كوشە جيەگىندە اتاسى, اجەسى, نەمەرەسى ۇشەۋى ورىسشا سويلەسىپ بارا جاتىر. ءومىر كورگەن ەكى قارتتىڭ مۇنىسى نەسى دەپ مەن بىردەن كوڭىلسىز كۇيگە ەندىم. ءوز نەمەرەسىنىڭ كەلەشەگىن ويلاماعانى قالاي, ەرتەڭ ول كىم بولماق دەگەن وكىنىشتى وي وزەگىمدى ورتەدى. جاس بالانى انا ءتىلىنەن ءبىرجولا ايىرىپ, جات ەتەتىنىن قوس قاريا شىنىمەن-اق سەزبەي مە؟ سەزسە دە, نەمەرەسىنىڭ كەلەشەگى ولارعا ءبارىبىر مە؟ اسىرەسە, ۇلتتىق نامىس دەگەندى ءبىرجولا ۇمىتقان با؟
كەيبىر جاستان:
– ءوز انا ءتىلىڭدى نەگە بىلمەيسىڭ؟ – دەپ سۇراساڭ, ول:
– وسكەن ورتام كىنالى, – دەيدى بەتى بۇلك ەتپەستەن. مەن:
– سەنىڭ مۇنىڭ جاي سىلتاۋ. اينالاڭداعى چەشەن, ۇيعىر, وزبەك, تۇرىك, ازەربايجان, كۇرد, كارىس, نەمىس بالالارىنا قاراشى. ءبارى سەندەي ورتادا, ياعني كىلەڭ ورىس بالالارىنىڭ اراسىندا وسسە دە, كوپ قاباتتى ۇيلەردە تۇرسا دا, ءبىر-بىرىمەن تەك ءوز تىلدەرىندە سويلەسەدى, ءوز تىلدەرىن جاقسى بىلەدى, – دەپ ەدىم:
– بۇل ايتقانىڭىزدى مويىندايمىز. ولاردىڭ بىلەتىنى, ۇيلەرىندەگى اتا-انالارى كىشكەنتايىنان سولاي تاربيەلەيدى, – دەدى كۇمىلجىپ. مەن ويلانىپ قالدىم. شىنىندا دا كوپ جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ انا ءتىلىن بىلمەۋىنە, شالا بىلۋىنە ولاردىڭ اتا-اناسى كىنالى. بۇعان جوعارىدا كەلتىرگەن, كوشە جيەگىندەگى اتا مەن اجەنىڭ نەمەرەسىمەن ورىسشا سويلەسىپ بارا جاتقانى ءبىر عانا دالەل. ۋىزعا جارىماعان ونداي بالا ەرتەڭگى كۇنى ەلىمىزگە جاقسىلىق جاساي الا ما؟ بۇل سۇراق بارشامىزدى ويلانتسا كەرەك.
ءومىر تاجىريبەسىنەن كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, ءتىلىمىزدى بىلمەگەنىمەن بويىندا ۇلتتىق رۋحى جوعارى ازاماتتارىمىز دا جەتەرلىك. ولاردىڭ جۇرەگى ۇلتىم, تۋعان ەلىم, تۋعان جەرىم دەپ سوعاتىنىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان, ءبىز ءورىستىلدى قانداستارىمىزدى بىرجاقتى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. الايدا, انا ءتىلىن بىلگىسى كەلمەيتىن بىرەن-ساران «شىرىگەن جۇمىرتقانىڭ» كەزدەسىپ قالاتىنى دا – شىندىق. ونىڭ وتباسىن قۇرعان كۇندە دە ماڭگۇرتتەر سانىن كوبەيتكەننەن ارىعا بارمايتىنى جانە انىق.
ونداي جاندى ەلى بار, وتانى بار دەۋگە بولمايدى. ول ءوزىن دە, ەلىن دە ءبىرجولا جوعالتقان ادام. وندا – وتان جوق, ەشقانداي ادامي قادىر-قاسيەت جوق. ءتىلى جويىلعان جاننىڭ اتى-ءجونى دە, تەگى دە, ۇلتتىق بولمىسى دا جويىلادى.
ول – ماڭگۇرت. ول ەلىمە جاقسىلىق جاسايىن, ەلىمنىڭ, جەرىمنىڭ نامىسىن قورعايىن دەپ ويلامايدى.
ازاماتتارىمىزدىڭ ەرتەلى-كەش تىنباي جۇمىس ىستەپ, بالا-شاعاسىنىڭ ەرتەڭىن, ەلىنىڭ, جەرىنىڭ قامىن ويلايتىنى, ارتىمداعى ۇرپاعىم تىلىنەن ايىرىلىپ قالماسا ەكەن دەپ ۋايىم جەپ, قوعامعا قىزمەت ەتەتىنى قۋانتادى, كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. بىراق, ءبارىمىز سوندايمىز با؟ وسى سۇراققا ءمان بەرىپ, تەرەڭىرەك ويلانايىقشى.
ءتىلىمىزدىڭ دامىپ, وركەن جايۋىنا مەملەكەتىمىز تاراپىنان قامقورلىق جاسالىپ كەلەدى. وكىنىشتىسى سول, بىزدەر, اتا-انالار ءوزىمىز ەنجارمىز. ارالاس, بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارىنا انا ءتىلىن ۇيرەتۋدەگى تالپىنىستارى قانداي, ءبىزدىڭ تالپىنىسىمىز قانداي؟ نەگە ءبىز ۇيىمىزدە, كوشەمىزدە بالامىزبەن ءوز انا تىلىمىزدە سويلەسپەيمىز؟ ەگەر وسى بەتىمىزبەن ويسىز جۇرە بەرسەك, ءتىلىمىز كۇندەردىڭ كۇنىندە جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن.
قۇداي ءوزى كەشىرسىن, بىراق مەن كەيدە ءسىبىردى مەكەندەيتىن سانى از, مايدا حالىقتاردىڭ كەبىن كيەمىز بە دەپ تە قاۋىپتەنەم. ول جاقتاعىلار وزدەرىنىڭ ءتىلىن ءبىرجولا ۇمىتتى. مۇنداي قاسىرەتكە ۇشىراماۋىمىز ءۇشىن ارقايسىمىز, ءاربىر اتا-انا بولىپ, ءوز پەرزەنتىنىڭ باي, كوركەم, اسەم اۋەزدى ءتىلىمىزدى ءسۇيىپ, كيە تۇتىپ وسۋلەرى ءۇشىن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ول كۇرەستىڭ ەڭ باستاماسى – ۇيدە بالامەن انا تىلىندە سويلەسۋ, ونى انا تىلىمىزدەگى مەكتەپكە بەرۋ.
قازىرگى قالالىق بالالارىمىزبەن تىلدەسىپ كورىڭىزشى. جاسىراتىنى جوق, سوزدەرىنىڭ جارتىسى قازاقشا, جارتىسى ورىسشا. انا تىلىمىزدە دۇرىستاپ ءسويلەي المايدى. كەلەشەكتە ولار كىم بولادى, تاعدىرلارى قالاي قالىپتاسادى؟ ولاردىڭ ۇلت دىلىنە جارىماعان جات بىرەۋ بولىپ شىقپاسىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى؟
اسىرەسە, اۋىزەكى ءتىلىمىزدىڭ تىنىسى تارىلىپ, جۇتاڭ تارتىپ, شۇبارلانىپ بارا جاتقانىن حالقىمىزدىڭ قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلى بايقاپ, قان مايدان تورىندە جۇرگەندە-اق دابىل قاعىپ, ءبارىمىزدى ساقتاندىرعان ەدى. ودان ءالى ءجوندى قورىتىندى شىعارا الماي كەلە جاتقانىمىز جانعا باتادى.
ادەبيەت ءپانى مۇعالىمدەرىمەن, اقىن-جازۋشىلارمەن سويلەسسەڭىز, ولاردىڭ جازعان شىعارمالارىن وقىساڭىز, نەبىر تەرەڭ, ءماندى, ويلى سوزدەرمەن ۇشىراسىپ, رۋحاني ءلاززات الاسىز. سوندا: «تىلىمىزدە بۇرىن مەن ەستىمەگەن تاماشا, كەستەلى, كوركەمسوزدەر بار ەكەن-اۋ», – دەپ ەرىكسىز ويعا قالاسىز, تامسانا سۇيسىنەسىز. امال جوق, «ە, مەن مىنا سوزدەردى ۇمىتقان ەكەنمىن» دەپ وكىنەسىز. بۇل انا تىلىمىزدە كوپ سويلەمەگەندىكتەن كەلگەن كەسەل.
بۇدان 30, 40 جىل بۇرىنعى قارت كىسىلەردىڭ ءتىلىنىڭ كەرەمەت قۇنارلىلىعى, كوركەمدىگى, كەستەلىلىگى, بەينەلىلىگى بايىرعى ءتىلىمىزدىڭ قاينارىنان قانىپ ىشكەنىنەن ەكەنىن ەندى اڭعارىپ ءجۇرمىز. مۇنىڭ كەيبىر ۇشقىندارىن اۋىلدىق جەرلەردەگى ەسكى كوز قارتتاردان ءالى دە كەزدەستىرىپ قالامىز.
مويىنداۋىمىز كەرەك, حاكىم اباي ايتقانداي, ءوز قولىمىزدان ءوز ىرقىمىز كەتكەن كەزدەردە تىلىمىزگە دە كوپ قيانات جاسالدى. اسىرەسە, كەڭەستىك قىزىل يمپەريانىڭ كەردەڭ يدەولوگياسى جەرىمىزدى, بايلىعىمىزدى يەمدەنىپ قانا قويماي, ءتىلىمىزدى ءبىرجولا جويىپ جىبەرۋدى دە كوزدەگەنى انىق. سونىڭ كەسىرىنەن ماتەريالدىق تاپشىلىقپەن قاتار, رۋحاني جۇدەپ-جاداۋشىلىققا دا ۇشىرادىق. كوركەم دە باي تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق. وزبىر, زورلىقشىل ساياسات كەلەر ۇرپاعىمىز الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى دە ۇمىتتىرعىسى كەلدى. قازىر سول زىميان ساياساتتىڭ سانالاردا سارقىنشاق بولىپ قالىپ قويعان زاردابىن تارتىپ تا وتىرمىز. مۇنى كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ ءتىلىمىز نە بولسا, و بولسىن دەگەن نەمكەتتى باعىت ۇستاۋىنان دا بايقايمىز. ءوز ەلىن, تۋعان ءتىلىن سۇيمەگەن ءوز اناسىن سۇيمەگەنمەن بىردەي ەمەس پە؟ مەن ءوز تاعدىرىنا ءوزى جاۋاپسىز, نەمقۇرايدى قارايتىنداردان قورقام.
قازىر ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك دەگەن ساياسات بوي كوتەردى. مەن ەلۋدەن استام شەت مەملەكەتتەردە بولدىم. شەتەلدەگى قانداستارىمىز بالالارىن اتاجۇرتقا جىبەرەيىن دەسە تىلدەرى شۇلدىرلەپ, وزدەرى ىشكىلىككە اۋەستەنىپ كەتە مە دەپ قورقاتىن كورىنەدى. سونداعى ءبىر بايقاعانىم, الپىس پايىزدان كەم ەمەس الەم حالقى اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى. قايدا بارما, جۇرت ءبىر-بىرىمەن اعىلشىنشا سويلەسەدى. ءبىز ءتىل بىلمەگەندىكتەن اۋدارماشىعا تاۋەلدى بولدىق. بۇل كەمشىلىك پە؟ ءالبەتتە, كەمشىلىك. ءتىلدى ءبىلىپ, بارعان ەلىڭنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن از-ماز بولسا دا زەرتتەپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن ەركىن شۇيىركەلەسكەنگە نە جەتسىن. ءوز باسىم ۇرپاعىمىزدىڭ ءۇش ءتىلدى, ودان دا كوپ ءتىلدى ءبىلىپ وسكەنىن قالايمىن. اسىرەسە, بۇگىنگى تاڭدا اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋىمىزدىڭ الەم حالىقتارى وي دۇنيەسىمەن, عىلىم, ءبىلىم جەتىستىكتەرىمەن جاراقتانۋىمىز ءۇشىن پايداسى كوپ.
البەتتە, بۇل ورايدا قيىندىقتار جەتەرلىك. قيىندىق قايدا جوق دەيسىزدەر. بىراق, قيىن ەكەن دەپ قىنجىلىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ونى جەڭە ءبىلۋىمىز كەرەك. قيىندىقتى جەڭبەسەك, كوش سوڭىندا قيرالاڭداپ قالىپ قويۋىمىز ءسوزسىز. تالانتتى اقىنىمىز قادىر مىرزا ءاليدىڭ «ءوز ءتىلىڭ – بىرلىك ءۇشىن, وزگە ءتىل – تىرلىك ءۇشىن» دەگەنى دە بارشامىزدى ويلانتسا كەرەك.
ءبىز نەگىزگى ءتىل ءوزىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدەگى انا ءتىلىمىز ەكەنىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز, ونىڭ ەركىن قانات جايۋىنا, كەدەرگىسىز دامۋىنا باسا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ولاي ەتپەسەك, ۇلتتىق ءتىلىمىز كولەڭكەدە قالىپ قويۋى مۇمكىن.
ءوز باسىم ءۇش ءتىلدى بىلۋگە قارسى ەمەسپىن, الايدا, ۇشەۋىن بىردەي تەڭ دارەجەدە, قاتار قويۋعا بولمايدى. اتازاڭىمىزداعى تالاپ رۋحى دا سولاي بولماق كەرەك. ۇرپاق الدىنداعى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – اتا-بابامىز تىلىنە, ۇلتتىق تىلىمىزگە ەرەكشە قامقورلىق جاساپ, ونىڭ ابىروي-بەدەلىن ءاردايىم بيىك ۇستاۋ. بۇعان مۇمكىندىگىمىز تولىق جەتەدى دەگەن ويدامىن. ويتكەنى, كوگىمىزدە كوك تۋىمىز جەلبىرەگەن تاۋەلسىز ەلمىز.
قازاق دالاسىنىڭ تىنىسىندا قازاق ءتىلىنىڭ جاڭعىرىعى بار, قازاق دالاسىنا باتىر بابالارىمىزدىڭ تۇلپارلارىنىڭ ءدۇبىرى سىڭگەن. سول قاسيەتتى, كيەلى بابالارىمىز ميراس ەتكەن انا تىلىمىزگە جۇرەك جىلۋىمەن قاراماساق, ءتۇپتىڭ تۇبىندە بارماعىمىز تۇگىلى باشپايىمىزدى ءتىستەيتىندەي وپىق جەۋىمىز مۇمكىن. ءتىپتى, ماعان, وسى بەتىمىزبەن كەتە بەرسەك, ايتقان جەردەن اۋلاق, ماڭگۇرتتەنە باستاعان باۋىرلارىمىزبەن مىلقاۋلار تىلىمەن ىمداسىپ تىلدەسەمىز بە دەگەن دە قورقىنىشتى وي كەلەدى.
تاۋەلسىزدىك قالعىپ جۇرگەن قازاقتىڭ كوڭىلىن دە, كوزىن دە اشتى. ءار ۇلتتىڭ جۇرەگىندەگى ءانۇرانى – ءوز انا ءتىلى.
تىلدەن ايىرىلۋ – قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ ەڭ باستى نەگىزى. ءتىلىمىز – ارىمىز, قۇدىرەتتى بابالارىمىزدىڭ اماناتى ەكەنىن جۇرەك تۇبىندە ساقتايىق. ءتىلىمىز تۋرالى دانالارىمىزدىڭ ايتقان وي-پىكىرلەرىنە قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان جانسىز سۋرەتكە قاراعانداي قارامايىق, ويلانايىق, اعايىن...
ءمۇسلىم دايىربەك ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى