتان ەمەس پە؟» دەپ دەپۋتاتتار دەس بەرەر ەمەس. ءبىز «كەز كەلگەن دەموكراتيالىق جولعا تۇسكەن ەل, ەڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتىن سايلاپ الادى. ول – مەملەكەتتىڭ بەلگىسى, ءارى كەپىلى» دەپ قىزىلكەڭىردەك بولىپ پىكىر تالاستىردىق. ۇسىنىسىمىز وتپەدى. اقىرى ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, تۇستەن كەيىن قازاق سسر-ءنىڭ كونستيتۋتسياسىنا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى تۋرالى ۇسىنىستى ەنگىزدىك-اۋ.
ەندىگى كەزەكتە پرەزيدەنت كىم بولادى دەگەن ماسەلە تۇردى. قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ پلەنۋمى ءبىرىنشى حاتشى ن.ءا.نازارباەۆتى ۇسىندى. كانديداتتى قولداپ, العاش بولىپ جارىسسوزگە شىققان قازىرگى ارميا گەنەرالى س. نۇرماعامبەتوۆ, ەكىنشى بولىپ ءسوز العان قازاقستان كومسومولدارىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ي. تاسماعامبەتوۆ بولدى. قىسقاسى, باسىم داۋىسپەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى».
ءسىرا, دانا حالقىمىزدىڭ «حان اق سۇڭقار بولسا, تۇعىرى بي بولار», دەگەن ءتالىمدى تورەلىك ءسوزى وسىنداي ءادىل دە ادال پىكىردەن تۋعان شىعار!
ەلباسىمىزعا اقجولتاي بولعان سول تارتىستى كۇنگى شىن نيەت, ىزگى تىلەكپەن ءوز قولداۋىن كورسەتكەن سالىق زيمان ۇلى سىندى دەپۋتاتتاردىڭ اق پەيىلى پرەزيدەنتىمىزدىڭ 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى تۋعان ەلى ءۇشىن ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ, «ۇلت كوسەمى» دەگەن دارابوز دارەجەگە جەتۋىنىڭ, بۇكىل الەم الدىندا بيىك بەدەلگە يە بولۋىنىڭ باستاۋى بولعانىن كەيبىر جاستار بۇگىندە بىلە مە ەكەن؟!
ساكەڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە جانە قۇقىقتىق قۇرىلىمىنا تۇعىر بولعان 1993 جىلى جانە 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا دا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. وسى رەتتە سالىق زيمان ۇلىنىڭ «قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن تۇبىرىمەن قايتا قۇرۋ» تۋرالى 1993 جىلعى 23 قىركۇيەكتە جاريالانعان ەڭبەگىندەگى سوت رەفورماسى تۋرالى باعدارلاپ ايتقان مىنا پىكىرلەرى ءالى دە ماڭىزىن جويعان جوق. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇنەمى ءتالىم الاتىن ارقاۋ ىسپەتتى. سودان قىسقاشا دەرەكتەر كەلتىرە كەتسەم ارتىق بولماس.
«سوتتار تەك قانا ءادىلسوت تورەلىگىنىڭ ورگانى بولۋى ءتيىس. جوعارعى تۇرعان سوتتار تومەنگى تۇرعان سوتتاردىڭ ءماسەلەسىمەن اينالىسپاۋى, سونداي-اق ءوزىن ءوزى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋدى, ياعني شارۋاشىلىق باسقارۋ فۋنكتسياسىن وزىنە الماۋى قاجەت. بۇل – سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ءمان-جايى» دەسە, تاعى دا: «سۋديالىق لاۋازىمعا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ كەڭ كولەمدى, كوپ قاباتتى كونكۋرس نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇعان قوسا, الەمدەگى قۇقىقتىق مەملەكەتتەر ۇستانعانداي, كونكۋرستىق ىرىكتەۋدەن ءوتكەن سۋديالاردىڭ نەگىزگى قۇرامىن تاعايىنداۋ ءپرينتسيپى قاتاڭ تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ, پارلامەنتكە تەك جوعارى ساتىداعى سۋديالاردى تاعايىنداۋ قۇقىعى عانا بەرىلسىن», دەگەن قاعيداسى سول ۋاقىتتان بەرى سوت بيلىگى مەن ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدا, ونى قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ كەلەدى.
ساكەڭنىڭ ەلىمىزدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بارلىعىنا باعىت-باعدار بەرگەن بۇدان باسقا كەلەلى پىكىرلەرى مەن يدەيالارى دا ۇشان-تەڭىز. پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋداعى ۇستانىمى, پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن ادىلەت مينيسترلىگى سىندى قۇقىقتىق قۇرىلىمداردىڭ مىندەتتەرى مەن زاڭنامالىق نەگىزدەرىن زامانا كوشىنە لايىقتى تالداپ بەرگەن عىلىمي ەڭبەكتەرى دە وسى سالالار ءۇشىن ومىرشەڭدىگىمەن مەملەكەت مايەگىنە اينالدى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ قۇقىقتانۋ عىلىمىنا وشپەستەي ءىز قالدىرعان اسا سۇبەلى تاعى ءبىر ەرەن ەڭبەگى بار. ول – «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» دەگەن, ءۇش تىلدە جارىق كورگەن ون تومدىق اكادەميالىق باسىلىم. وعان قازاق ەلىنىڭ ەكى جارىم مىڭ جىلدان بەرگى بۇكىل الەمدەگى جازبا مۇراعاتىنا تۇسكەن, اۋىزشا جەتكەن عىلىمي پىكىرگە قانىق بي-شەشەندەردىڭ اتالى ءسوزىن, كەسىمدى پىكىرىن, ەل باسقارۋ مەن بيلىك ايتۋداعى ۇلتىمىزعا ءتان ءداستۇرلى قۇقىقتىڭ جول-جوراسىن, ءجون-جوباسىن, ادەت-عۇرپىن ءبىر ارناعا توعىستىردى. قىسقاسى, وسى سالانى ىندەتە زەرتتەگەن ءوز عالىمدارىمىز بەن الەمدىك ىزدەنۋشىلەردىڭ زەرتتەپ, زەردەلەگەن عىلىمي پىكىرلەرىن جيناقتاپ, بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاققا ولمەيتىن مۇرا جاساپ بەردى.
سالىق اعا بۇل ەڭبەگى تۋرالى: «قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ كوپ تومدىق باسىلىمىن دايىنداۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1998 جىلدى «حالىق بىرلىگى جانە ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جاريالاۋى ۇيىتقى بولدى. مۇندا ءبىز قازاق قوعامىنىڭ تاريحىنداعى شىندىقتى عانا بەينەلەۋگە ۇمتىلدىق. عاسىرلار بويى شاڭ باسقان تاريحتى قايتا تىرىلتە وتىرىپ, ونى شىندىق ساتىسىنا كوتەرۋدى وزىمىزگە مىندەت سانادىق... بۋرجۋازيالىق جانە كەڭەستىك تاريحنامادا داستۇرگە اينالعان «قازاقستان مەشەۋ قالعان», «جابايى», «پاتريارحالدى-فەودالدىق» ەل دەگەن كوزقاراستاردىڭ تۇرلاۋسىزدىعىن دالەلدەپ بەرۋ» دەيدى.
بۇگىندە وسى كوپ تومدىق ەڭبەكتى بارشا ستۋدەنتتەر قاۋىمى زاڭگەر عالىمدار, قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىعى بويىنشا ىزدەنەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ باس الماي وقيتىن بىردەن-ءبىر وقۋ قۇرالىنا اينالدى.
ساكەڭ بۇدان ەكى جىل بۇرىن 90-عا تايانعان شاعىندا جاس عالىمداردىڭ ويىنا كىرە قويماعان تاعى ءبىر كەمەل ءىستى جۇزەگە اسىردى.
2008 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 22-23-دە الماتى قالاسىندا «ينتەللەكتۋال-پاراسات» زاڭ كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى, اكادەميك سالىق زيمان ۇلىنىڭ باستاۋى جانە جوعارعى سوتتىڭ اتسالىسۋىمەن «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» دەگەن دۇنيەجۇزىلىك حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزگەنىن الەمدىك زاڭگەرلەر قاۋىمى جاقسى بىلەدى. كونفەرەنتسياعا 256 عالىم مەن ىزدەنۋشىلەر قاتىستى, ونىڭ 19-ى شەتەلدىك قۇقىقتانۋشىلاردان بولدى.
باستى ماقسات – تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىرىنەن جينالعان زاڭگەرلەرگە قازاق ەلىنىڭ قوعامدىق قۇرىلىسىنا, مەملەكەتتى بيلىك ىسىنە الىمساقتان قىزمەت كورسەتكەن بيلەر سوتىنىڭ تاريحىن, ونىڭ ءمادەني قۇندىلىعى تىم تەرەڭنەن باستالاتىنىن ايتىپ بەرۋ. وعان قوسا, بيلەر ەجەلگى زاماننان بەرى ەل باسقارۋدا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىن اتقارعانىن, ءادىل بيلىك ورناتۋعا ۇزدىكسىز ۇلەس قوسقان امبەباپ قوعام قايراتكەرلەرى ەكەنىنە الەمدىك عالىمداردىڭ كوزىن جەتكىزۋ ەدى. ءارى بۇگىندە قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە وركەنيەت تورىنە شىققان, دامىعان ەلدەردىڭ زاڭگەرلەرىنە قازاق بيلەرىنىڭ وزىنە ءتان داڭعايىر «دالا دەموكراتياسىمەن» ەجەلدەن-اق حالقىنا «التىن عاسىر» ورناتقان ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ءمادەنيەتىن بارشاعا پاش ەتۋ بولاتىن.
ماسەلەن, ءحىح عاسىرداعى كورنەكتى ورىس شىعىستانۋشى عالىم ۆ.ۆ. گريگورەۆتىڭ: «قازاق بيلەرىنىڭ ءتورەلىگىنە كەزىندە وركەنيەت ەتكەن ەلدەر قىزىعا قارار ەدى», دەگەن كەلەلى پىكىرىن, الەمدىك كلاسسيكالىق زاڭنامالار مەن سوت بيلىگىنىڭ قاينار كوزى اتانعان ريم, ەللادا, ەگيپەت, قىتاي ەلدەرىنىڭ قۇقىقتىق جۇيەلەرىنەن ەش كەم ەمەستىگىن مەڭزەگەن وسى ويدى عىلىمي تۇرعىدا ءتۇسىندىرۋ بولدى.
بۇعان قوسا, قازاق بيلەر سوتىنىڭ مادەني قۇندىلىقتارى مەن ونىڭ قازىرگى قازاقستانداعى ۇلتتىق يدەيالاردىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىن, قازاقتاردىڭ كوشپەلى, جارتىلاي وترىقشى قوعامداعى بوستاندىق پەن ادامگەرشىلىك, اقيقات پەن ادىلدىك جانە ەلارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ازاماتتىق جۇگىنىستەگى زاڭدىلىق پرينتسيپتەرىن, «وت اۋىز, وراق ءتىلدى بي-شەشەندەر مەن قازى-قازيلاردىڭ زاڭگەر, قۇقىقتانۋشى جانە ونى ءتۇسىندىرۋشى رەتىندەگى بولمىسى مەن مارتەبەسىن ايقىنداپ, جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋگە نەگىزدەلدى.
وسى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا قازاق ەلىنىڭ بيلەر سوتى عاسىرلار بويى بارشا جۇرت الدىندا كاسىبي جاعىنان ابدەن شىڭدالعان, تاۋەلسىز سوت بيلىگى رەتىندە ساقتالىپ كەلگەندىگىن, «ادال بي – ءادىل بي» دەگەن پرينتسيپ بۇگىنگى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىن سۋديالار ءۇشىن ءومىرى مىزعىمايتىن, جادىندا ءاردايىم تۇمارداي ساقتالىپ تۇراتىن عىلىمي ءتۇيىن ەكەنى بەكىتىلدى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ ءومىر جولىنا, بولمىسىنا قاراپ وتىرىپ, كەمەڭگەردىڭ اتاتەكتەن تامىر تارتقان, تەك ۇلى تۇلعالارعا عانا بۇيىراتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىلدىعىنا, كەمەل ىستەرىنە ەرىكسىز سۇيسىنەسىڭ. ءوزى ءومىر بويى ونەگە تۇتقان, الاشتىڭ ارىستارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ سىندى كوسەمدەردىڭ حالقىنا قالدىرعان اماناتىن جالعاستىرعان, سولارمەن سۇيەك بۋىنىنداي بىرگە بىتكەن دارا تۇلعا دەرسىڭ.
ال ءوزىنىڭ اللا بەرگەن جاراتىلىسىنا ازىق بولعان تەرەڭدىگىن, فيلوسوفيالىق وي-ساناسىن, تۇيسىگىن قازاق ۇلتىن ىقىلىم زاماننان دانالىق سوزبەن سۋسىنداتقان ءال-فارابي, مايقى بي, اسان قايعى, بۇقار جىراۋ, ءماشھۇر ءجۇسىپ, ابايداي دانىشپانداردىڭ ۇلاعاتتى ويلارىمەن بايىتقانىنا ءشۇباسىز كوز جەتكىزەسىڭ.
ءوزى تالىمگەر بولىپ, عىلىم قۋعان كەزدە قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار ازاماتتارىنىڭ باتاسىن الىپ, وتان الدىنداعى ماقسات-مۇراتىن وسى اعالارىنداي ۇلتجاندىلىقپەن كىرشىكسىز اتقارعان ناعىز سۇڭعىلا ەكەنىن مويىندايسىڭ.
تۇلا بويىنا وسىلاي دارىعان ۇلانعايىر ۇلىلىقتى, تەك ىزگىلىكپەن, اسقان اقىلدىلىقپەن ءوز جۇرتىنا ءسىڭىرىپ بەردى.
ءوزىنىڭ ەشكىمگە ۇقساماس كىسىلىك تۇرپاتىمەن, تەرەڭ اقىل-ويىمەن, بيىك پاراساتىمەن, قازاناتتاي قاجىماس قاجىرلى ەڭبەگىمەن, بۇرىنعىنىڭ بي-شەشەندەرىندەي توگىلتىپ ءسويلەگەندە «تىڭداۋشىسى بورداي ەزىلگەن» شەشەندىگىمەن, الدى كەڭ اقجارقىن, كىشىپەيىل, ءمىنسىز مىنەزىمەن ورتامىزدا ءجۇرگەن ءاز اعا, قادىرلى سالىق زيمان ۇلى ەل تىلەۋىمەن ءجۇز جاساسىن دەپ تىلەيمىز.
مۇسابەك الىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى.
استانا.