جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەرۇيىق ىزدەگەن اسانقايعى بابامىز «جەر ءجانناتى – جەتىسۋ» دەپ ورتا عاسىردا باعاسىن بەرسە, «جەتىسۋىم جەتى قۇت, ىرىس ماعان» دەپ, مۇقاعالي اقىن جىرعا قوسقان جەتىسۋدىڭ قاق تورىندە ءحانتاڭىرى تۇر. تەڭىز دەڭگەيىنەن 6995 مەتر بيىك. ول الەمدە بيىكتىگى جونىنەن 2-ءشى شىڭ بولىپ سانالادى.
جەتىسۋدىڭ تاعى ءبىر عالاماتى اششى دا تۇششى سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى مول – الاكولى شالقىپ جاتىر. تىزبەلەي بەرسەك, بىرىنەن ەكىنشىسى اسقان تابيعات تاڭعاجايىپتارى قاشان زامان تالابىنا ساي تابىس كوزىنە اينالادى؟
جالپى ءتۋريزمنىڭ وپ-وڭاي اتقارىلاتىن شارۋا ىسپەتتى كورىنەتىنى انىق. ال بىراق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە كەدەرگىلەر بىرتىندەپ شىعا بەرەدى. تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ تاماشا كورىنىستەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, كوگىلدىر ەكراننان جارنامالاپ جىبەرسەڭىز, ىنتىزارى اۋعان جان بارىپ, كورۋگە اسىعادى. بىراق كوزدەگەن جەرگە جەتكەنشە شاقىرىمداپ جول ءجۇرۋ كەرەك ەمەس پە؟! مىنە, سول ساتتە تۋريستىك نىساندارعا اپاراتىن جولداردى جانە سول دەمالىس ورىندارىن جوندەۋ, زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سونىمەن قاتار, ينۆەستورلاردى تارتۋدى جانە مەملەكەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن تۋريزم سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تىزىمدەرى قالىپتاستىرىلدى. بىلە-بىلسەك, بۇل قۇددى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ماشاقاتى كوپ جۇمىس. توزىمدىلىكتى, باستاعان جۇمىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋدى تالاپ ەتەتىنى تاعى بار. ايتالىق, الاكولگە تۋريستەردى اۋە جولىمەن دە, تەمىر جولمەن دە اپارىپ دەمالتۋعا بولادى دەپ جازدىق. ەل اعىلدى. جەكەلەگەن بيزنەسمەندەر جوعارى پايىزبەن نەسيە الىپ, تاۋەكەلدىڭ جەل قايىعىنا ءمىندى. بىرتىندەپ پايدا دا تابا باستادى.
«الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ارناۋلى وكىمىنە سايكەس, باستالعان جۇمىستى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ ءۇشىن بالقاش, الاكول كولدەرىنىڭ جاعالاۋلارىندا تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا ءتيىستى ورىندارعا رەسمي حاتتار جولداندى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 21 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, الاكول اۋدانى, اقشي اۋىلىنان باستاپ الاكول كولىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان دەمالىس ورىندارىنا دەيىنگى وبلىستىق دەڭگەيدەگى اۆتوكولىك جولدارى قايتا جوندەلۋدە. كەلەسى جىلى تولىعىمەن ءبىتىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. «جەتىگەن – دوستىق – جەتىگەن» ماۋسىمدىق تەمىرجول قاتىناسىن قالىپتاستىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 65,6 ملن تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. تۋريستەردى الاكول كولىنىڭ جاعالاۋىنا جىلدام ءارى جايلى جەتكىزۋ ءۇشىن قورعانىس مينيسترلىگىمەن كەلىسىلىپ ءۇشارال قالاسىنداعى اسكەري اۋەجايدى ازاماتتىق اۆياتسيا ءۇشىن بىرلەسە پايدالانۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەتىن قۇرىلىستىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا وتكىزىلىپ, زاڭ تالابىنا ساي جۇمىس تا باستالدى. سونىمەن قاتار, ۇشىپ-قونۋ جولاعىن قايتا جاڭعىرتۋ, اۋە قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى راديوتەحنيكالىق جانە مەتەورولوگيالىق قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ, ورناتۋ ماسەلەسى دە شەشىلۋدە», دەدى الماتى وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى جانار الچيمباەۆا.
ارينە بيۋدجەتتەن ميلليونداپ ءبولىنگەن قاراجاتتى جۇمساۋ وڭاي. قيىنى – سول قاراجاتتىڭ ءوز ماقساتىندا تولىعىمەن جۇمسالۋىنا جاۋاپ بەرۋ. راس, زاڭناما تالابىنا ساي ءتيىستى قۇجاتتار تولتىرىلىپ, ءمور باسىلار. بىراق اتقارىلعان جۇمىس حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى ما, ساپاسى قالاي دەگەن ماسەلە بار ەمەس پە... مىنە, سوندىقتان قازىنا قاراجاتىنىڭ ەسەبىن ءتيىستى ورىندار الىپ, اتقارۋشى مەكەمەلەر جاۋاپكەرشىلىگى سۇرالعاندا وزگە سالا سەكىلدى ءتۋريزمدى دامىتۋ قيىندىعى كورىنەدى. شىنى كەرەك, كۇننىڭ جىلۋىن توسىپ وتىرعان جەتىسۋ وڭىرىندەگى كاسىپكەرلەر كول جاعالاپ پايداسىن تاۋىپ, سان ءتۇرلى قيىندىقتان دا بىرتىندەپ وتۋدە. تۇپتەپ كەلگەندە, ماۋسىمدىق تۋريزم اۋا رايىنا تاۋەلدى. سولاي بولعان. الدا دا سول تاۋەلدىلىك جالعاسا بەرەتىنى انىق. ويتكەنى, تابيعاتتىڭ اتى – تابيعات.
الاكول. نەگىزى قازاقستاننىڭ ءۇش وبلىسىندا الاكول اتتى بىرنەشە كول بار. وسى جولداردى جازۋعا وزەك بولىپ وتىرعان الماتى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان تۇيىق كول تۋرالى «اتامەكەن» اتتى گەوگرافيالىق ەنتسيكلوپەديادا: «تەڭىز دەڭگەيىنەن 247,3 م بيىكتىكتە ورنالاسقان. ۇزىندىعى 104 شاقىرىم, ەنى 52 شاقىرىم. ەڭ تەرەڭ جەرى 52 مەتر. 15-تەن استام ۇلكەندى-كىشىلى وزەندەر قۇيادى. الاكول سۋىندا فتور مەن بروم كوپ. زووپلانكتونداردىڭ 80 ءتۇرى كەزدەسەدى...» دەپ انىقتاما بەرىلسە, ەل ىشىندە الاكول سۋىنىڭ اششى دا تۇششى ەكەندىگى جانە ءار كۇنى ءارتۇرلى تۇسكە ەنىپ, قۇددى مالدىڭ الاسىنداي بولىپ كورىنەتىندىگى ايتىلادى. ەمدىك قاسيەتى بار بولعاندىقتان حالىق مىڭداعان شاقىرىمنان ارنايى كەلىپ شومىلادى. تەرى اۋرۋلارىنا مىڭ دا ءبىر ەم. جاۋگەرشىلىك زاماندا اتالارىمىز قىلىش كەسىپ, نايزا تيگەن جەرلەرىن وسى الاكول سۋىمەن ەمدەگەن. قول-اياقتىڭ سىرقىراپ اۋىرعانىن, تىرىسقانىن دا الاكول سۋى جازادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, جاس بالالار مەن ەرەسەكتەردىڭ دەمىكپەسىن, جالپى ادامزاتتىڭ تاماق پەن تىنىس جولدارىن تۇنگى ساعات 24-تەن كەيىن الاكولدىڭ جاعالاۋىندا سەرۋەندەپ ەمدەۋگە بولاتىنىن دا حالىق ايتۋدا.
سۋعا ءتۇسۋ 15 ماۋسىم-10 قىركۇيەك ارالىعىندا جاقسى. شىلدە ايى وتە پايدالى دەپ سانالادى. ءمۇمكىندىگىنشە 5 كۇن شومىلعان ءجون. جالپى, اتا-بابالارىمىز كوكتەگى كۇن ەكى رەت كۇركىرەگەننەن كەيىن الاكولگە ءتۇسىپ, شومىلۋعا بولاتىنىن دا ايتىپ كەتكەن. قازاقتا سۋ جەتى رەت اۋناعاندا تازارادى, اعىندى سۋدىڭ ارامدىعى جوق دەگەن ءسوز بار. ءوزى تۇيىق كول بولعاندىقتان ءارى كولگە تەك وزەندەر سۋى عانا قوسىلاتىندىقتان ەكولوگيالىق تۇرعىدان وتە تازا دەۋگە تولىق نەگىز بار. الاكول سۋى ادامدى تەز سەرگىتىپ, شيراتىپ جىبەرەدى. تابيعات-انا تارتۋىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا الاكول اۋدانىنداعى اقشي دەمالىس اۋماعىندا 890 گەكتار جەر تۋريستىك قاجەتتىلىككە يگەرىلۋدە. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا اقشي اۋىلىندا ورنالاسقان دەمالىس ايماقتارىنا جاڭادان ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ ءۇشىن سوڭعى ەكى جىلدا 552 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ەلەكتر جۇيەسىمەن تولىق قامتىلدى.ءۇشارال قالاسىندا 50 جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتەتىن اەروۆوكزال سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمى بەكىتىلىپ بەرىلگەنى ءوز الدىنا.
الاكول جاعالاۋىنا 3,1 ملرد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسياسى تارتىلىپ, 1200 ورىندى 3 دەمالىس كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. سونىمەن قاتار, ساۋدا ورتالىعى, كولىك تۇراعى, جانار-جاعارماي جانە اۆتوبەكەت, ءدارىحانا قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن باس جوسپارعا سايكەس جەر تەلىمدەرى تالاپقا ساي ءبولىنىپ, قاۋىرت جۇمىس جۇرۋدە. ناقتىلاي تۇسسەك, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىسىن سالۋعا بيۋدجەتتەن 169,7 ملن تەڭگە, اۋىز سۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىنا 323,3 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ, اعىمداعى جىلى قولدانىسقا بەرىلدى. اقشي جانە كوكتۇما اۋىلدارىنداعى كارىز جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىنا 20,1 ملن تەڭگە قاراستىرىلدى. بىلتىرعى جىلى كول جاعالاۋىنداعى 102 دەمالىس ورنىندا 144 مىڭ ادام دەمالىپ, ولارعا 612 ملن تەڭگەنىڭ قىزمەتى كورسەتىلگەن ەدى. اعىمداعى جىلى قوسىمشا 26 دەمالىس ورنى سالىندى. جالپى دەمالۋشىلار سانى بىلتىرعىدان ءۇش ەسەگە كوبەيىپ, دەمالىس ۇيلەرىنىڭ قۇنى 3500-6500 تەڭگە بولدى. زامان تالابىنا ساي سالىنعان دەمالىس ورىندارىنىڭ قۇنى 11 000-60 000 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. الاكول كولىنە كولىكتىك قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بيىل جازعى دەمالىس ماۋسىمىندا «الماتى – دوستىق» باعىتىندا جۇرەتىن تۋريستىك پويىزى اپتاسىنا 3 رەت, ال «تۇران», «جىبەك جولى» پويىزدارى الماتىدان كۇن سايىن كەلىپ, كەتۋدە. سونىمەن قاتار, «الماتى – ءۇشارال – اقشي – كوكتۇما» باعدارى بويىنشا كۇنىنە 5 اۆتوبۋس جولاۋشىلاردى تاسىمالدايدى. بۇل دەرەكتى بۇگىندە الاكول جاعالاۋىندا ەش الاڭسىز دەمالىپ جاتقان جاندار راستايدى. سول ەل الاكولدىڭ جاعالاۋىنداعى وبلىستىق دەڭگەيدەگى ىشكى جولداردىڭ جوندەلىپ جاتقانىن, ال رەسپۋبليكالىق نەگىزدەگى كۇرەجولدىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن جاسىرمايدى.
ءحانتاڭىرى. جەتىسۋدىڭ تاعى ءبىر عالاماتى تيان-شاننىڭ شىعىس بولىگىندەگى شىڭ – ءحانتاڭىرى. مارمارلانعان اكتاستان تۇزىلگەن. 1931 جىلى كەڭەس الپينيستەرى ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلگەن. ەڭ كەرەمەتى – ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت – قازاقستان جەرىمەن تىكۇشاقپەن ءدال تۇبىنە بارىپ, ەتەگىندە وتىرىپ دەمالۋ. مۇزتاۋعا اشىق كۇننىڭ وزىندە مىقتى تىكۇشاقپەن بەتپە-بەت ۇشىپ بارعانىڭىزبەن, 5000 مەتردەن بيىككە, ياعني ۇشار باسىنا كوتەرىلىپ, اسۋ ەش مۇمكىن ەمەس. مۇزداق پەن سۋىق لەپ وزىندىك ىقپالىن تيگىزىپ, كولىگىڭىزدى شايقالتىپ, باسىنان اسىرمايدى. وسىنداي ارتىقشىلىقتارى بولعان سوڭ ءحانتاڭىرىن ءبىر كورۋگە ىنتىزارى اۋاتىن جاندار جەتكىلىكتى.
ءبىر ەرەكشەلىگى, كەي ادامدار تۋريستىك جانە تاعى باسقا جولدارمەن ءبىر كورۋ ءۇشىن ايشىلىق جەردەن كەلىپ, اپتالاپ جاتسا دا ءحانتاڭىرى كورىنبەي باسى تۇماندانىپ تۇرىپ الادى. تاعى ءبىر ادامدارعا ەتەگىندەگى قاينار اۋىلىنان اسپان استى اشىق كۇنى كورىنىپ تۇرادى. جالپى, قاسيەتتى ءحانتاڭىرىن ءبىر كورسەتىپ, قۇمارىن باسۋ ءۇشىن تۋريستىك مارشرۋتتاردى جاڭعىرتىپ, ورتالىقتاندىرۋ قاجەت-اق. سوندا تۋريستىك فيرمالار مەن جەكەلەگەن قالتالى ازاماتتار ءوز كوزدەرىمەن ءحانتاڭىرىن كورىپ ماۋقىن ءبىر باسۋ ءۇشىن قاراجات كوزىن اشار.
ارينە, بۇل قادام ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ وڭاي جەرىنەن ءوتىپ, قيىن تۇسى – جول ماسەلەسىنە تىرەلەتىنى انىق. راس, ءبىر جىلدارى الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانىنىڭ قارقارا اۋىلدىق وكرۋگىنەن قىرعىز جەرى ارقىلى تىكۇشاقپەن الاتاۋ سىلەمدەرىنىڭ ۇستىمەن ءحانتاڭىرىنىڭ تۋ سىرتىن اينالا ۇشىپ ەتەگىنە دەيىن بارۋ مارشرۋتى بولعان. بىراق ول قوسىمشا قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. قاراجاتتى اياماعانىڭىزبەن ءحانتاڭىرىنىڭ ىنىلەرىندەي بولىپ جىپىرلاي كورىنەتىن تاۋلاردىڭ توبەسىنەن ۇشىپ ءوتۋ ادامدى پالەندەي راحات سەزىمگە بولەي المايدى. ءسىز قالاعان كوڭىل شىركىن تىلەگەنىنە جەتە المايتىنى تاعى بار. سوندىقتان بارىمىزدى باعالاپ, الماتىدان 350 شاقىرىم جەر بولاتىن نارىنقولعا دەيىن زامان تالابىنا ساي اۆتوكولىك جولىن سالساق, تابىس كوزىن اشاتىن ءتۋريزمنىڭ ءبىر ماسەلەسىن شەشۋ ارقىلى شەكارالىق ءوڭىردىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى كوتەرگەن «نارىنقول تاسادا قالىپ بارادى» اتتى ماقالادا ايتىلعان ەل پروبلەماسى دا رەتتەلەر ەدى.
التىنەمەل. التىنەمەل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات باعى قاپشاعاي كولىنىڭ شىعىس بولىگىنەن باستالادى. جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ ءبىر سىلەمى بولىپ سانالاتىن شولاق تاۋى وسى باق اۋماعىنا كىرەدى. تاريحى تىم تەرەڭگە تارتقان سان الۋان عالاماتتارىمەن كورگەن جاندى تامسانتاتىن التىنەمەل دە ءوڭىر ءتۋريزمىن دامىتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق. تابيعي ءھام تاريحي قۇندىلىقتاردى ارنايى بارىپ كورىپ, الاقانىڭىزدى تيگىزىپ, توپىراعىن باسقان ساتىڭىزدە قايتالانباس ءبىر اسەرگە بولەنەسىز. مۇك باسقان قىرتىس-قىرتىس شوقىلارى بيىكتەگەن سايىن قاتپارلانا بەرەدى. كەي جەرلەردە قيا-قيانى قۋالاي قاپتالداي سوزىلىپ, كەي تۇستارىندا بەلدەردەن تىكە اساتىن سۇرلەۋ جول تارام بولىپ جاتىر.
سۇرلەۋ جولداردى تاماشالاپ كەلە جاتقانىمىزدا كولىگىمىز ءبىر بەلەسكە شىعا كەلدى. مىنە, عالامات, قارسى بەتتەگى جارتاس جىبىرلاعانداي بولدى. انىقتاپ قاراعانىمدا, تاۋتەكە ءۇيىرلى تاۋەشكىلەرىمەن ءورىپ بارا جاتقانىن كوردىك. ءبىرى كەرىلە تاستان-تاسقا سەكىرەدى. جۇرە جايىلعاندارى شۇناق قۇيرىقتارىن بۇلعاڭ ەتكىزىپ, جوتادان اسىپ بارادى. ۇلكەن قويتاسقا بولات تۇياقتارىن تىرەپ نىق تۇرعان ءداۋ تاۋتەكە ساقالدى يەگىن كوتەرە بۋناق-بۋناق جۇمىر ءمۇيىزىنىڭ يمەك ۇشىمەن ساۋىرىن قاسىپ الىپ مەلشيە قالدى. قۇددى قاراقوشقىل تاستار اراسىنا قۇيىپ قويعان ءمۇسىن ىسپەتتى. تىم ماڭعاز. ىلە بولات تۇياقتارىمەن تاۋ تاسىن تارپىپ جىبەرىپ, ورعىپ كەتتى. تاۋتەكەگە ىلەسكەن ءۇيىرى دە تاستار تاساسىنا تىعىلدى.
ءدال وسىنداي كورىنىستەر بىرنەشە رەت قايتالانعان شولاق تاۋى تاعى ءبىر قۇپياسىن اشتى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII-III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ساق تايپالارىنىڭ تاستى قاشاپ ءۇش ءمۇيىزدى تاۋتەكەنىڭ, قوس وركەشتى تۇيە ۇستىندە ساداق تارتىپ وتىرعان جاۋىنگەردىڭ, نۇرىن شاشىپ تۇرعان كۇن بەينەسىنىڭ بەتىنە بەيمالىم ءۇش نۇكتە قويىلعان سۋرەتتەردىڭ كەيبىرى كومەسكىلەنە باستاعان. ءبىر بولىگى كوكشىل, قوڭىر-قوشقىل, تەڭبىل تاستىڭ قاشالعان تۇستارىن مۇك باسپاپتى. قوڭىرقاي تۇسكە الدەقاشان ەنىپ وزگەرىسسىز قالعان ءتارىزدى. ءبىر انىعى, بۇل سۋرەتتەردىڭ سالىنعانىنا 500 جىلدان استام ۋاقىت وتكەندىگى عىلىمدا دالەلدەنگەن. تابيعات تەرەزەسى وسى جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ تاعى ءبىر سىلەمىنەن اشىلىپ, قۇددى قىزىل مىسپەن قاپتاپ, التىنمەن اپتاعانداي بەتتەسە قىپ-قىزىل قوس شىڭ شانشىلىپ تۇر. ءدال ورتاسىنان قارا جول وتكەندىكتەن بولار, بۇل جەر قىزىلاۋىز اتالىپتى. قوس شىڭنىڭ قۇبىلا جاعىنداعىسىنىڭ ەرەكشەلىگى سول ۇشار باسىندا قىڭىر وسكەن قاراعايعا ۇقساپ تىك شانشىلعان تاس تۇر. قىزىلاۋىز شوقىسىنىڭ ەتەگىندەگى تاۋ بۇلاعى ەلىكتەر سۋاتىنا اينالىپتى. بۇلاق باسىندا ءبىر تۇپتەن ءتورت باعىتقا جانتايا ارقايسىسىنىڭ جۋاندىعى اتان تۇيەنىڭ بەلىندەي بولىپ ءتورت اعاش ءوسىپتى. بۇل اعاشتىڭ 300 جىلدان بەرى ءوسىپ تۇرعاندىعىن دا عالىمدار راستاپتى.
التىنەمەلدىڭ ەن جازىعىندا شۇناق قۇيرىقتارىن تىك شانشىلتا, باستارىن تومەن سالىپ, اپپاق باۋىرلارىن جازا قاراقۇيرىقتار ۇيىرىمەن قۇيعىتىپ وتسە, شابان قۇلاندار پوشىمى ەسەك سەكىلدى بولعانىمەن, جىلقىعا ءتان تەكتىلىكتى ساقتاعانى كورىنىپ تۇر. شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلىپ جاتقان ايعايقۇمنىڭ قىرلانا سان تاريحتى بۇگىپ جاتقان جالىمەن جالاڭاياق باسىنا كوتەرىلىپ زەر سالا قاراساڭىز ۇڭگىر ىسپەتتى ۇلكەن شۇڭقىر كورىنەدى. بەيقام, ءاتۇستى قاراعان جانعا بايقالمايدى. ايعايقۇمنىڭ قاق ماڭدايىنداعى سۋسىعان قۇممەن سىرعاناپ تومەن تۇسسەڭىز, ءبىر عانيبەت دىبىس شىعادى. باسقان ءىزىڭىز جابىلىپ قالا بەرەدى. حالىق ءانشى قۇم اتاپ كەتكەن ايعايقۇمنىڭ تاعى ءبىر عالاماتتىعى – ەن دالادا جالدانا تاۋ بولىپ جاتقان مايدا قۇمدى نەگە جەل ۇشىرىپ, جاۋىن شايىپ كەتپەيدى؟ قوس قاپتالىنداعى ۇلكەن قاتۋ, كىشى قاتۋ اتتى تاۋلار قورعان بولا ما؟ مۇمكىن جەراستى بايلانىسى بار شىعار؟ ايتەۋىر ءبىر قاسيەت ۇستاپ تۇر عوي. سول قۇپيانى اشقىسى كەلە مە, الدە قاسيەتتى قۇمعا تابانىن ءبىر رەت تيگىزۋدى ارمانداي ما, شەتەل تۋريستەرى ۇزىلمەيدى.
ىلە وزەنىنىڭ قاپشاعاي كولىنە قۇيار ساعاسىنىڭ جالپاقتىعى 125 شاقىرىم بولعاندىقتان دا اققۋلار ەركىن ۇشىپ بارادى. تاۋىندا بۇركىتى قالىقتاپ, ارقارلارى مەن تاۋتەكەلەرى بەيقام جايىلىپ, ەن دالاسىندا قاراقۇيرىعى مەن قۇلانى جايىلعان التىنەمەل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات باعىندا تۋريستىك مارشرۋت تا قالىپتاسقان. بۇل – قۋانا قۇپتارلىق جايت.
شارىن. ىقىلىم زاماننان بەرى جەتىسۋ جەرىندە سان الۋان قۇپيانى بۇگىپ جاتقان شارىن شاتقالى تۋرالى بۇكىل الەم بىلەدى دەۋگە نەگىز بار. پالەوگەن داۋىرىنەن كەلە جاتقان تابيعات ەسكەرتكىشى تۋرالى وقۋ, تەلەارنادان كورۋ ءبىر بولەك. ميلليونداعان جىلداردان بەرى جاۋىن شايىپ, جەل كەپتىرىپ قىزعىلت تۇسكە ەنگەن توپىراققا تابانىڭىزدى تيگىزۋ, سول توپىراقتان تۇزىلگەن شاتقالداردى, ويدىم-ويدىم قۇزداردى كورۋ وزىندىك اسەرىن تيگىزەدى. زەرتتەۋشى عالىمدار پىلدەردىڭ, ماستودونتتاردىڭ, مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ, قورقاۋ قاسقىردىڭ, ستەنون جىلقىسىنىڭ قاڭقا-سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارىن تاپقان. ءدال وسىنداي ۇلكەن كانون امەريكانىڭ كولورادو شتاتىندا عانا بار ەكەنى ءمالىم. شارىن شاتقالىن قاق جارىپ شارىن وزەنى اعىپ وتەدى. تابيعات ەسكەرتكىشى 1964 جىلدان بەرى قورعاۋعا الىنعان. «جاقسىنى كورمەككە» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان عوي. تۋريستىك مارشرۋت بويىنشا شارىن شاتقالىنا شەتەلدەردەن جىل سايىن جۇزدەگەن تۋريستەر كەلىپ, كورىپ, ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتادى.
سول تۋريستەر سانىن ءوسىرۋدىڭ جانە ەلىمىزدەگى قالتالى ازاماتتاردىڭ شەتەلدەرگە تۋريستىك ساپارعا اسىعۋلارىن سايابىرلاتۋ ءۇشىن شارىن شاتقالىنا دا زاڭناما تالابىنا ساي اۋقىمدى باعدارلاما اياسىندا كولىك جولى, قوناقۇيلەر سالۋ ماسەلەسى قاجەتتىلىك تۋدىرۋدا. ەڭ باستىسى, سول تىرلىك ورتالىقتاندىرىلسا قۇبا-قۇپ. ءسوز رەتى كەلگەندە باسا ايتار جايت – بالقاش كولىنىڭ الماتى وبلىسى اۋماعىنداعى جاعالاۋىنا جەتۋ ءدال بۇگىنگى كۇنى كوپ قيىندىق تۋدىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. كولساي كولدەرى دەگەن تاعى ءبىر عالاماتىمىزعا شومىلۋ, پاتشا بالىعىن اۋلاۋ, تابيعاتىن ءۇشىن وعان جەڭىل كولىكپەن جەتۋدىڭ ماشاقاتى جەتىپارتىلادى. سوندىقتان جول قادىرىن جۇرگەن بىلەدى. جالپى, ەلىمىزدەگىدەي وبلىسىمىزدا دا ءتۋريزمدى تۇرالاتىپ تۇرعان جول ماسەلەسى. بىرتىندەپ رەسپۋبليكالىق نەگىزدەگى, قالاارالىق كۇرە جولدار حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جاسالۋدا. قۇدايعا شۇكىر, بۇل – سوڭعى ەكى جىلدىڭ جەمىسى.
راس, الماتى وبلىستىق تۋريزم باسقارماسى ارقىلى تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا دەگەن تالپىنىس بار. اعىمداعى جىلى «مۇز بەن قار» فەستيۆالىندە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حۋبەي پروۆينتسياسىنىڭ باسشىلىعىمەن بيزنەس-كەزدەسۋ ءوتتى. بەرلين قالاسىنداعى مەرەيتويلىق 50-ءشى «ITB-2016» حالىقارالىق تۋريستىك بيرجاسىندا جەتىسۋ جاھۇتتارى تانىستىرىلدى. كورمە باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە «ەكسپو-2017 كورمەسى قارساڭىنداعى تۋريزمنىڭ دامۋى» تاقىرىبىندا روۋد-شوۋ ۇيىمداستىرىلىپ, الماتى وبلىسىنىڭ تۋريستىك مۇمكىندىكتەرى تانىستىرىلدى. ماسكەۋ قالاسىندا «ساياحاتتار جانە تۋريزم-2016» حالىقارالىق تۋريستىك كورمەسىنە قاتىستى. وبلىسقا كەلۋشى تۋريستەر سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اعىمداعى جىلى العاش رەت الماتى قالاسىنداعى «تۋريزم جانە ساياحات» KITF-2016» حالىقارالىق تۋريستىك كورمەسىندە رەسمي سەرىكتەسى بولدى. 2016 جىلعى 20 مامىردا تۋريزم باسقارماسى مىسىر ەلشىلىگىمەن بىرلەسىپ الماتى قالاسىندا وتكىزىلگەن تۋريستىك سەمينار سوڭىندا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك تۇرداليەۆ وڭتۇستىك سيناي پروۆينتسياسىنىڭ گۋبەرناتورى حالەد فۋدامەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بىلە-بىلسەك بۇل دا وڭىردەگى وڭ وزگەرىستىڭ, ناقتىلاي تۇسسەك, ءتۋريزمدى دامىتقان ۇستىنە دامىتا ءتۇسۋدىڭ قادامى ەمەس پە؟!
«وڭىردەگى تاعى ءبىر ىلكىمدى ءىس بالقاشتىڭ قىزىل جولبارىسىن ورالتۋ قادامى بولىپ وتىر. ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدىڭ ءمانىسى بىلاي باستالدى. بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردا ءبىر كەزدە ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن تۇران جولبارىسىن قايتا ورالتۋ جوباسى تالقىلانىپ, رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنان گەنەتيكالىق تۇرعىدان تۇران جولبارىسىنا جاقىن كەلەتىن امۋر جولبارىسىن ورتالىق ازياعا اكەلىپ تابيعي جولمەن كوبەيتۋگە توقتام جاسالعان ەدى. ول ءۇشىن عالىمدار بالقاش كولىنە ىلە وزەنىنىڭ قۇيار ساعاسىن تاڭداعان بولاتىن. بىردەن الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ «ىلە-بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋعا ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرىن رەزەرۆكە قالدىرۋ تۋرالى» قاۋلىسى شىقتى. سوعان سايكەس, بالقاش اۋدانى, قاروي وڭىرىنەن 415 مىڭ گەكتار جەردىڭ شەكاراسى ارناۋلى قاۋلىمەن بەكىتىلدى. بارلىق جۇمىس جۇيەسىمەن ءجۇرىپ بەرسە, الدىمەن 3-5 جولبارىس اكەلىنىپ, ەرەكشە قورعالاتىن ايماققا جىبەرىلەتىن بولادى. جولبارىس قارنى توق بولسا ادامعا شاپپايدى. جەرسىندىرىلەتىن جولبارىسقا باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن موينىنا ارناۋلى قارعىباۋ تاعىلادى. ونىڭ ناتيجەسى جاقسى بولىپ جاتسا, جولبارىسپەن بىرگە بالقاش وڭىرىنە قىزىر اۋىپ, بۇيرا قۇمدى كەڭ دالاسى مەن قالىڭ قامىسىنىڭ اراسى اڭ مەن قۇسقا, سۋى بالىققا تولاتىن شىعار», – دەيدى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ۇلتتىق كەڭەسشىسى تىنىشباي دوسىمبەكوۆ.
قورىتا ايتقاندا, موڭعولدار كيىز ۇيلەرىن جابدىقتاپ, ارابتار تۇيەلەرىن ۇيرەتىپ ءتۋريزمىن دامىتىپ وتىرعانى بەلگىلى. ال قازاققا تابيعات-انا تاڭعاجايىپتارىن تەگىن توگىلتىپ تۇر ەمەس پە؟! نەگە وسىناۋ تيىمدىلىكتى پايدالانباسقا. شىنى كەرەك, بۇل ءتۋريزمنىڭ ايتۋعا وڭاي جاعى دەپ قيىندىقتان قاشۋدىڭ ەش قاجەت جوق. قايتا قيىندىقتى جەڭۋ ارقىلى شىڭدالۋ, ەش ەل جاساي المايتىن عالاماتتارعا تابيعات-انا ارقىلى جەتۋگە ۇمتىلۋ ۋاقىت تالابى دەپ تۇسىنگەن ءجون.
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن جۇماباي مۇسابەكوۆ