توڭكەرىس ارەكەتىنەن كەيىن تۇركياعا العاش اتباسىن بۇرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ
رەسمي ساپارىن تۇرىك اعايىندار وسىلاي باعالادى
كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركيا رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارمەن بارىپ, پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعانمەن كەلىسسوزدەر وتكىزدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركيادا جۇزەگە اسپاي قالعان اسكەري توڭكەرىستەن كەيىن وسى ەلگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن العاشقى مەملەكەت باسشىسى بولىپ وتىر. بۇل ساپار سونىسىمەن دە ايرىقشا سيپات الىپ, باۋىرلاس حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يە بولدى.
انكاراعا ارنايى كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى رەجەپ ەردوعان رەسمي ساپاردىڭ مارتەبەسىنە ساي بارلىق ءجون-جورالعىمەن قارسى الدى. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋىنەن كەيىن كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەر ءوتتى. ونىڭ بارىسىندا ەكىجاقتى ءىس-قيمىلدىڭ قازىرگى احۋالى, سونداي-اق, بىرقاتار باسىمدىعى بار باعىتتار بويىنشا قازاقستان-ءتۇركيا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىن نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارى كەڭىنەن تالقىلاندى. پرەزيدەنتتەر حالىقارالىق جانە ءوڭىرلىك كۇن تارتىبىندە تۇرعان اسا وزەكتى ءماسەلەلەر جونىندە دە پىكىر الماستى.
كەلىسسوزدەردەن كەيىن ەكى ەل باسشىلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ارناپ بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, تولعاقتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى. تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, كەزدەسۋ بارىسىندا وسى ەلدەگى اسكەريلەردىڭ توڭكەرىس جاساۋعا تالپىنىستارى دا تالقىلاندى. وسى ورايدا, 15 شىلدە وقيعاسىنان كەيىن تۇركياعا كەلىپ تۇرعان العاشقى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ايتقان ر.ەردوعان: – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركياعا رەسمي ساپارمەن كەلۋى مەن ءۇشىن, ەلىم جانە ۇلتىم ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولىپ تۇر.
ساپاردىڭ اسىرەسە, 15 شىلدە كۇنگى اسكەري توڭكەرىستەن كەيىن ءوتۋى وتە ماڭىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتى سول اسكەري توڭكەرىستەن كەيىن كەلگەن, سول ارقىلى ءبىزدىڭ ۇلتىمىزبەن ىنتىماعىن اشىق تۇردە كورسەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت. قازاقستان ءتاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدىڭ بەدەرىندە ءبىز ءاردايىم ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن باۋىرلاستىعىمىزدى كورسەتىپ كەلدىك. «جامان جىگىت باسىن اراشالايدى, جاقسى جىگىت دوسىن اراشالايدى» دەمەكشى, بۇل رەسمي ساپار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باۋىرلاس حالىقتى ويلايتىن شىنايى دوستىعىن ايعاقتاي تۇسەدى. سول ءۇشىن سىزگە ءوزىمنىڭ جانە حالقىمنىڭ اتىنان تاعى دا العىس ايتقىم كەلەدى, – دەپ اعىنان جارىلدى.
راسىندا دا, ب ۇلىك تۋرالى سۋىت حابار جەتە سالىسىمەن انا-جۇرتتاعى باۋىرلاس تۇرىك مەملەكەتىنىڭ باسىنداعى زاڭدى بيلىككە ءبىرىنشى بولىپ اتا-جۇرتتاعى قازاق ەلىنىڭ اتىنان قولداۋ بىلدىرگەن ەلباسى ارنايى جەدەلحات جولداعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى بۇل جولى دا تۇركيا پرەزيدەنتىنە اعالىق ىقىلاس تانىتىپ: – جەكە كۇشتەردىڭ مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋى ءبىزدى قاتتى الاڭداتتى. مۇندايدى ەشۋاقىتتا قولداۋعا بولمايدى. قانشا ادام قازا تاۋىپ, قانشاسىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. قازا تاپقانداردىڭ وتباسىنا جەكە ءوزىمنىڭ جانە قازاقستان حالقىنىڭ اتىنان قايعىرىپ كوڭىل ايتامىن. وسى ساپارىمدى باۋىرىم ەردوعاندى جانە تۇرىك مەملەكەتىن قولداۋعا ارنادىم, – دەپ اتاپ ءوتتى.
البەتتە, تاعدىرلى كەزەڭدى باستان كەشىپ وتىرعان ءدال قازىر تۇركيا ءۇشىن قازاقستاننىڭ قولداۋى زور مانگە يە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇركياعا ساپارى – رەجەپ تايپ ەردوعان بيلىگىنىڭ اسكەري توڭكەرىس ارەكەتىن باسۋى, انكارانىڭ پارلامەنتتىك بيلىكتەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا كوشۋى, سونداي-اق وڭىردەگى گەوساياسي قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ءورشۋى مەن ءتۇركياداعى كۇردەلى ەكونوميكالىق جانە ىشكى ساياسي جاعدايمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سونداي-اق, بۇل ساپار تۇركيا مەن رەسەي قارىم-قاتىناسىنىڭ قايتا قالىپقا كەلە باستاۋى جاعدايىندا ءوتىپ جاتقانىن دا ايتقانىمىز ءجون. بۇعان دا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان پرەزيدەنتى ىقپال ەتىپ, تۇركيا مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ توڭىن جىبىتكەنى بارشاعا ءمالىم. سوندىقتان دا ر.ەردوعان: «ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن ەشقاشان ۇمىتپايمىز. ءوز اتىمنان جانە تۇرىك حالقىنىڭ اتىنان تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى داعدارىستى رەتتەۋگە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن تاعى دا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن», – دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.
ەلباسى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن, قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تۇستا حالقىمىزدىڭ قۋانىشىن تۇركيا مەملەكەتى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ بولىسكەنىن ەسكە سالدى.
– ءبىز تاۋەلسىزدىكتى جاريالادىق. ارتىنشا مارقۇم تۇرعىت ءوزال مىرزا ماعان: «تۇركيا قولدايدى», دەپ قوڭىراۋ شالدى. مۇنى ەشۋاقىتتا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. تۇركيا قازاقستاننىڭ ەڭ جاقىن ءارى سەنىمدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. بولاشاقتا دا سولاي بولا بەرمەك. سەبەبى, ءبىز ءتۇبى ءبىر, تاريحى ءبىر, مادەنيەتى مەن ءدىنى ءبىر ەلدەرمىز. بۇگىنگى ورتاق تاريح پەن مۇراعا نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناسىمىز ودان ءارى دە ورىستەي بەرەدى. بايلانىستارىمىز بىرتە-بىرتە ىلگەرىلەپ, بۇگىنگى تاڭدا ستراتەگيالىق سيپاتقا يە بولدى. باۋىرلاس جۇرت بارلىق قاۋىپ-قاتەرگە توتەپ بەرىپ, ءوز جولىن جالعاستىرۋدا. قازاقستان ءاردايىم تۇركياعا تولىق قولداۋ كورسەتسە, تۇركيا دا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قولداۋ كورسەتەدى دەپ ويلايمىز. سول ارقىلى ارقاشان ءبىر-بىرىمىزگە قول ۇشىن سوزىپ وتىرۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىز, – دەدى ن. نازارباەۆ.
ەلباسى قازاقستانداعى قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنە بايلانىستى دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. «قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان مەكتەپتەر – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ مەكتەپتەرى. تۇركياعا قارسى جۇمىس ىستەيتىن كۇشتەردى ءبىز ەشۋاقىتتا قولدامايمىز. بۇل ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە جاتپايدى. سوندىقتان ءبىز بۇگىن ەلدەرىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىكتەرى جۇمىس توبىن قۇرىپ, ءار مەكتەپتى تەكسەرەدى دەپ ۋاعدالاستىق», – دەدى ن.نازارباەۆ. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى بۇل ليتسەيلەر تەكسەرىلگەنىن جانە ولاردان زاڭسىز ەشتەڭە تابىلماعانىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ساپار ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى جانداندىرا تۇسەدى دەگەن سەنىمىن ءبىلدىردى. «ءبىز شاعىن جەكە كەزدەسۋدە بارلىق جاعدايدى, ساياسي احۋالدى, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, سەپاراتيزمگە قارسى كۇرەستى, ءتۇركيانىڭ توڭىرەگىندە قالىپتاسقان جاعدايلاردى تالقىلادىق. قازاق-تۇرىك ساياسي ديالوگىنىڭ اياسى ۋاقىت وتكەن سايىن كەڭەيىپ كەلەدى, ءبىز ساياسي باعىت بويىنشا, ساپارلار الماسۋ ماسەلەسى جونىندە كەلىستىك. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ءبىز رەجەپ تايپ ەردوعان مىرزامەن ءۇشىنشى رەت كەزدەسىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا, G-20 سامميتىندە دە كەزدەسەمىز دەپ ويلايمىن. جالپى, مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ ماقساتى – قوس حالىقتىڭ دوستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ», – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەلدىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى ساۋدا-ساتتىق جانە ينۆەستيتسيا ءتوڭىرەگىندەگى ارىپتەستىك ەكەنىن ايتتى. بۇل باعىتتا بىرقاتار ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلىپتى. قازاقستاندا كوپتەگەن تۇرىك كومپانيالارى جەمىستى قىزمەت اتقارۋدا. بۇگىندە ەلىمىزدە تۇرىك كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 1600-دەن استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. تۇرىك بيزنەسىنىڭ وكىلدەرى جاڭا ەلوردامىزدىڭ قۇرىلىسىنا بەلسەندى اتسالىستى. ولار بۇگىنگە دەيىن قازاقستاندا 20 ملرد. دوللار شاماسىنداعى مەردىگەرلىك جۇمىستاردى اتقاردى, 460 نىساندى ىسكە قوستى. تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 2 ملرد. دوللاردى قۇرادى. «بۇل – قازىرگىدەي داعدارىس جاعدايىنداعى كورسەتكىش. بۇرىن بۇدان دا جوعارى ەدى. بىلتىر رەجەپ تايپ ەردوعان مىرزانىڭ استاناعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا «جاڭا سينەرگيا» بىرلەسكەن ەكونوميكالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءىس-شارالارى جوسپارى قابىلداندى. ءبىزدىڭ ەندىگى ماقساتىمىز – ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتى 10 ملرد. دوللارعا جەتكىزۋ. ءبىزدىڭ كەلىسكەن جاڭاعى قۇجات اياسىندا جوسپارلانعان, ورىندالىپ جاتقان 20 ينۆەستيتسيالىق جوبا بار. بۇل جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 813 ملن. دوللاردان ارتىق»,– دەدى ەلباسى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن تۇركيا ەجەلدەن ۇلى جىبەك جولىن توعىستىرعان ەلدەر ەكەنىنە توقتالىپ ءوتتى. «بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىز شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرۋ ءداستۇرىن جوعالتقان جوق. ەردوعان مىرزانىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تۇركيانىڭ قابىلدانۋى جونىندەگى ۇسىنىسىن تولىقتاي قولدايمىن, شىۇ-داعى ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز دە قولدايدى دەپ سەنەمىن»,– دەدى ن. نازارباەۆ.
بۇل كۇنى سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركيا ينفراقۇرىلىمى دامىعان اسا ماڭىزدى ترانزيتتىك ەل ەكەنىن, وسىنى ەسكەرىپ, باۋىرلاس ەلدى «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنا اتسالىسۋعا شاقىردى. «بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇكىل قىتايدان, ورتالىق ازيادان باتىسقا شىعۋ تۇركيا ارقىلى جۇزەگە اسپاق. قىتايدىڭ شەكاراسىنان ءبىزدىڭ كاسپي تەڭىزىنە دەيىن سالىنعان 1500 شاقىرىمدىق تەمىرجول سالۋدى اياقتادىق. قازاقستان ارقىلى وتەتىن باتىس قىتاي 2700 شاقىرىمدىق اۆتوبان جولىن سالۋ اياقتالدى. قازىرگى تاڭدا باكۋ پورتى كەڭەيتىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ كەلىسسوزدەرىمىز بويىنشا, قازاقستان-تۇركيا يندۋستريالىق ايماقتارىن قۇرۋ جۇمىستارى قازاقستاننىڭ بىرقاتار وڭىرىندە ءجۇرىپ جاتىر. بۇل قادامدار ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ دامۋىنا ودان ءارى سەرپىن بەرەدى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونىمەن قاتار, قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا قازاقستان تۇركيامەن بىرگە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇش جۇمىلدىرۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. وسى ورايدا, XXI عاسىردىڭ باستى كەسەلى تەرروريزممەن كۇرەسۋ باعىتىندا بىرلەسە جۇمىس اتقارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇعان قوسا, مەملەكەت باسشىسى بۇگىندە اسكەري جانە اسكەري-تەحنيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ورنىقتى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ماسەلەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانعانىن ايتىپ, وسى ورايدا, قازاق ەلىنە قولداۋ بىلدىرگەن باۋىرلاس تۇركياعا العىس ءبىلدىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە مادەني-گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ىقپالداستىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. «كەلەر جىلى استانادا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبى بويىنشا «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسى وتەدى. بۇل اۋقىمدى شارا بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى يننوۆاتسيا ماسەلەسىنە ارنالعان. وسى ورايدا, مەن تۇركيا باسشىلىعىن, بيزنەس وكىلدەرىن جانە باۋىرلاس ءتۇرىك حالقىن اتالعان شاراعا قاتىسۋعا شاقىرامىن»,– دەدى ەلباسى. وسىلاي دەي كەلە, ول جالپى, قازاق-تۇرىك قارىم-قاتىناسىن بارلىق سالادا نىعايتۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك بار ەكەنىن, بۇل جەردە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ بىرلىگى اۋاداي قاجەت بولاتىنىن جەتكىزدى. «ەگەر, بىرلەسىپ جۇمىستار اتقاراتىن بولساق, ءبىز المايتىن اسۋ بولمايدى. قازىر تۇركيا ۇلكەن بەلەستىڭ الدىندا تۇر. مەن تۇركيانىڭ الداعى ۋاقىتتاعى باعىت-باعدارى دۇرىس بولارىنا سەنىممەن قارايمىن», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ءوز كەزەگىندە ر. ەردوعان قازاقستان پرەزيدەنتىنە قازىرگىدەي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن تاعى دا العىس ايتتى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان» – انكارادان
سۋرەتتەر قر پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى